قاجىمۇقان ءجون بىلمەيتىن حاتشىنى قالاي جەڭدى؟

وسىدان 70 جىل بۇرىن وتسە دە، ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىنىڭ ۇمىتىلمايتىن، قاتىسقان ءار ادامنىڭ ءومىرىنىڭ ءتاتتى كۇندەرى سانالاتىن سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن، ول توي ۇلى جەڭىستەن سوڭ ىلە-شالا ءوتتى.

بەس جىل بويى قىسىلىپ، قيىن تۇرمىس كەشكەن ادامدار سول تويدىڭ ارقاسىندا ءبىر جۇماعا بولسا دا، شولدەن شىعىپ كولگە جولىققانداي مولشىلىققا كەنەلدى. ەكىنشىدەن، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ باستاتقان كوپتەگەن بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارمەن ديدارلاستى. ۇشىنشىدەن، سوناۋ كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزەڭىنە دەيىنگى سالت-ءداستۇر كورىنىستەرىنە زارىققان حالىق جىلاپ كورىسكەندەي اسەر ەتتى.

بۇل تويدى وتكىزۋ سول كەزدەگى شىڭعىستاۋ (ول كەزدە اباي ەسىمى بەرىلمەگەن)، شۇبارتاۋ، ابىرالى سىندى ءۇش اۋدانعا جۇكتەلگەن-ءدى. تىگىلگەن كيىز ۇيلەر، ماما بيەلەر، ءۇيدىڭ جاساۋ-جابدىقتارى وسى ءۇش اۋداننان جيناقتالدى. تويدىڭ قىزىقتى كورىنىستەرى، قازىرگىدەي قاراۋىل اۋىلىندا ەمەس، اۋىلدان 45 شاقىرىم جەردە وتكىزىلدى. بايگەگە شاپقان 100 ات 70 شاقىرىم جەرگە جىبەرىلدى. بايگەدە ك س ر و گەوگرافيا قوعامىنىڭ مۇشەسى، سوعىس ارداگەرى، بەلگىلى اتبەگى ۇلىقبەك بايىربەكوۆتىڭ باپتاعان كەرى اتى كەلدى.

سونداي-اق، تويعا رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىقتى اقىندار شاقىرىلدى. شار اۋدانىنان تولەۋ كوبدىكوۆ، جارمادان ساپارعالي الىمبەتوۆ پەن نۇرعالي تۇڭعاتاروۆ، اقسۋاتتان سالىق وسكەنبايەۆ، جاڭا-سەمەيدەن تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ، ابىرالىدان يسا بينازاروۆ، پاۆلودار وبلىسىنان ءانشى-اقىن ەستاي بەركىمبايەۆ بولعان.

اقىندار اراسىندا بارىنەن جاسى ۇلكەن نۇرعالي تۇڭعاتاروۆ كوزگە ءتۇستى. ول تويعا ارنايى كەلگەن الەم چەمپيونى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆقا تابان استىنان ارناۋ ولەڭ شىعاردى. قاجەكەڭ وعان ءتورت كەسەك شاي بەرىپتى دەيدى تويدىڭ كۋاگەرلەرى. ابايعا ارنالعان تولعاۋ بويىنشا دا باس بايگەنى وسى نۇرعالي اكەتتى، وعان ات مىنگىزىلدى.

حالىق اقىنى تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي جازادى:

- تويدىڭ ەكىنشى كۇنى بارلىق اقىندار «اباي ورداسىنا» جينالدى. ورداداعى سەگىز قاناتتى ءۇي باسقالاردان بيىكتە، ادەمى بولىپ، الىستان مەنمۇندالاپ تۇردى. ورداعا ءارقايسىمىزدى قىز-كەلىنشەكتەر قولتىقتاپ كىرگىزدى. اقىندار ۇلى ابايعا باعىشتالعان ءمۇشايراعا قاتىستى. بۇل جارىستا كوزگە كورىنە المادىم، باس بايگەنى نۇرعالي تۇڭعاتاروۆ الىپ كەتتى...

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا ارنايى كەلگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ جارى كلارا مىڭجاساروۆا وسى توي جونىنەن ءبىراز ماعلۇمات بەرىپ كەتىپ ەدى.

- 1945- جىلدىڭ تامىز ايىندا قاراۋىلدا ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان ءدۇبىرلى توي ءوتتى. تويدى وتكىزۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى مەنىڭ اكەم جاعىپار مىڭجاساروۆ ەدى، ول كىسى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن. سول تويدا ءبىزدىڭ ۇيدە م. اۋەزوۆ، س. مۇقانوۆ، ە. ىسمايلوۆ، ءا. ءشارىپوۆ ءتارىزدى بەلگىلى جازۋشى، عالىمدارمەن بىرگە اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان بولعان ەدى. سوندا مىنا اڭگىمەنى مەنىڭ جۇبايىم جازۋشى ءادي ءشارىپوۆ ماعان ايتىپ كەتىپ ەدى.

- قاجىمۇقان سەمەيدەن قاراۋىلعا جۇرگەلى تۇرادى. وبكومنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى گاراگاش دەيتىن ورىس جىگىتى، ءوزىنىڭ جەڭىل ماشيناسىن قيمادى بىلەم، قازىرگى اۆتوكلۋب تيپتەس جارتىلاي جابىق ماشينانى ۇسىنادى. قاجەكەڭ شامدانىپ قالادى.

- مەن بۇعان كورسەتەمىن، - دەپ ەسىكتەن شىعىپ كەتەدى. ەسىك الدىندا الگى جارتىلاي جابىق ماشينا تۇر ەكەن. شوفەر كابينا ەسىگىن اشادى، قاجەكەڭ بار (200 كەلىگە جۋىق) سالماعىمەن وتىرا كەتەدى. ماشينا جۇرمەيدى. شوفەر بايقاپ قاراسا كولىكتىڭ رەسسورى سىنىپ كەتىپتى. قاجەكەڭنىڭ «كورسەتەيىن» دەگەن ءسوزىن سوندا عانا قاسىنداعىلار ۇعىپتى.

اتاقتى بالۋاندى جاياۋلاتىپ جىبەرۋگە بولمايدى، ءبىرىنشى حاتشى ەرىكسىز ءوز ماشيناسىن بەرگەن كورىنەدى.

كۇرەس جارىسىنا قاجىمۇقان شىعادى دەپ ەشكىم ويلاماعان بولۋ كەرەك. ءبىراق قاجىمۇقان كۇرەس الاڭىنا شىعادى. قاجەكەڭە قارسى ەشكىم شىقپايدى. باس جۇلدەدەن ۇمىتكەر داۋلەنباي ابىكەنوۆ دەگەن بالۋان تيەسىلى تۇيەسىن جەتەكتەپ اكەلىپ كۇش اتاسىنا تابىستايدى. الەم چەمپيونى وعان اق باتاسىن بەرەدى.

قاجەكەڭدى ەرتىپ جۇرگەن ءادي ءشارىپوۆ ەندى بالۋاندى سەمەيگە اپارىپ، پويىزعا وتىرعىزىپ جىبەرەمىن دەپ تۇرعاندا، قارا كۇش يەسىنە تاعى ءبىر وي كەلەدى.

- ءاي، ءشارىپ (ول ءاديدى وسىلاي اتايتىن) اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حاليتوۆتىڭ ۇيىنە كىرە شىعايىق، - دەيدى قاجىمۇقان.

ولار بارعاندا حاليتوۆتار وتباسى تۇسكى اسقا وتىرعالى جاتىر ەكەن. قاجەكەڭ ۇيىنە كىرىسىمەن، بىردەن ۇستەل باسىنا وتىرىپ:

- ءاي، حاليتوۆ، ۇلتىڭ تاتار بولعان سوڭ بىلمەيتىن شىعارسىڭ. «الىستان التى جاسار بالا كەلسە، الپىستاعى شال كەلىپ سالەم بەرەدى» دەگەن ماقال بار. مەن قاراۋىلدا ءۇش كۇن جاتقاندا سالەم بەرۋگە جارامادىڭ عوي. سوندىقتان ءوزىم كەلدىم.

حاليتوۆ قىپ-قىزىل بولىپ كەتەدى.

- قاجەكە، شارۋادان قول تيمەي... ءشوپتىڭ، قىستاماعا دايىندىقتىڭ ۋاقىتى - دەپ سىلتاۋ ايتا باستايدى.

- كەتتىك ءشارىپ!- دەپ قاجىمۇقان ۇيدەن شىعا جونەلەدى.

بالۋاننىڭ ءجون بىلمەيتىن حاتشىنى وسىلاي ولتىرە ۇيالتقانى بار. راسىمەن، حاليتوۆ تويعا بايلانىستى بارلىق شارۋانى مەنىڭ اكەم ج. مىڭجاساروۆقا جۇكتەپ قويىپ، ءوزى ارالاسقان جوق، - دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى كلارا مىڭجاساروۆا.

ءيا، سونىمەن ابايدىڭ 100 جىلدىق تويى دۇركىرەپ ءوتتى. سوعىستان كەيىنگى اۋىر كەزەڭ بولسا دا، سىي-سياپات مول ۇلەستىرىلدى دەيدى كونەكوز قاريالار مەن اقجاۋلىقتى اجەلەر.

مالگاجدار ءجۇنىسجانوۆ،

سەمەيدىڭ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ

مۇراجايىنىڭ فيليال مەڭگەرۋشىسى

قاراۋىل اۋىلى، اباي اۋدانى.

(2015- جىل)

«الاش ايناسى»