موسكۆا ءۇشىن شايقاس: انا اماناتى
ب. مومىش ۇلىنىڭ ءبۇل تۋىندىسى قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان العاشقى ۇلكەن شىعارما بولىپ ەسەپتەلىنەدى. شىعارمادا قاندى سوعىستىڭ قاتىگەز بەينەسى شىنايى بەينەلەنگەن.
ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن رومان، پوۆەست قيسا، داستارندار جارىق كوردى. حالىقارالىق قازاقپارات اگەنتتىگى قوعامعا قاجەت، ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن وسىنداي شىعارمالاردى بەرۋدى ءارى قاراي جالعاستىرادى.
***
بوس جاتقان تىكە جولدا جاۋدىڭ توسقاۋىلىنا كەزدەسىپ قالۋ قاۋپىنەن اۋلاق بولۋ ءۇشىن، ءبىز ەليننىڭ ايتۋى بويىنشا، وراعىتىپ الىس جولمەن قايتىپ كەلەمىز. جول بويى قالىڭ ورمان. ءتۇن قاراڭعى. اسپاندا قاپتاعان قارا بۇلت. استىمداعى دەنەسىندە بۇرشاقتاي مەڭى جوق، قامىس قۇلاق، قۇيما تۇياق بوز بيە اۋىزدىعىن كۇرت-كۇرت شايناپ، باسىن شۇلعىپ، اندا-ساندا پىسقىرىپ، ادىمىن سوزا باسىپ، اياڭ جۇرىسپەن كەلەدى.
اياز ازباڭداپ تۇر. سوڭىمدا نيكولايمەن قاتار كەلە جاتقان بوزجانوۆ ىڭىلداپ ءان سالادى. مەندە ءۇن جوق. وتكەن-كەتكەن ءومىر، ءۇي تۇرمىسى، اعايىن اراسىنداعى تۇككە تۇرماس ءدۇرداراز، سوعىس جاعدايى ءبىرى اياقتالماستان ءبىرى ەسىمە ءتۇسىپ، مەنى تۇنشىقتىرىپ كەلەدى.
- جولتاي! سەن نە ايتىپ كەلەسىڭ؟
- جاي، جولداس كومبات، ولەڭ ايتىپ كەلەمىن.
- قاتارلاسىپ ءجۇرىپ ماعان دا ەستىرتىپ ايتشى؟
- تەك ەسىمە ابايدىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» ءتۇسىپ كەتىپ ەدى. - ودان باسقا تاعى نە ءتۇستى؟
- اپام ەسىمە ءتۇستى. ءبىز التى اعايىندىمىز. بەسەۋمىز مايداندامىز. نۇرماعامبەت قانا ەلدە. ول س ك- دا قىزمەت ىستەيدى.
- مەن ءبىر اكە، ءبىر شەشەدەن جالعىزبىن.
- ارتىڭىزدا ەشكىم بار ما؟
- بىلمەيمىن، مەن كەتەردە جەڭگەڭنىڭ قۇرساعىندا 6-7 ايلىق بىرەۋ جاتىر ەدى. شامادا جەڭگەڭ وكتابردە بوسانۋعا ءتيىستى. قازىر نويابردىڭ اياعى. قالاي بوساندى ەكەن؟ ءسابي - ۇل ما، قىز با؟ مايدانعا كەلگەلى بەرى سەن دە، مەن دە ءالى كۇنگە دەيىن حات العانىمىز جوق قوي... تۇڭعىشىمنىڭ كىم ەكەنىن وسى ۋاقىتقا دەيىن بىلمەيمىن.
- امانشىلىق بولسا، اعاتاي، كەشىكپەي-اق حات كەلىپ قالار. سىزگە دەگەن حاتتى الدىمەن ءوزىم الامىن دا، ءسۇيىنشىنى سۇرايمىن. سۇيىنشىگە نە بەرەسىز ماعان؟ - ۇل بولسا جيرەن قاسقانى، قىز بولسا مىنا بوز بيەنى مىنگىزەر ەدىم ساعان.
- قىز بولسا دا جيرەن قاسقانى مىنگىزىڭىز.
- جارايدى، مەن ءۇشىن بالانىڭ ءبارى بالا. تاڭداعانىڭدى ال.
- ونىمەن قۇتىلمايسىز، توي ىستەيسىز.
- بىرەۋدىڭ قويىن تارتىپ الايىن با؟
- جوق، ءبىزدىڭ پولكتا قۇدايعا شۇكىر، ون شاقتى قۇلىن- تاي، جاباعىلار بار عوي، سونىڭ بىرەۋىن كادىمگى قازاقشىلاپ سويىپ، قازى-قارتا اينالدىرىپ، ەت اسامىز. ول جاعىن مەنىڭ ءوزىم باسقارامىن. ءسىزدىڭ ءىسىڭىز بولماسىن.
- دۇرىس.
- كەلىستىك قوي، اقساقال؟
- كەلىستىك، جولتاي. ال سەن جاڭا اپاڭ تۋرالى ويلاپ كەلەمىن دەپ ەدىڭ عوي. سونىڭدى ايتشى؟ مەنىڭ اپام وتە بايسالدى قاريا كىسى ەدى. بالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ەركەسى مەن بولاتىنمىن. اسىرەسە، مەن فين سوعىسىنان قايتىپ كەلگەننەن كەيىن اپام دا، اعالارىم دا، جەڭگەلەرىم دە، ءارى- بەرىدەن كەيىن اعالارىمنىڭ بالالارى دا مەنى وتە قادىرلەۋشى ەدى. اپام ساۋاتسىز كىسى. بالا كەزىمنەن باستاپ مەن اپاما گازەتتەر، ولەڭدەر وقىپ بەرۋشى ەدىم. اپام قۇيما قۇلاق ادام. ۇيىپ وتىرىپ تىڭداپ، ءبىر- ەكى وقىعاننان كەيىن جاتقا بىلەتىن. ابايدىڭ كوپ ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋشى ەدى.
- ونىسى جاقسى ەكەن.
- اپام كوپ- كوپ اندەر، اڭگىمەلەر بىلەدى. نەمەرەلەرىن الديلەپ وتىرىپ ەرتەگىلەر ايتادى. مەنىڭ اپام حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەندەردىڭ ءبىرى.
- وي، ماقتانشاق ەكەنسىڭ عوي. اپاڭدى قاشانعى ماقتاي بەرمەكسىڭ!
- ە، اپامدى ماقتاماعاندا مەن كىمدى ماقتايمىن؟ !
- ايتۋىڭا قاراعاندا اپاڭ ماقتاۋعا تۇراتىن كىسى ەكەنى راس.
- مەن فين سوعىسىنان قايتا ورالعاندا اپام ماعان ءبىر ولەڭ ايتىپ بەردى.
- قانداي ولەڭ؟
ومىردە ءبىز قايعىرىپ ۋايىم جەڭىز،
اڭسايمىز، اناۋ بىزدىك بولسا دەيمىز.
ەگەردە اڭساعان زات قولعا تۇسسە.
تاعى دا ونان وزگە نارسە ىزدەيمىز.
اڭساۋمەن وتەدى ءامىر ءبىر قالىپتا،
قۇدىرەت، - ونى دا ءبىز ءومىر دەيمىز، - دەدى دە، اپام ماعان قاراپ،
- جولتاي، بۇل كىمنىڭ ولەڭى؟ سەن وسىعان تۇسىنەسىڭ بە؟ - دەپ سۇرادى. «بىلمەيمىن، اپا»، - دەدىم مەن. شىنىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن بىلمەيمىن كىمدىكى ەكەنىن.
- قازاقتىكى ەمەس. لەرمونتوۆ «مى ۆ جيزني پەچاليمسيا ي گرۋستيم» دەيدى. دۋروۆ بولسا: «...داي نام دليا گلاز نوۆيزنۋ، دليا سەردتسا وبنوۆۋ» دەيدى دە «...چتوب نام نەسۋليلا سۋدبا ۆسەگدا ەيۋ مى نەدوۆولنى» دەپ بىتىرەدى. سولاردىڭ بىرەۋىن ءبىر قازاق اۋدارعان بولۋى كەرەك.
- جاتقا بىلمەيسىز بە؟
- بىلسەم ايتىپ بەرەر ەدىم عوي.
- قاپ، وسىنداي دا ولەڭدەردى جاتتاپ الماعانىڭىز.
- اتى ەسىمدە جوق. ورىستىڭ ءبىر اقىنى بىلاي دەيدى. دالمە - ءدال ەسىمدە قالماپتى، ءبىراق مازمۇنى بىلاي:
نە ۆەريۋ، كوگدا گوۆوريات - مەرتۆىە ۆوسكرەسايۋت.
نە ۆەريۋ، چتو پەسوك ۋدەرجيۆاەت ۆودۋ.
نە ۆەريۋ، چتو روزا راسۆەتاەت نا لدينە.
نە ۆەريۋ ۆ بلاگورودستۆو حيشنيكوۆ،
نە ۆەريۋ ۆ يسكرەننوست ليسيتسى.
نە ۆەريۋ ۆ كوۆارستۆو لاني...
تاعى وسى سياقتى نارسەلەردى ايتىپ- ايتىپ كەلىپ: «جارىمنىڭ وپاسىزدىعىنا سەنبەيمىن» دەپ ايتادى دا، «ەە موگۋت سلومات، نو نە گنۋت»، - «يىلمەيدى ادالىم، سىنسا سىنار» - دەپ بىتىرەدى.
- قاپ، وسىنداي ولەڭدەردى نە جازىپ الماي، نە جاتتاپ الماي، قور ەتكەنىڭىز - اي! - دەپ بوزجانوۆ ماعان اشۋلاندى. ءبىراز ءۇن قاتپاي كەلەمىز.
- جاڭاعى اقىننىڭ «نە ۆەريۋ» دەگەنىن ءبىز بىلاي اياقتاساق...
- قالاي؟
- مىسالى: سونبەكشىڭ جارىق جۇلدىز سونۋىنە،
ەلىمنىڭ قۇل - كۇڭدىككە كونۋىنە.
جاۋ ءبىزدى تىقسىرسا دا تۇپكىرلەتىپ،
سەنبەيمىن جاۋدىڭ ءبىزدى جەڭۋىنە.
- اي، جىگىتىم، مازمۇنى دۇرىس بولعانىمەن، ىرعاعى كەلمەي تۇرعان سياقتى.
- قايتەيىن، اقىن بولماسام... ايتپاقشى اپام ءبىزدى سوعىسقا اتتاندىراردىڭ الدىندا، ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ، ءوز قولىمەن تاماقتاندىرىپ بولعان سوڭ، بىلاي دەپ ەدى: «سەندەردى تۋا- تۋا شارشاپ ەدىم، سەندەردى وسىرە- وسىرە شارشاپ ەدىم، سەندەر ەندى ەر جەتىپ، ازامات بولدىڭدار. مەن كاۋدىرەگەن كەمپىر بولدىم. سوعىس باستالدى. بارما دەپ بىرىڭە دە ايتپايمىن. بارىڭدار. ەندى مەنى سەندەردىڭ حابارلارىڭ شارشاتاتىن بولدى عوي. بارىڭدار. بارىڭدار! تاعى دا قايتالاپ ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت بولەتىن باسىما كۇن تۋدى. بارىڭدار. بارىڭدار. ەشقايسىڭمەن قوشتاسپايمىن، شىعارىپ سالۋعا بارمايمىن. بارىڭدار. جولدارىڭ بولسىن. بارىڭدار!» جاڭا ەسىمە ءتۇسىپ كەلە جاتقانى اپامنىڭ سول سوزدەرى ەدى.
تۇنگى سارىن
ارادا ەكى- اق كۇن ءوتتى.. . كوميسساردىڭ بۇيرىعى بويىنشا ءبىر زەڭبىرەك، ءبىر پۋلەمەتپەن كەشىكپەي پولك شتابىنا كەلىڭىز، - دەپ ىمىرت جابىلا ءبىر وفيتسەر ماعان تەلەفون سوقتى. اتتاندىق. مەنى شاقىرىپ وتىرعان پولك كوميسسارى لوگۆينەنكو ەتى ءتىرى بولعانمەن، ويى شولاقتاۋلاردىڭ ءبىرى ەدى. ادالدىعىندا ەشقانداي كۇمان جوق. ءتۇبىن تەرەڭ سۇزە ويلامايتىن ۇشقالاق مىنەزى بار- دى. اسكەري ءبىلىم جاعىنان شالاعايلىعىمەن، تاسقىن، ۇرىپ سالما كۇشى قايشىلاساتىن دا، بۇلدىرەتىن. قولىنا تىزگىن تيگەن تاجىريبەسىزدەردىڭ بىرەۋى. كوميسسار، ونىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، ءار كىسىنى قيىنشىلىق جاعدايدا «ەرەكشە تاپسىرمانى» جۇمساپ سىناپ العاندى دۇرىس كورەتىن. جالپى جاعدايعا «ەرەكشە تاپسىرمانىڭ» قانشا قاجەتتىگى بارى- جوعىنا ول بويلامايتىن. «مەن جاۋدى قىرۋعا جۇمساپ وتىرمىن. دەمەك، ءبۇل جالپى جاعدايعا سايكەس دەپ بىلەمىن، سولاي تۇسىنەمىن» دەيتىن- ءدى. مايور ەلين بولسا، كوميسساردىڭ كوپ قىلىقتارىن ماقۇلدامايتىن دا، ۇشقالاقتىق دەپ سانايتىن. ءبىراق ونىمەن ورىنسىز جاعالاسا بەرمەيتىن ەدى. ەلين - سابىرلى كوماندير. سوعىسقا كىرگەلى بەرى كوميسسار ءبىزدىڭ باتالوندا ءبىر بولماعان ەدى. مەنىڭ سوعىستا ءوزىمدى ءوزىم قالاي ۇستايتىنىمدى ءوز كوزىمەن ءالى كۇنگە دەيىن كورمەگەن. ەندى ول مەنى «ەرەكشە تاپسىرماعا» جۇمساپ، سىناعالى شاقىرتىپ وتىرعانى اپ- ايقىن. ءتۇن ورتاسى بولا بەرگەندە ءبىز پولك شتابىنا كەلدىك. لوگۆينەنكو الدىنداعى كارتاسىنا ۇڭىلە قاراپ، قورازدانىپ، بۇيرىق لەبىمەن بىلاي باستادى:
- تىڭداڭىز، جولداس اعا لەيتەنانت! مىناۋ ورماننىڭ ارعى شەتىندە، كورىپ تۋرسىز دەسياتيدۆوركا دەيتىن قىستاق - دەريەۆنيا بار. ول دەريەۆنيانىڭ حالقى الدەقاشان ۇركىپ، جايلارىن تاستاپ كەتكەن. سوندا بۇگىن كوپ نەمىستەر قونىپ جاتىر دەگەن مالىمەت بار. ءبىر زەڭبىرەك، ءبىر پۋلەمەتپەن سول دەريەۆنيانىڭ ىرگەسىنە بارىپ، اتقىلاپ، اتوي سالىپ دەريەۆنيانى الاسىز.
- تۇرا تۇرىڭىز، - دەدى ەلين كوميسساردىڭ ءسوزىن ءبولىپ.
- ون جاۋىنگەرمەن قالايشا دەريەۆنيانى ال دەپ وتىرسىز؟ جونسىزدىكتىڭ دە ورنى بولادى عوي. لوگۆينەنكو سۇپ- سۇر بولىپ، ەلينگە الا كوزىمەن ءبىر قارادى دا، ءۇن قاتپادى. ەلين ونى اڭعارماعانداي:
- باتالون كومانديرى سىزگە ون باسشى ەمەس، قولباسشى، جولداس كوميسسار. اركىمنىڭ وزىنە جاراستىق ورنى بار. قالايشا ءسىز باتالون كومانديرىن دەريەۆنياعا قۇر قول جۇمسايىن دەپ وتىرسىز؟
- وندا نەمىستەر شىرت ۇيقىدا جاتىر ەمەس پە؟! - دەدى ول ساسقانىنان.
- جايباراقات جاتقان جاۋدى مەن ءالى كەزدەستىرگەن جوقپىن. ال، كەلەرىڭىز كەلگەن ەكەنسىز، كوميسساردىڭ دا كوڭىلى قالماسىن. بۇل كىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا دەريەۆنيانىڭ ىرگەسىنە بارىپ اتقىلاپ- اتقىلاپ، ودان كەيىن باتالونىڭىزعا قايتا بەرىڭىز! - دەدى ەلين.
- قىستاقتى كىم الماق ودان كەيىن؟ - دەپ سۇرادى لوگۆينەنكو.
- ونى الىپ نە كەرەگى بار. مەيلى، الگى وسىنداعى بارلاۋشىلار روتاسى دايىن بولسا، دەريەۆنيانى الۋعا سونى جۇمساڭىز. كومباتتى كەشىكتىرمەڭىز! بۇل اۆانتيۋرادان باسقا دا ول كىسىنىڭ جۇمىستارى تولىپ جاتىر. دەريەۆنيانىڭ ىرگەسىنە 260-300 مەتردەي جاقىنداپ، زەڭبىرەك پەن پۋلەمەتتى ورنالاستىردىق. دەريەۆنيانىڭ ۇيلەرى قاز- قاتار قاراۋىتىپ كورىنىپ تۇر.
- الدىمەن، جولداس كوميسسار، زەڭبىرەكپەن اتقىلايىق.
- پۋلەمەتپەن نەگە باستاعىڭىز كەلمەيدى؟
- زەڭبىرەكتىڭ بولات تەسكىش وقتارىمەن بىرنەشە ۇيلەردىڭ قابىرعالارىن تەسسەك، نەمىستەر ۇركە- ۇركە ويانىپ، دۇركىرەپ دالاعا شىعادى عوي. سول كەزدە پۋلەمەتكە جول بەرۋگە بولادى.
- وندا باستاڭىز، - دەدى لوگۆينەنكو. زەڭبىرەكتەن ون بەس- جيىرما وق اتىلدى. دەريەۆنيا كوشەسىنەن ۋ- شۋ، ايقاي- داڭعازا داۋىستار شىققاندا پۋلەمەت وق بوراتتى. ايقاي- ۇيقاي ۇدەي ءتۋستى.
- بارلاۋشىلار ءالى كورىنبەيدى عوي. نەگە كەشىكتى ەكەن؟ - دەپ لوگۆينەنكو تىقىرشىپ تۋردى دا، - تاعى ءبىر رەت باستىرمالاتىپ اتىڭىز دا، كوماندير ايتقانداي، قايتا بەرىڭىز! - دەدى ماعان.
سەنىم
يسترا وزەنىنىڭ بويى، كول جوتاسى. يسترا قالاسىنىڭ ىرگەسى، ودان سوڭ وڭتۇستىككە قاراي كولبەپ جاتقان جەر بەتى ويلى- قىرلى، شوشاق توبەلى، بەلەس- بەلەس جوندى، قىرقالى كەلەدى. مىقتى بەكىنىستەر جاساپ، قورعانۋعا جەر جاعدايى وتە ىڭعايلى- اق. كوماندوۆانيەنىڭ ويى: يسترا بويىندا جاۋدى توقتاتىپ، الدىنا كوپ ۋاقىتقا دەيىن بوگەت جاساپ، ىلگەرى باستىرماۋ ەدى. ءبىراق ءىس وي ۇستىنەن شىققان جوق، كۇتپەگەن جەردەن ناسىرعا اينالدى. جاۋ يسترانى وپ- وڭاي- اق باسىپ الدى. ونىڭ سەبەبى، سول ماڭداعى اسكەرلەرىمىزدىڭ تابانسىزدىعىنان ەمەس، تەك سۇرقيا ساقسىزدىقتىڭ، بەيقامدىقتىڭ سالدارىنان بولدى. كۇتپەگەن جەردەن بولعان وكىنىش بارىمىزگە دە اۋىر سوقتى. «سەن بولماساڭ بۇيتپەس ەدىك» دەگەن ءبىرىن ءبىرى كىنالاۋ مەن اشۋ ۇستىندەگى ايقاي- ۇيقاي باستالدى. ەكى سولدات كەجىلدەسسە، ولاردى باسۋ وڭاي: قوي دەگەنىڭە قويماسا، بۇيرىقپەن قويدىراسىڭ. ال، ۇلكەن ەكى كومانديردىڭ كەجىلىن قاشان وزدەرىنىڭ اشۋى تارقاعانشا قويدىرۋ قيىن. بۇزىلعان شەپتى تۇزەۋ ءۇشىن قولدانعان شارالاردان ەشقانداي ناتيجە شىقپادى. ءدۇمپۋ باسىلار ەمەس، دۇشپان بولسا شۋلاعان ىرگەنى ەكى بوساعاسىن دا قيراتىپ بارادى. ءبىز قورشاۋدا قالماس ءۇشىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. ال، شەگىنۋ وڭاي ەمەس. سوعىستا ەڭ قيىن نارسە - شەگىنۋ. الداعى كۇشى باسىم دۇشپانمەن تايتالاسساڭ ارتتا جوعارعى ورىنداعى شتابتىڭ قىسىمىن كورىپ، سارىسۋىڭ سىرتىڭا شىعادى. شەگىنۋدىڭ ەڭ باستى شارتى - سابىرلىلىق، اسىعىپ- اپتىعىپ شەگىنە المايسىڭ. اشۋى تارقاماعان، ىزالى جاڭا كومديۆ پولكوۆنيك كادروۆ پەن مايور ەليندى ورىندارىنان قاعىپ ءتۇسىردى. قىزۋ سوعىستا «مەنىكى دۇرىس ەدى، سەنىكى دۇرىس ەمەس» دەپ اۋزىڭدى اشۋشى بولما - بالەگە قالاسىڭ. اقتى- قارانى تالداپ، اجىراتىپ جاتۋعا ۋاقىت جوق. ۇرىس ءجۇرىپ جاتىر. ءۇن قاتۋشى بولما. كەيىننەن كورە جاتارسىڭ. كاپروۆتىڭ ورنىنا مايور ستاريكوۆ تاعايىندالدى. ەليننىڭ ورنىن باسۋدى ماعان ۇسىندى. جاسىم جيىرما توعىزدان وتىزعا جاڭا عانا اياق باسقان ەدىم. اسكەري اتاعىم - اعا لەيتەنانت. پولكتى باسقارۋعا تاجىريبەم مۇلدە از. مەن پولك كومانديرى بولۋدان باس تارتتىم. مەنى جازعىرىپ ۇرىستى:
- سىزگە ۇلكەن ورىن ۇسىنىپ وتىمىز. نەسىنە بالدەنە قالدىڭىز؟
- جوق، جولداس كومديۆ، مەن بالدەنىن تۇرعانىم جوق، پولكتىڭ وبالىنا قالعىم كەلمەيدى.
- و جەتى اتاڭدى... - دەي بەرگەندە گۇرس ەتتى، ءبىز وتىرعان ءۇيدىڭ ءبىر بوساعاسى ساتىر- سۇتىر قۇلادى. ءۇي ءىشى كوك ءتۇتىن، شاڭ، توزاڭ.
- ءتىرىمىسىڭ؟! - دەپ سۇرادى مەنەن تۇكىرىپ، پىسقىرىپ ورنىنان تۇرعان كومديۆ.
- ءتىرىمىن. ءوزىڭىز قالايسىز؟
- دالاعا شىعالىق. كوشەگە شىقساق نەمىستىڭ سامولەتتەرى توبەمىزدەن بومبالار قۇمالاقتاپ، وق اتىپ، ويران سالىپ ۇشىپ ءجۇر ەكەن. كومديۆ مەنى ماشيناسىنا مىنگىزىپ الا جونەلدى. جول- جونەكەي اكەمدى تانىتا زەيىرىپ ۇرسىپ، ايتپاعان ءسوزى جوق. جاسى ۇلكەن، جولى ۇلكەن كىسى بولعاندىقتان، مەن ءبىراز ءۇن قاتپاي وتىردىم.
- جولداس كومديۆ! - دەدىم ءبىر ءسوز كەزەگىندە، - مارقۇم گەنەرال پانفيلوۆتان «سەن» دەگەن ءسوز ەستىمەگەن ەدىم، ال ءسىز ءبىر ساعاتتان بەرى مەنىڭ جەتى اتامنىڭ تۇگىن قالدىرعان جوقسىز. الدا وتىرعان كومديۆ ءۇن قاتپادى. جەلكەسى قۇرىمداي قىزارىپ كەتتى. وندا دا، مەندە دە ءۇن جوق. كەتىپ بارا جاتىرمىز. ماشينا توقتادى. كومديۆ اديۋتانتىمەن شىعىپ كەتتى. مەن قالىپ قويدىم. ءبىر ساعاتتان سوڭ، ءبىر كاپيتان كەلىپ مەن وتىرعان ماشينانىڭ ەسىگىن اشىپ:
- ءجۇرىڭىز! ءسىزدى كومانداشى قابىلداماق، - دەدى. ورتا مەكتەپتىڭ ۇيىنە كەلدىك.
- مىنا كلاسقا ەنىڭىز! - دەدى كاپيتان ماعان ەسىكتى كورسەتىپ. كىرىپ كەلسەم، جيىرما شاقتى پارتالار ءوز ورنىندا، توردەگى كلاسس تاقتاسىنىڭ الدىنداعى ستولدا رەڭدى، جاس گەنەرال- لەيتەنانت مۇعالىمگە ۇقساپ، قاعازعا ۇڭىلە قاراپ وتىر. تاقتادا اق بورمەن سىزىلعان بىرنەشە اسكەري بەلگىلەر بار.
- رۇقسات ەتىڭىز، جولداس گەنەرال! - دەپ قالت تۇرا بەرگەنىمدە، سۇڭعاق بويلى گەنەرال ورنىنان تۇرىپ، پارتالار اراسىمەن ماعان قاراي كۇلىمسىرەپ كەلە بەردى.
- سالەمەتسىز بە، جولداس مومىش ۇلى! - دەپ قول ۇسىندى. قولىمدى الىپ تۇرىپ، تاعى دا قارا جاسىل كوزىمەن «كىممەن سويلەسىپ تۇرمىن» دەگەندەي، كۇلىمسىرەي ءبىر قارادى دا:
- مارقۇم يۆان ۆاسيليەۆيچ پانفيلوۆ ماعان ءسىز تۋرالى ايتىپ ەدى. مەن ءسىزدى سىرتىڭىزدان بىلەمىن. بۇگىن ءبىرىنشى رەت جولىعىسىپ تۇرمىز، - دەپ قولىمدى بوساتتى. ءوزى ءارى- بەرى ەكى- ءۇش قادام ءجۇردى دە، ماعان بۇرىلىپ:
- بارلىق قىزىل ارميادا پولكقا كوماندير بولعان اعا لەيتەنانت جالعىز ءسىز عانا دەپ ايتا المايمىن. ءبىراق ءبىزدىڭ ارميادا سىزدەن باسقا اعا لەيتەنانت پولك كومانديرى دارەجەسىندە ەمەس. جاڭا قىزمەت ورنىڭىز قۇتتى بولسىن! - دەپ ماعان تاعى دا قولىن ۇسىندى. مەن نە دەرىمدى بىلمەدىم.
- ارينە، سىزگە پولكتى باسقارۋ ەڭ العاشىندا وڭاي بولمايدى. قايمىقپاي، سەسكەنبەي ىسكە كىرىسىڭىز. كەرەك بولسا جاردەم سۇراڭىز. كومەكتەسۋ بىزگە پارىز. - سەنىمىڭىزگە راحمەت!
- تاعىدا قۇتتىقتايمىن! ءبىر مايداندا سوعىسامىز عوي. ءىسىڭىز ابىرويلى بولسىن! - دەدى قوشتاسىپ تۇرىپ گەنەرال. ديۆيزيا شتابىنا قايتىپ ورالعاندا، كومديۆ ماشينادان ءتۇستى دە، شوفەرعا:
- پولك كومانديرىن اپارىپ تاستاپ قايتارسىز! - دەپ بۇيىردى دا، ماعان قاراپ:
- ال، پولك كومانديرى، اسىق ايتىلعان سوزدەردى كەك ساقتاماڭىز! - دەدى.
- جوق، ءسىز دە، جولداس كومديۆ، مەنى ايىپقا بۇيىرماڭىز.
- سوعىستىڭ ءبىر جەلىسىندەگى ادامبىز عوي. تاعىدا كەزدەسەرمىز. ءىسىڭىز ءساتتى بولعاي! - دەدى كومديۆ قوشتاسىپ تۇرىپ. مايور ەلين ءوز مىندەتىن ماعان تاپسىرىپ بولىپ، مەنى قۇتتىقتادى.
- ەسىڭدە بولسىن: پولك باتالون ەمەس. سابىرلى مىنەز، سالماقتى ويسىز پولكتى باسقارا المايسىڭ. ءار ۋاقىتتا ءىسىڭ ويداعىداي ءساتتى بولا بەرمەيدى. ساق بول. ويلانىپ، اقىلداسىپ شەش ماسەلەنى. ءبىراق تىزگىندى ەشكىمگە ۇستاتپا! - دەپ اعالىق اقىلىن ايتىپ، ەلين اتتاندى. مەن ونى قىرۋار جەرگە دەيىن شىعارىپ سالدىم. قايتىپ كەلىپ شتابقا كىرسەم، پولك كوميسسارى لوگۆينەنكو تەلەفونمەن سويلەسىپ تۇر ەكەن.
- ءيا، ءبىراق، جولداس ناچالنيك! ول مەنى كورىپ ءسوزىن ءبولىپ ء«يا» ، «جوق» ، «سولاي» دەۋمەن بولدى.
- قايتەيىن، سىزدەر سولاي شەشكەن بولساڭىزدار. ارينە، بىرگە ىستەسەتىن مەنمىن عوي.. . قۇپ، جارايدى.. . سويتۋگە تىرىسايىن. ءسويتىپ مەن پولك كومانديرى بولدىم.
- ال ەندى ءسىزدىڭ ورنىڭىزعا كىمدى 1^- ء^شى باتالوننىڭ، كومانديرى ەتىپ تاعايىندايمىز؟ - دەپ سۇرادى لوگۆينەنكو، شتاب ناچالنيگىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ. - لەيتەنانت يسلامقۇلوۆتى تاعايىندادىم.
- قالايشا؟
- يسلامقۇلوۆ - جاقسى كومانديرلەردىڭ ءبىرى. باتالوندى سوعان تاپسىردىم. - ول پارتيادا جوق كىسى عوي. ونىڭ اكەسى 25 -جىل بولىس بولعان.
- مەن دە پارتيادا جوقپىن. ونىڭ ءوزى ەمەس، اكەسى بولىس بولعان.
- مەن يسلامقۇلوۆتى تاعايىنداۋعا قارسىمىن.. .
- ءسىز مەنى تاعايىنداۋعا دا قارسى بولعانسىز. لوگۆينەنكو بۇرق ەتىپ جانىپ كەتە جازداپ بارىپ، ءوزىن- ءوزى ارەڭ توقتاتىپ، شتاب ناچالنيگى مايور دەميدوۆيچكە:
- ءسىز ازىرشە شىعا تۇرىڭىز، - دەدى. دەميدوۆيچ شىعىپ كەتكەننەن كەيىن:
- مەن كومانديرمىن، پەتر ۆاسيليەۆيچ، - دەدىم كوميسسارعا. - بۋدان بۇرىنعى جيىرما- وتىز ۇرىستا ول باتالوندى مەن باسقارعانمىن. ول مەنىڭ باتالونىم. سوندىقتان ونى تاپسىرۋ الدىمەن مەنىڭ ەركىمدە. كومديۆپەن يسلامقۇلوۆ تۋرالى الدىمەن كەلىسىپ العان بولاتىنمىن.
- باي- بولىستىڭ بالاسى دەپ ايتپاعان بولارسىز.
- ايتقام جوق.. . باتىل، اۋىر مىنەز، سالماقتى، اقىلدى كومانديرلەردىڭ ءبىرى دەپ ايتتىم.
- ەكەۋمىز بىرگە جاۋاپ بەرەمىز، پەتر ۆاسيليەۆيچ.. . ءسىزدىڭ جاسىڭىز دا، اسكەري اتاعىڭىز دا مەنەن ۇلكەن. بىردەن شاجىلداسا باستادىق. ەكەۋمىزدىڭ باسىمىزدىڭ ءبىر قازانعا سىيمايتىنىن جوعارعى ورىنعا ايتالىق. ولار ءبىرىمىزدى اۋىستىرار.
- ءسىز كەلە سالىسىمەن مەنىمەن ساناسپادىڭىز.
- بۇدان بىلاي اقىلداسىپ ىستەۋگە ۋادە ەتسەم، سەنەسىز بە؟
- سەنەيىن، - دەدى اشۋى تارقاماعان لوگۆينەنكو قينالىپ. شتاب ناچالنيگى مايور دەميدوۆيچ قايتا ورالدى. ۇزىن بويلى، سەمىپ قالعان، قارا قاتپا، قىرىقتاردان جاڭا عانا اسقان مايور، قولىنداعى پاپكاسىن مەنىڭ الدىما جايىپ:
- جولداس كوماندير، ءبىزدىڭ پولكتىڭ باتالوندارى، - دەپ جالپى جاعدايدى بايانداپ ءوتتى دە، ديۆيزيا شتابى ءسىز جاعىنان جاڭا شەشىم بار ما دەپ سۇراپ جاتىر، - دەدى.
- بۇرىنعىدان ەشقانداي وزگەرىس جوق دەپ بايانداڭىز.
- بىزگە 450 ادام كەلدى. ولاردى قالاي بولمەكسىز؟
- قاي باتالوندا، قانشا ادامنان قالدى ەكەن، سونى ايتىڭىزشى؟
- بىرىنشىدە... - دەي بەرگەندە سىرتتا سارت- سۇرت اتىس باستالىپ كەتتى. دەميدوۆيچ جالما- جان قاعازدارىن جيناپ اتا جونەلدى. كوميسسار ەكەۋمىز سىرتقا شىقساق، جان- جاقتىڭ ءبارى اتىس. 450 ادام ورمانعا قاراي بوسىپ قاشىپ بارادى. دۇشپانعا قارسىلىق كورسەتىپ جاتقان - شتابتىڭ ماڭايىنداعى كومەندانت ۆزۆودىنىڭ بايىرعى جاۋىنگەرلەرى ەكەن. ولار ءار شارباقتى، ءار ءۇيدى پانالاپ تۇرىپ، دۇشپاندى اتقىلاپ جاتىر. ءبىز كوميسسار ەكەۋمىز، 450 قاشقىندى ارەڭ قۋىپ جەتىپ، ولاردى توقتاتا الماي اۋرەلەنىپ ءجۇرمىز.
- توقتاڭدار! - دەپ ايقايلايدى كوميسسار، قولىنداعى پيستولەتىن كوزدەيدى، اتپاقشى بوپ ۇرەيلەندىرەدى.
- توقتاڭدار! - دەپ ايقايلايمىن قولىمدى كوتەرىپ. كەيبىرەۋلەرى ءبىزدى تىڭدايدى، كەيبىرەۋلەرى تىڭدامايدى.. . ايتەۋىر ازەر توقتاتىپ، ورماننىڭ جيەگىنە جينالدىق- اۋ. بىزگە جاڭا كەلگەن 450 ادام ءار جەردەن باستارى قوسىلعان قۋراما، قارۋ- جاراقتارى سايما- ساي ەمەس، ءالى شىنىقپاعان، ۇستەرىندە اسكەري كيىمدەرى، قولدارىندا جاراقتارى بولعانى بولماسا، ءالى اسكەري تارتىپكە جاتتىقپاعان ازاماتتار ەكەن. ولاردى دەرەۋ ارناعا سالۋ قيىن. جاۋ شتاب تۇرعان ترۋسوۆو دەريەۆنياسىن الىپ، ءبىز ورنالاسقان ورمانعا قاراي بەتتەدى.. .
- اپىرماي، مىنالاردى زورعا توقتاتىپ ەدىك! - دەدى كوميسسار كەلە جاتقان جاۋدىڭ تۇرىنە قاراپ.
- ۇركەيىن دەپ تۇرعان جىلقىعا ءبىر- اق قيقۋ جەتكىلىكتى دەگەندەي، بۋلاردىڭ دەگبىرى كەتىپ تۇرعان حالىق قوي. ءبارىبىر قاشادى عوي، ودان دا ءوزىمىز رۇقسات بەرىپ باستارىن قوسىپ، توپتاستىرىپ شەگىندىرەيىك.
- تۇرا تۇرالىق. ءالى جاۋ الىستا، - دەدى كوميسسار. ءسويتىپ تۇرعانىمىزدا، ءبىز تۇرعان ورماننىڭ سول جاعىنداعى الاڭنان قول پۋلەمەتتىڭ باۋىن قولىنا ءىلىپ، كەزەنە ۇستاعان ۇزىن بويلى، ەڭكىشتەۋ سەمەن كرايەۆ باسقارعان روتا جۇرە - جۇگىرە اتقىلاپ، جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ءتيىستى. كرايەۆ ەنتەلەپ جۇگىرىپ، روتانىڭ الدىندا پۋلەمەتپەن اتقىلاپ بارادى. توسىننان تيگەنگە جاۋ توتەپ بەرە المادى. ترۋەوۆوعا قاراي تابانىن جالتىراتا قاشا باستادى.
- مىنا كوزسىز باتىر كىم بولدى ەكەن؟ - دەدى كوميسسار.
- ەكىنشى روتانىڭ كومانديرى لەيتەنانت سەمەن كرايەۆ، - دەدىم مەن.
- مۇمكىن ونى ءبىزدىڭ اۋىر جاعدايىمىزدى كورىپ تۇرىپ، ءيسلامقۇلوۆ جۇمساعان بولار. شتابتان حابار جوق. شتاب ادامدارى بىزدەن وزىپ، كەيىنگە قاراي بەزىپ كەتكەنىنە كۇماندانۋعا بولمايدى. قولتابىس ەتەر ەشكىم جوق. ءبىزدىڭ قاسىمىزدا شتاب وفيتسەرلەرىنەن، پولك كاپەلمەيستەرى سۇڭعاق بويلى، قارا تورى جىگىت نيكولاي پوپوۆ قانا ءجۇر. ول بۇگىن شتاب بويىنشا كەزەكشى ەكەن، سوندىقتان كومانديردىڭ قاسىندا بولۋدى وزىنە بورىش ساناپ، باسقالارعا ىلەسپەپتى. ءسىز، جولداس پوپوۆ، كرايەۆقا بارىڭىز! - دەپ بۇيىردىم مەن وعان. - يسلامقۇلوۆپەن بايلانىس جاساڭىز، ءبىرىنشى باتالون جاۋدى ترۋسوۆودان بەرى قاراي شىعارۋشى بولماسىن. ءبىز مىنا ادامداردى سوكولوۆوعا، وسى ارانىڭ سىرتىنداعى دەريەۆنياعا الىپ بارىپ، ۇيىمداستىرۋ شاراسىن قاراستىرامىز. باسقا باتالون دا ورىندارىندا كورىنەدى عوي، ولارعا ءبىزدىڭ سوكولوۆودا ەكەنىمىزدى حابارلاسىن! ءوزىڭىز تەز قايتىپ كەلىڭىز! ءبىز سوكولوۆوعا كەلدىك. جاۋىنگەرلەردى توپ- توپقا ءبولىپ، دەريەۆنيانىڭ ءبىر شەتىنەن قورعانىس ىستەۋگە ورىندار بەلگىلەپ ءجۇرمىز. ءبىز سول ورىنداردى تاعى دا ءبىر رەت ارالاپ كەلە جاتقانىمىزدا زۋ- زۋ ەتىپ ءبىر وق ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى وتە شىقتى. لوگۆينەنكو ءبىر سارايدى ىقتاي قالدى. پوپوۆ وعان تاڭدانعانداي، اڭىرايىپ قاراپ ءتۇر.
- ءجۇرىڭىز! ولار بىزگە اتىلعان وق ەمەس، - دەپ مەن العا ءجۇرىپ كەتتىم. جاۋىنگەرلەردى مەن بىلمەيمىن، ولار مەنى بىلمەيدى. ءبىراق ولار مەنىڭ كوماندير ەكەنىمدى بىلەدى.
- ال، جولداستار، ءتۇس قايتقالى كوپ بولدى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر الدىڭعى شەپتە سوعىسىپ جاتىر. دابىلىن وزدەرىڭ ەستىپ تۇرعان بولارسىڭدار. ولار ىمىرت جابىلا وسى جەرگە كەلەدى. سىزدەر ولاردىڭ قاتارىنا، توپتارىنا قوسىلاسىڭدار. ولاردىڭ كوبى ءتىس قاققان جاۋىنگەرلەر، گۆاردياشىلار. سولار كەلگەنشە ورىندارىڭدى دۇرىستاپ، دايىنداپ ورنىعىپ الىڭدار، ازىرشە ەشنارسە جوق، كەشكى تاماقتى سولارمەن ىشەسىڭدەر! وسى ءسوزىمدى قايتالاپ ايتىپ، توپتان توپتى ارالاپ ءجۇرمىن. ماعان ەرىپ جۇرگەن نيكولاي پوپوۆ بىرەسە مەنىڭ قاسىمدا بولىپ، بىرەسە مەن جۇمساعان جاققا جۇگىرىپ بارىپ كەلىپ ءجۇر.
- ءيا، جولداس كوماندير، ولاردى دا كۇتەلىك، - دەدى جەلكەسىن قاسىپ، داۋسى قارلىققان، بەت- اۋزىن توزاڭ باسقان، ورتا بويلى ەگدە تارتقان جاۋىنگەر. ول تومەن قاراپ تۇردى دا، - اسىعاتىن نە بار دەيسىز، جولداس كوماندير، - سوعىس بولسا جاقىندا عانا باستالدى عوي، تاياۋدا بىتە قويماس. ءبىراق مانا ءبىراز ءمۇلت كەتىرىپ الدىق- اۋ دەيمىن.
- قاۋىپتەنبەڭىز، جولداس كوماندير! ءبىزدىڭ دە بوتەندىگىمىز جوق!..
- ءبىزدىڭ توپتىڭ ورنىنا مىقتى بولۋىنا مەن كەپىلمىن، جولداس كوماندير!
- ەگەردە كەنەتتەن تيە قالسا، وقتارىم ازداۋ، جولداس كوماندير!
- ماما قاشايىق دەپ قاشقانىمىز جوق!
- جارايدى، جولداستار، مەن قولىمنان كەلگەنىن ايامايمىن.
- ءوزىمىزدىڭ ادامعا ءوزىمىز مىلتىق كەزەدى دەگەن نە سۇمدىق! مەرگەن بولسا نەمىس قۇرىپ قالىپ پا؟!
- ءاي، سەن جاپ اۋزىڭدى، - دەپ ءبىر سەرجانت ورنىنان قارعىپ تۇردى دا، ماعان قاراپ، - عاپۋ ەتىڭىز، جولداس كوماندير، ارامىزدا وسىنداي كىسىلەر دە جوق ەمەس، - دەدى كۇمىلجىپ. مەن باسقا توپقا كەتىپ بارا جاتقانىمدا سوڭىمنان:
- ساعان نە جوق؟!
- سەنىكى دۇرىس پا؟! سەن مانا كىمگە وق جۇمسادىق؟
- سەن سياقتى سۇم اياقتاردى قۇرتۋ كەرەك!.. تاعى وسى سياقتى قاقتىعىس سوزدەر ەستىلىپ جاتتى. تارس ەتىپ مىلتىق اتىلدى.
- جولداس كوماندير، جاڭاعىنى وزدەرى اتىپ تاستادى! - دەدى ماعان نيكولاي پوپوۆ.
- مەن ەستىگەنىم جوق، جولداس لەيتەنانت.
- ياسنو، توۆاريش كوماندير پولكا! دەريەۆنيانىڭ ءبىر شەتىنە كەلسەك، ءبىپ- بيىك ءبىر جالعىز مايا تۇر. سابان با، ءشوپ پە بەلگىسىز. قاسىنا باردىق. بۇل - تەكشەلەنە بۋىلعان ماقتا ماياسى بولىپ شىقتى. «مىنا قاڭتاردىڭ ايازىندا ماقتادان وكوپ ىستەسەك، ءارى جىلى، ءارى ونى اق قاردان اجىراتۋ قيىن جانە قالىڭ ماقتادان وق وتپەيدى» دەپ ويلادىم دا، پوپوۆقا:
- مىنا ماقتانى ۇلەسىپ الىپ، ءار توپ وزدەرىنە وكوپ ىستەسىن! تەز بارىپ بۇيىرىڭىز! - دەپ جۇمسادىم. پوپوۆ جۇگىرىپ كەتتى. مەن دەريەۆنيا شەتىن ارالاپ كەلەمىن. ءبىر كەزدە سىممەن قورشالاپ قويعان بىرنەشە جەرتولە كۇركەلەرگە كەزدەستىم. كولحوزدىڭ جانارماي قويماسى ەكەن. «بۇل جەر دە ءبىر سنارياد نەمەسە مينا تۇسسە، ورتەنىپ ويران بولادى - اۋ» دەپ ويلادىم. كوشەنىڭ ورتاسىنا قايتا ورالىپ كەلە جاتقانىمدا اسپان كۇركىرەپ، تاۋ قۋلاعانداي سارت- سۇرت، تارس- تۇرس ەتىپ، سوكولوۆونىڭ ۇستىنە زەڭبىرەك، مينومەت وقتارى جاۋا باستادى. ماعان دا جان كەرەك قوي، ءبىر ءۇيدىڭ پاناسىن تاسالاي قالدىم. سنارياد پەن مينالار ءۇستى- ۇستىنە ءتۇسىپ، بۇرقىلداپ جارىلىپ، الەگىمىزدى اسپانعا شىعارىپ جاتىر. تاجىريبەسىز جاۋىنگەرلەر ۇركەك كەلەدى. دەريەۆنيا شەتىندەگى توپتاردىڭ كوبى دۇركىرەي جۇگىرىپ، ورتاعا قاراي بەت الدى. قاسىمدا ەشكىم جوق. «قاپ!» دەپ بارماق تىستەۋدەن باسقا نە قالدى ماعان؟ مانادان بەرى زورعا قۇرعان توپتارىمىز كوز الدىمدا بىتىراپ كەتتى. باتالون كومانديرى بولىپ ءجۇرىپ، مۇنداي قورلىقتى كورگەن جوق ەدىم. ءبىر كوشەدەن ەكىنشى كوشەگە ءوتىپ بارا جاتقانىمدا، ۇستىندە ولپى- سولپى اسكەري كيىمى بار ءبىر ايەل، جارالانعان جاۋىنگەردىڭ قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ، اتىس- ماتىسپەن ءىسى جوق، جاڭاعىنىڭ جاراقات جەرىن تاڭا باستادى. ول بۇدان كەيىن گۇرس ەتىپ قۋلاعان تاعى ءبىر جاۋىنگەردىڭ قاسىنا ۇشىپ بارىپ، ونىڭ دا كيىمدەرىن جىرتىپ، جاراسىن تاڭا باستادى. ول تاعى دا ورنىنان تۇرىپ، ەكىنشى كوشەگە جۇگىرە بەرگەندە:
- دوكتور! - دەدىم داۋىستاپ.
- مەن دوكتور ەمەسپىن، - دەپ ماعان بۇرىلدى جاڭاعى ايەل. مەن قاسىنا جەتىپ باردىم. كوزىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتتى. ەۆرەيلەردىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن ايەلدەر بولادى: ولاردىڭ شاشى وتە قويۋ، قىپ- قىزىل جيرەن كەلەدى؛ قاسى قالىڭ قۇس كانات كەلەدى؛ كىرپىگى ۇزىن، قايقى بولادى؛ كوزدەرى مولدىرەگەن، تۇڭعيىق قاپ- قارا. شىن قۇرالاي كوز سولار! مەنىڭ قارسى الدىمدا وسى سۇلۋ تۇر. تاريح سۇلۋ باتىر قىزدى «امازونكا» دەپ اتاعان. جوق! مەنىڭ قارىنداسىم امازونكا ەمەس، تەك ستۋدەنتكا ۆەرا گوردوۆا ەكەن. ۆەروچكا! انا ۇيدە دارىگەرلىك پۋنكت ۇيىمداستىر. قازىر مەن قايتىپ ورالام، قاراعىم.
- ءسىز كىمسىز؟
- مەن وسى پولكتىڭ كومانديرىمىن...
- جارالىلاردى قايتەم'؟ - دەپ داۋىستاپ سۇرادى ۆەرا، مەن ءبىر كوشەدەن جۇگىرىپ ءوتىپ بارا جاتقانىمدا.
- وزدەرى بارادى، ءوزىمىز الىپ بارامىز. سەن ىسىڭە كىرىسە بەر، - دەپ اسىعىپ- اپتىعىپ جاۋاپ قاتىپ، مەن العا ۇمتىلا بەردىم. ءبىر كوشەدە نيكولاي پوپوۆ سوڭىمنان قۋىپ جەتتى:
- جولداس كوماندير! لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ شابارمان جىبەرىپتى. ەكى باتالونمەن بايلانىسىپتى. ولار ورنىندا. يسلامقۇلوۆتىڭ باتالونى، ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا، ترۋسوۆونى شەڭبەرلەپ تۇر ەكەن. لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ سىزدەن بۇيرىق كۇتىپ وتىرمىن دەپتى.
- ورنىنان قوزعالماسىن! مەنىڭ بۇيرىعىم سول.
- مايور ەليندى ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىزبەن شىعارىپ سالىپ، ءقازىر كەلدىم، جولداس كوماندير، - دەپ الدىمدا سۇڭعاق بويلى تارامىس، ۋىلجىعان جاس لەيتەنانت پەتر سۋليما تۇر. ۋكرايندىقتار اراسىندا، اسىرەسە پولتوۆشينادا رەڭتىلەر كوپ كەزدەسەدى. سۋليما - پولتوۆشينانىڭ ءبىر سۇلۋ جىگىتى. ول ماعان بۇگىننەن باستان بولدى. كۇتپەگەن جەردەن مەنىڭ اتقوسشىم، ءوزىمىزدىڭ تەكەلىنىڭ ورىسى نيكولاي سينچەنكو جيرەن قاسقامدى جەتەلەپ كەلىپ، قينالعان تۇردە:
- مىنا توپالاڭدامەن ءسىزدى جوعالتىپ الدىم. ەندى عانا زورعا تاۋىپ تۇرمىن، - دەدى قازاقشالاپ.
- دۇرىس، جىگىتىم! اناۋ سارايعا بارىپ اتتارىڭا جەم بەر دە، يسلامقۇلوۆقا شاپ! ىمىرت جابىلا ول مۇندا جەتەتىن بولسىن دەپ ايت. مەنىڭ پولك كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان العاشقى كۇنىم وسىلاي باستالدى. ءتۇن بولدى.
تۇندە
ول كەزدە مەن جاس ەدىم. «بەرسەڭ قولىڭنان، بەرمەسەڭ جولىڭنان الامىن. ءوز ەركىممەن ەشنارسە بەرمەيمىن!» دەپ جۇرگەن كەزىمنىڭ باستاما ءداۋىرى ەدى ول ۋاقىت. مەنى جۇگىرۋ شارشاتقان جوق. قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالعان شتابىم، عايىپ بولىپ كەتكەن كوميسسارىم، جالعىزدىعىم شارشاتتى. جوق، مەن جالعىز ەمەسپىن! قاسىمدا ادال ەر- ازامات پوپوۆ، سۋليما، سانيتاركا ۆەرا گوردوۆا، ءالى ۇيىمداستىرۋ ءيى قانباعان 450 جاۋىنگەر جانە مەنى پولك كومانديرى ساناپ، الدا جاۋمەن ايقاسىپ جاتقان ءۇش باتالون بايىرعى سولداتتارىم بار. مەن جالعىز ەمەسپىن! الايدا، شارشادىم. شارشاعان سەبەبىم: مەن بالا مىنەز، ەرجۇرەك جالمۇحاممەد بوزجانوۆ، ۇشقالاقتاۋ بولسا دا كوزسىز باتىر سەمەن كرايەۆ، سالماقتى، سابىرلى حابيبۋللا راحيموۆ، كىنامشىل بولسا دا ادال" ەفيم ەفيموۆيچ فيليمونوۆ، سالماقتى تاپقىر مۇحامەدقۇل يسلامقۇلوۆ سياقتى كومانديرلەردىڭ كومانديرى بولىپ جيىرما- وتىز ۇرىس، بەس- التى قورشاۋدى باستان وتكىزگەنمىن. Aل بۇگىن پولك كومانديرى بولا سالىسىمەن، ءوز باسىممەن ءوزىم اۋرە بولىپ ءجۇرمىن. شتاب تا جوق، كوميسسار دا جوق. قۋداي بار - ارحيۆ بار. مەنىڭشە شىنى وسى. ايىپ مەندە ەكەنى دە راس. جاسىرارىم جوق. باسقانى دا اقتاعىم كەلمەيدى. اركىمنىڭ ءوز ايىبى - وزىندە. مەنىڭ شارشاعانىم راس. دەريەۆنيانىڭ ورتالىعىنداعى ەڭسەلى ۇيگە كىرىپ كەلدىم. ۆەرا گوردوۆا جاراقاتتانعان جاۋىنگەرلەردىڭ جاراسىن تاڭىپ، بايلاپ، شىر كوبەلەك بولىپ ءجۇر. ول بىرەۋىنىڭ باسىن سۇيەيدى، بىرەۋىن جاتقىزادى، بىرەۋىنىڭ «يمانىن ۇيىرەدى».
- ءسىز ەركەك ەمەسسىز بە؟! - دەپ قاتتى سويلەدى بىرەۋىنە.
- ءسىزدىڭ جاراڭىز مىسىق تىرناعانداي عانا. نەسىنە ۋھلەپ- اھلاپ تۇرسىز! مىنا كىسىنىڭ ومىرتقاسى ۇزىلگەن. ەڭگەزەردەي بولىپ نەگە قاراپ تۇرسىز! كوتەرىڭىز! مەنىڭ كۇشىم جەتپەي تۇر.. . باسىنا جاستىق قويىڭىز! ابايلاڭىز! سۋ الىپ كەلىڭىز! ىڭقىلداماڭىز! ۆەرا مەنى بايقامادى. سۋليما، نيكولاي پوپوۆ كەلدى.
- قىزعا كومەكتەسىڭدەر! - دەپ بۇيىردىم مەن ولارعا. ول ەكەۋى دە دەرەۋ سانيتار بولا قالدى. ۆەرا العىس جاۋدىرىپ ءجۇر. مەن ورىندىقتا وتىرمىن. ادام ولىسىمەن ساسي باستايدى. ءيىس مۇرنىڭدى جارىپ بارادى. كوز الدىمدا كوپ ادام قينالىپ جاتىر، ءبىرسىپىراسى ءجانتاسىلىم
ەتۋدە. مەن ءبارىن دە كورىپ وتىرمىن. ۆەرا، سۋليما، نيكولاي پوپوۆتار اجالمەن ارپالىسىپ ءجۇر.
- ماقتانى قايتتىڭدەر؟ - دەپ سۇرادىم پوپوۆتان ءبىر تولاستاعاندا.
- ءوزىڭىز ايتقانداي، وكوپ جاساڭدار دەپ بۇيىردىق جاۋىنگەرلەرگە.
- وسى ۇيگە بىرنەشە تەكشەسىن الدىرىڭدار!
- زاچەم، ەتو جە نەستەريليزوۆاننايا ۆاتا، - دەدى ۆەرا.
- باستارىنا جاستاپ قويامىز، ۆەروچكا.
- ءا، وندا جارايدى. مەنىڭ ويىما كەلمەپتى، - دەپ بالاشا اڭقاۋلىقپەن ول ءوز قاتەسىن مويىندادى. تولستۋنوۆ كەلدى. ونىڭ وڭ قولىنان قان سورعالاپ اعىپ تۇر.
- ەي، دوسىم- اۋ، سەن جارالىسىڭ عوي!
- مەنىڭ جارام جەڭىل. پۋلەمەتشى الەكسەي يۆانوۆيچ بلوحا ەكەۋمىز كۇنى بويى قاتار جاتتىق. ونىڭ جاراسى اۋىر. سىزدەرگە قالقان بولامىز دەپ ارەكەتتەنىپ جۇرگەنىمىزدە، ونىڭ كەڭىردەگىنەن وق ءتيىپ، ءدال سامايىنا بولات جاڭقاسى ءتيدى.
- ءوزى ءتىرى مە؟
- ءتىرى. ءبىراق قىرىلداپ تۇنشىعىپ جاتىر.
- ۆەروچكا، مىنا كىسىنىڭ قولىن ءوزىم بايلايىن، ءسىز بلوحاعا بارىڭىز. مۇحامەدقۇل يسلامقۇلوۆ كەلدى. ءتۇرى سۇپ- سۇر، كوكپەڭبەك.
- مۇقا، ءسىزدى كىم شاقىردى مۇندا! الدا توسقاۋىل بار ما؟ - دەپ اقىرىپ جىبەرگەنىمدى ءسوزىمنىڭ اياعىندا عانا سەزدىم.
- كۇنى بويى توسقاۋىل بولعاندا، كۇن باتقاننان كەيىن قالاي توسقاۋىل بولماسىن. سابىر ەت، باتىر، الدىمەن تىڭدا مەنى!
- كەشىرىڭىز، مۇقا!..
- سەمەن كرايەۆ، ونىڭ روتاسى - كوزسىز باتىرلار. توسقاۋىلعا سولاردى تاستاپ كەتتىم، جولداس پولك كومانديرى!
- وتە دۇرىس ىستەپسىز، مۇقا!
- ولارعا ەكى زەڭبىرەك بەردىم.
- ولارعا زەڭبىرەكتىڭ نە كەرەگى بار ەدى؟
- جاۋ جاعىنان ەكى تانك كۇنى بويى مازامىزدى الدى عوي. بىرەۋىن جايراتتىق، ەكىنشىسى ورمانعا تىعىلدى.
- مىنا جاڭا كەلگەن 450 ادام مەنى شارشاتتى. سولاردى، مۇقا، ءسىزدىڭ باتالونعا بەرەم. قابىلداڭىز. جاقسى ازاماتتار كورىنەدى. مەن پولك كومانديرىمىن عوي. سوكولوۆونى دا سىزگە تاپسىردىم. كرايەۆ جاقسى جىگىت، ول الداعى توسقاۋىل بولىپ تۇرا بەرسىن. وسىنداعى ماقتانى پايدالانىڭىز، مۇقا. تۇنگى ساعات 11-دە شتاب تا تابىلدى، كوميسسار دا قايتىپ كەلدى. ۇلكەندەر اقىرىپ، كىشىلەر بايانداي باستادى. پودپولكوۆنيك كۋرگانوۆ كەلدى. شەشىم الدىق. ەل ورىندارىنا ورنالاسىپ جاتىر. ءتۇنى بويى نەمىستەر بىزگە مازا بەرگەن جوق. قوي كۇزەتكەن قويشىداي، ءبىز دە دۇشپاننىڭ تۇنگى شابۋىلىن تويتارا وتىرۋمەن بولدىق. «قويشىلار قوي كۇزەتسە تاڭ اتپايدى» - ءبىزدىڭ باسىمىزعا كەلدى. سەمەن كرايەۆ پەن ونىڭ روتاسى بۇل ءتۇنى ساقشىمىز دا، قورعانىمىز دا بولۋعا ابدەن جارادى
رومان ادەبي KZ پورتالىنان الىندى.
جالعاسى بار
