گيتلەردىڭ ەكىنشى ءومىرى
ۋ ءىشتى مە، ءوز-ءوزىن اتتى ما الدە تىنىش ءومىر ءسۇرىپ، اق توسەكتە قارتايىپ، كوز جۇمدى ما؟ بۇل تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەندەر ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەپ جۇرگەندەرىنە 70 جىلعا تاياپ قالدى.
البەتتە، فيۋرەردىڭ ءوز-وزىنە قول سالعانىنا سەنەتىندەر دە، كۇدىكتەنەتىندەر دە بار. سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. شىنىن ايتۋ كەرەك، گيتلەردىڭ رەيحسكانسەلياريادان قاشىپ كەتكەنى جايلى قاۋەسەت بەرلين قۇلاعان كۇننەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى.
ءبىراق مۇنىڭ دالەلسىز ەكەنى قانشاما رەت رەسمي مويىندالسا دا ساۋال مەن كۇدىك قايتا-قايتا پايدا بولا بەردى. ول كۇدىك ءالى دە بار.
«جەكسۇرىننىڭ ويىنى وسىلدى»
1945 -جىلى 30 -ساۋىردە ماسكەۋگە گيتلەردىڭ ولگەنى جايلى حابار جەتەدى. ستالين ۇستامدىلىقپەن: «جەكسۇرىننىڭ ويىنى وسىلدى»، - دەپتى. مۇنان سوڭ: «دەنەسى قايدا؟» دەگەن ساۋال قويادى. بۇل ساۋال بەرليندەگى كەلىسسوزشى نەمىس گەنەرالى گانس كرەبكە جولدانادى. ول گيتلەردىڭ دەنەسى ورتەنىپ كەتكەنىن جەتكىزەدى. بۇعان ستالين سەنبەسە كەرەك، سەبەبى مامىر ايىنىڭ باسىندا-اق ت ا س س: «گيتلەردىڭ ءولىمى فاشيستەردىڭ جاڭا ايلاسى» دەگەن حابارلاما تاراتقان.
وسى كەزدە بەرليندى باسىپ الۋعا كىرىسكەن ارميالاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك گيتلەردى ىزدەۋ مەن تۇتقىنداۋعا بۇيرىق العان توپتار قۇرىلادى. وسىلاي ىزدەۋ شارالارى باستالا سالىسىمەن 2 -مامىر كۇنى رەيحسكانسەلياريانىڭ ماڭىنان كەڭەس وفيتسەرلەرى گيتلەردەن اينىمايتىن ەكى بىردەي ۇقساس ادامنىڭ مۇردەسىن تابادى. بىرەۋى بومبالاۋدان ساقتانۋ ءۇشىن جاسالعان جەراستى جولىنان، ەكىنشىسى اۋلاداعى ورتكە قارسى سالىنعان قاۋىزدان تابىلعان كورىنەدى.
ەكەۋى دە بەتىنەن اتىپ ولتىرلىگەن. مۇردەلەردىڭ قايسىسى گيتلەر ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن كەڭەس وفيتسەرلەرى تۇتقىندا وتىرعان ۆيتسە-ادميرال گانس فوسستى الىپ كەلەدى. مۇردەنىڭ ءبىرىن كورگەن نەمىس ادميرالى: «بۇل گيتلەر، باسقا بولۋى مۇمكىن ەمەس»، - دەپتى. الايدا «رەيحسكانسلەردىڭ» اياعىنداعى ابدەن ەسكىرگەن شۇلىعىن كورىپ، ول ەكەنىنە كۇمان كەلتىرگەن. 1945 -جىلدىڭ 17 -شىلدەسىندە پوتسدام قالاسىندا تۇسكى اس ءىشىپ وتىرىپ ستالين ا ق ش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ترۋمەنگە گيتلەردىڭ قاشىپ كەتكەنىن ايتىپتى. بۇل كەزدە گيتلەردىڭ «ولگەنىنە» 78 كۇن بولعان ەدى.
ورتەنگەن مۇردەلەر
سول جىلدىڭ 4 - مامىرىندا رەيحسكانتسەلياريانىڭ باعىنداعى بومبا تۇسكەن شۇڭقىرلاردىڭ بىرىنەن بەيتانىس ەركەك پەن ايەلدىڭ مۇردەسى تابىلادى. ابدەن ءورت شالعان دەنەلەرىن تانۋ مۇمكىن بولماعان. ەكەۋىن دە كومىپ تاستاۋعا بۇيرىق كەلەدى. بۇل مايىتتەرگە اسا ءمان بەرىلمەيدى، سەبەبى سول كۇنى فيۋرەردىڭ ەكىنشى ەگىزىنىڭ مۇردەسىن انىقتاۋ ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. ءبىراق كوپ ۋاقىت وتپەي گيتلەردىڭ كۇزەتشىسى بولعان ەسەستىك سارباز «گيتلەر مەن ونىڭ ايەلىنىڭ» ءولى دەنەلەرىن كەڭەس وفيتسەرلەرى باقشاعا «كومىپ جاتقانىن» ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتادى. مۇردەلەر قايتا قازىلىپ الىنىپ، 8 -مامىردا گوسپيتالداردىڭ بىرىندە سوت- مەديتسينالىق ساراپتاماسى جاسالادى. قورىتىندىدا: «كۇيىك شالعان دەنەلەردەن ناقتى بەلگىلەر تابىلعان جوق...»، - دەپ جازىلعان. وسىلايشا 9 -مامىر كۇنى ىزدەۋشىلەردىڭ قولىندا ورتەنگەن دەنە - ءۇشىنشى رەيحتىڭ ءامىرشىسى ەكەنىن دالەلدەيتىن بەلگىلەر بولماعان. «گيتلەردىڭ» تەك جاق سۇيەكتەرى عانا جاقسى ساقتالىپتى، ءبىراق ونى سالىستىرىپ كورەتىن ەشتەڭە جوق.
«كۇتپەگەن ساتتىلىك»
مۇنان سوڭ تەرگەۋشىلەر گيتلەرگە قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن بلاشكە ەسىمدى پروفەسسوردىڭ ءتىس ەمحاناسىن ىزدەۋگە كىرىسەدى. ءدال وسى كەزدەن باستاپ وفيتسەرلەردىڭ ءىسى وڭعا باسادى. ولار پروفەسسوردىڭ كومەكشىسى بولعان فرەيلەين حويزەرماندى تابادى. ول فيۋرەرگە قانداي ەمدىك شارالار جاسالعانىن ەسىنە تۇسىرگەن.
ءتىپتى ورىس وفيتسەرلەرىنە ادولفتىڭ اۋرۋ تاريحىن قايدان ىزدەۋ كەرەكتىگىن دە كورسەتىپ بەرگەن. تاپ ءبىر سيقىرلى تاياقشا جول كورسەتكەندەي رەيحسكانتسەلياريانىڭ بۋنكەرىنەن رەنتگەنوگرامما، بلاشكەنىڭ گيتلەردىڭ تىسىنە تاعىپ ۇلگەرمەگەن التىن جاپسىرمالارى دا تابىلا كەتەدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ تەرگەۋشىلەر ءتىس تەحنيگىن دە تابادى. ول فيۋرەر مەن ەۆا براۋنعا ارنالعان جاساندى تىستەردى سۋرەتتەپ بەرىپ، ارتىنان ورىس وفيتسەرلەرىنىڭ قولىنداعى سول ەكەنىن تاني كەتەدى. دەگەنمەن، 1945 -جىلدىڭ ماۋسىمىندا ستالين: «گيتلەردىكى بولۋى مۇمكىن بەلگىسىز ەر كىسىنىڭ مۇردەسى جايلى اقپار مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ تابىلادى» دەگەن «ءبىرتۇرلى» جارلىق شىعارادى.
جاڭا تەرگەۋ
ءبىراق، ءبارىبىر فيۋرەردىڭ ءولىمى جايلى قاۋەسەت پەن كۇدىكتى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. 1945 -جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اعىلشىندار مەن امەريكاندىقتار كەڭەس ۇكىمەتىنە بىرلەسىپ تەرگەۋ، تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. كەڭەس ۇكىمەتى ۇسىنىستى قابىل العانىمەن، وزدەرىندە بار اقپاراتپەن ەشكىممەن بولىسپەي قويعان. سەبەبى جاڭا تەرگەۋ جۇمىستارى جاۋاپتان كورى سۇراقتاردى كوبەيتىپ جىبەرسە كەرەك.
بۇل كەزدەرى ن ك ۆ د- نىڭ كانىگى ماماندارى بۇرىنعى تەرگەۋ جۇمىستارىن قايتا تەكسەرۋگە كىرىسكەن بولاتىن. ءبىر وڭاي جەرى، گيتلەر ولىمىنە كۋاگەر بولعانداردىڭ كوپشىلىگى كەڭەس تۇرمەلەرىندە وتىرعان- دى. قاماۋدا وتىرعان كۋالاردىڭ جاۋاپتارىندا گيتلەردىڭ وزىنە قول جۇمساۋى بىلاي وربىگەن:
30 -ءساۋىر كۇنى ساعات 15:30 فيۋرەر كابينەتىنىڭ ەسىگىن جاۋىپ الادى. شامالى ۋاقىتتان سوڭ فيۋرەردىڭ كامەردينەرى گەينس لينگە مەن مارتين بورمان كابينەتىنە كىرىپ، گيتلەر مەن ايەلى ەۆا براۋننىڭ ديۆاندا جانسىز كەيىپتە وتىرعانىن كورەدى. لينگە گيتلەردىڭ سول جاق سامايىنان كىرگەن وقتىڭ ءىزىن بايقاعان. شىندىعىندا، لينگە تۇرمەدە وتىرعاندا ءسوز تاسىعىش كامەرالاسىنا: «وقتىڭ ءىزى ەكەنىنە تولىق سەنىمدى ەمەسپىن، ويتكەنى مەنىڭ كورگەنىم قىزىل داق بولاتىن. ونى بوياپ قويۋى دا مۇمكىن»، - دەپتى.
گيتلەردىڭ ۇقساس ەگىزدەرىنىڭ ءبىرى ونىڭ شوپىرى بولعان (سۋرەتتە ول گيتلەردىڭ سول جاعىندا تۇر) . شوپىرى ءارتۇرلى ءىسشارالاردا ۇنەمى گيتلەردىڭ ورنىن الماستىرىپ، شىعىپ جۇرگەن. قاۋەسەتتەرگە سەنسەك، «ءولى گيتلەر» ءدال وسى شوپىرى بولۋى مۇمكىن...
تۇسىنىكسىز جاعداي
گيتلەردىڭ ولگەنىن سول ساتتە تەك بورمان مەن لينگە عانا كورگەن. قالعان كۋاگەرلەر گيتلەردىڭ بەينەسىن تەك سۇر ماتاعا وراپ جاتقاندا عانا شالا- شارپى بايقاعان. تەرگەۋ- تەكسەرۋ اكتىندە ديۆاننىڭ شىنتاق قوياتىن تۇسىنان «قىزىل- قوڭىر» ءتۇستى داقتىڭ بايقالعانى جازىلادى. مۇنى ماسكەۋدەگى سوت- مەديتسينالىق ساراپتاما زەرتحاناسىنا قاننىڭ توبىن انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرەدى. ساراپتاما تاڭقالارلىق قورىتىندى شىعارعان: زەرتتەلگەن سۋبستانتسيا مۇلدە قان ەمەس!...
ال، اعىلشىن دارىگەرى حيۋ توماس ك س ر و-نىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا كىرۋگە مۇمكىندىك الىپ، «بولجامدى گيتلەردىڭ» جاق سۇيەگىنىڭ سۋرەتتەرى مەن ا ق ش- تىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىنداعى فيۋرەردىڭ اۋىز قۋىسى رەنتگەنوگرامماسىنا ساراپتاما جاساپ، سەنساتسيالىق قورىتىندى شىعارادى: بومبا تۇسكەن شۇڭقىردان تابىلعان «گيتلەردىڭ» تىستەرىن جالعاپ تۇرعان كوپىر ونىڭ جاق سۇيەكتەرىنىڭ قيسىقتىعىمەن سايكەس كەلمەيدى! ول مۇلدە باسقا ادامدىكى.
كەزدەيسوق قۇربان
ەۆا براۋننىڭ مۇردەسى دە توسىن جايتتاردان كەندە ەمەس. مەديتسينالىق ساراپتاماعا سايكەس شۇڭقىردان تابىلعان «ەۆانىڭ» نەبارى 11 ءتىسى بار. ونىڭ ۇستىنە تىستەرى سارعايىپ، پلومبى مەن جاپسىرمالارعا تولى. ال ناعىز ەۆا براۋن ءومىر بويى ءوزىنىڭ سىرت كەلبەتىنە، دەنساۋلىعىنا ۇقىپپەن قاراعان. ونىڭ 24 ساۋ ءتىسى بولسا سونىڭ تەك ۇشەۋى عانا پلومبىلانعان كورىنەدى. زەرتتەۋشىلەر شىندىعىندا ەۆا براۋننىڭ مۇردەسى دەپ كورسەتىلگەن ايەل ارتيلەريالىق اتقىلاۋدىڭ قۇربانى بولعان كەزدەيسوق ادام دەگەندى ايتادى. مۇردەنى جاپسارلاس جاتقان كوشەلەردىڭ بىرىنەن الىپ كەلگەنگە ۇقسايدى.
قاشۋعا دايىندىق
فيۋرەردىڭ قاشىپ كەتۋىنە مۇمكىندىگى مول ەدى. وسى ماسەلەنى زەرتتەپ جۇرگەندەردىڭ ايتۋلارىنشا 45-1944 -جىلدارى س س-تىڭ جوعارى شەندىلەرىن قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ ءۇشىن قۇپيا جول مارشرۋتى جاسالعان ەكەن. بۇل جول اۆستريا ارقىلى ريمگە اپارىپ، كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىلارى قاشقىنداردى جالعان قۇجاتتارمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن. ريم ارقىلى فاشيستەر يسپانيا، ارگەنتينا، ەكۆادور، ت. ب. ەلدەرگە كەتكەن. ال، 1945 - جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ گامبۋرگتە تۇرعان سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ 10 بىردەي كاپيتانىنا ءۇشىنشى رەيح ۇكىمەتىن ەۆاكۋاتسيالاۋعا دايىن تۇرۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلگەن.
جايما-شۋاق قارتتىق
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى گيتلەردىڭ 1945 - جىلى ولگەن- ولمەگەندىگى سول كۇيى اشلىماي قالدى. ارگەنتينالىق جازۋشى ابەل باستيدىڭ تاياۋدا باسىلىپ شىققان «گيتلەر ارگەنتينادا» اتتى كىتابىندا فيۋرەر ايەلى ەۆا براۋنمەن بىرگە ارگەنتيناعا قاشىپ كەلىپ، وسىندا 1964 -جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەنىن جازادى. اۆتور ف ب ر- دىڭ قۇپيا قۇجاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، وسىلاي دەيدى.
- «سونداي-اق، مەن كىتابىمدا فيۋرەردىڭ پاتاگونيا جاعالاۋىنا كەلگەندىگى جايلى 1945 -جىلى جاسالعان قۇپيا حابارلامانى جاريالاپ وتىرمىن. ەڭ دۇرىسى، 1945 -جىلدىڭ شىلدە- تامىز ايلارىندا گيتلەر مەن 7 بىردەي جوعارى شەندى نەمىس سۇڭگۋىر قايىقتان ريو- نەگرو پروۆينتسياسىنىڭ كالەتا- دە- لوس- لوروس جاعالاۋىنا تۇسكەن. گيتلەردىڭ سۋبماريناسىن ەكى سۇڭگۋىر قايىق ەرىپ جۇرگەن جانە جولاۋشىلار جاعالاۋعا تۇسكەن سوڭ ۇشەۋى دە مۇحيتقا باتىرىلعان. بۇل دالەلدەنگەن فاكتى: گيتلەر جاعالاۋعا ءتۇستى دەلىنگەن ماڭداعى مۇحيت باسسەينىندەگى 30 مەتر تەرەڭدىكتە راسىمەن دە ءالى كۇنگە نەمىستىڭ 3 سۇڭگۋىر قايىعى سۋعا كومىلىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي ءبىز ءالى كۇنگە قايىقتاردىڭ ىشىندە نە بارىن تەكسەرە الماي كەلەمىز، بۇل وتە قىمبات ەكسپەديتسيا. مەن كىتابىمدا سونىمەن بىرگە وڭتۇستىك امەريكاداعى فاشيستىك گەرمانيا اگەنتتەرىنىڭ قالا سىرتىنداعى ۇيىندە ءۇي قىزمەتشىسى بولعان كاتالينا گامەرونىڭ اڭگىمەسىن دە جاريالاپ وتىرمىن. بۇل ايەل ءالى ءتىرى جانە اقىل- ەسى دە ءتۇزۋ. ول ءارتۇرلى وقيعالاردى ەسكە ءتۇسىردى جانە ول ويدان قۇراستىرۋ مۇمكىن ەمەس جايتتار» ، - دەيدى ارگەنتينالىق جازۋشى ابەل باستي.
پۋبليتسيستىڭ پىكىرىنشە ادولف گيتلەر 1964 -جىلى قايتىس بولعان. وسى جەردە كوكەيىڭىزدە ماسكەۋدە ساقتاۋلى تۇرعان كىمنىڭ سۇيەكتەرى دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. - بۇل سۇيەكتەردىڭ ءبارى قولدان جاسالعان، ەرسى ءازىل، - دەيدى ابەل باستي. - گيتلەردىڭ ولگەنى جايلى ەشبىر دالەل جوق. گيتلەردىڭ قاشىپ قۇتىلعانى جايلى فاكتى ك س ر و ءۇشىن ءتوزىمسىز بولعاندىقتان بۋنكەردە وزىنە قول جۇمسادى دەيتىن ءميفتى ويلاپ تاپتى، - دەيدى جازۋشى.
جاريا ەتىلگەن قۇپيا قۇجاتتار
قالاي بولعانىمەن، رەسەيلىك ارنايى قىزمەت ورىندارى گيتلەر 1945 -جىلى وزىنە قول جۇمساپ ءولدى دەگەننەن تانباي وتىر. ءتىپتى 2000 -جىلى رەسەي ارمياسىنىڭ مۇراجايى مەن ف س ب بىرلەسىپ وتكىزگەن «ءۇشىنشى رەيحتىڭ كۇيرەۋى» اتتى كورمەدە وسى تاقىرىپقا قاتىسى سەنساتسيالىق ماتەريالدار قويىلدى. قۇجاتتارعا سەنسەك، ديكتاتوردىڭ مۇردەسى 1970 -جىلى «تۇپكىلىكتى ورتەلىپ» كۇلى وزەنگە شاشىلعان. بۇل جاعداي باتىس اسكەري توبىنىڭ تانك پوليگونىندا ورىن الىپتى.
جاريا ەتىلگەن قىلمىستىق ىسكە قاراعاندا 1945 -جىلدىڭ 3 - ماۋسىم كۇنى گيتلەر مەن ەۆا براۋننىڭ ابدەن ورتەنگەن دەنەلەرى قالانىڭ راتەنوۆ اۋدانىنا جەتكىزىلىپ، كومىلگەن. مىنە وسىلايشا 1970 -جىلى گيتلەردىڭ ولىمىنە قاتىستى وقيعاعا ماڭگىلىككە نۇكتە قويۋ ءۇشىن اقىرعى شەشىم قابىلدانعان ەكەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ سۇيكىمسىز كەيىپكەرىنە قاتىستى درامالىق جانە كۇڭگىرت ەپيلوگتىڭ رەجيسسەرى سول كەزدەگى ك گ ب- نىڭ باسشىسى يۋريي اندروپوۆ ەدى.
بۇل وپەارتسيا - «مۇراعات» اتتى قۇپيا اتاۋعا يە بولعان. الدىمەن ك گ ب- نىڭ جەدەل توبى كەڭەستىك اسكەري قالاشىق ورنالاسقان نەمىستىڭ ماگدەبۋرگ قالاسىنا كەلەدى. مۇندا قايتا قازىلىپ الىنعان گيتلەر مەن براۋننىڭ سۇيەكتەرى جەتكىزىلەدى. بۇدان سوڭ ولاردىڭ تۇگىن قالدىرماي ورتەپ، ەلبا وزەنىنە لاقتىرىپ، كۇلىن سۋعا شاشىپ جىبەرىپتى...
P. S.
«بولجامدى گيتلەردەن» قالعانى جالعىز - ر ف- نىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇرعان ماڭداي سۇيەگىنىڭ ءبىر بولىگى. ەندى تەك وسى سۇيەكتى گەنەتيكالىق زەرتتەۋدەن وتكىزۋ ارقىلى عانا ادولف گيتلەردىڭ جوعالىپ كەتۋىنە بايلانىستى شىندىق پەن قاۋەسەتكە نۇكتە قويۋعا بولادى. ايتپەسە كورگەنىمىز تاعى دا سول كوپ نۇكتە بولماق.
داۋرەن ءابدىرامانوۆ
دەرەككوز: huk.kz
