ەكى مارتە كىسەن ۇزگەن قارا كۇشتىڭ يەسى

استانا. قازاقپارات - ومىردە كورگەن- بىلگەنى كوپ بولسا دا، سونى بايانداۋعا اسا قۇشتارلىعى جوق، سوزگە ساراڭ جاندار بولادى. ونداي ادامدار «ءسىز ءبىر كەزدەرى وسىنداي دا، وسىنداي ەرلىككە پارا- پار ارەكەت ەتىپسىز عوي» دەپ باسىنان وتكەرگەن ءبىر وقيعا جايىندا سۇراساڭ عانا امالسىز سوزگە ارالاسادى. ونىڭ وزىندە تام- تۇمداپ قانا.

كۇرشىمدىك ءالىمحان ءابدىحالىقوۆ اعامىز دا سونداي ادام. ول كىسى تۋرالى جەرلەستەرى مەن زامانداستارىنان اڭىزعا بەرگىسىز تالاي اڭگىمە ەستىگەنبىز. ءاسىلى، ونداي اڭگىمەلەردىڭ ەل اۋزىنان قانشاسىن تىڭداساڭ دا، كەيىپكەرىڭنىڭ وزىنەن ەستىگەنگە جەتە مە؟ بىردە رەداكسياعا كەلە قالعان اعامىزدى اڭگىمەگە تارتتىق.

- مەن بۇرىنعى مارقاكول اۋدانىنا قاراستى (ەرتەرەكتەگى اتاۋى بۇعى ءمۇيىز اۋىلدىق وكرۋگى) سورۆەنكا دەيتىن شاعىن عانا اۋىلدىڭ تۋماسىمىن. اكەم سەيپىل ۇزاق جىل مارال شارۋاشىلىعىنىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىققان كانىگى مارالشى بولدى. جارىقتىق بالا كۇنىمدە: «سەنىڭ ارعى اتالارىڭ اتى شۋلى بالۋان بولعان. سەنىڭ بويىڭنان دا بالۋاندىققا بەيىمدىك بايقايمىن» دەپ وتىراتىن.

ول كەزدە اسكەردەن ورالعان ەرەسەكتەر ءوزارا كۇرەس ۇيىمداستىراتىن. سولارعا ەلىكتەدىك پە، بولماسا اكەمنىڭ الگى ءبىر ءسوزى جەلىك ءبىتىردى مە، ايتەۋىر بالا كۇنىمنەن كۇرەسكە ءۇيىر بولدىم. قۇربى-قۇرداستارىما قاراعاندا دەنە ءبىتىمىم دە ءىرى. كەي كۇندەرى ۇلكەندەر جاعى ءبىز سەكىلدى بالالاردى ءبىر-بىرىمەن بەلدەستىرىپ قىزىققا كەنەلەتىن. سونداي بەلدەسۋلەردە وزىمنەن ەكى-ءۇش جاس ۇلكەن بالالاردى دا جىعىپ كەتىپ ءجۇردىم. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا مالشىلار جايلاۋدان تۇسكەن مەزگىلدە جەر-جەرلەردە «سابانتوي» دەپ اتالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە ارنالعان ءدۇبىرلى مەرەكە وتەتىن. وندا ات جارىسى، اۋدارىسپاقتان باستاپ ات ويىندارىنىڭ ءتۇر- ءتۇرى، بالۋاندار سايىسى دا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن. مەنىڭ ەڭ العاش ەل نازارىنا ىلىنۋىمە دە سابانتويداعى بالۋاندار سايىسى بولعان - دەيدى قارت بالۋان.

بۇعى مۇيىزدەن شىققان بالا بالۋان

اكەسى جارىقتىق كەنجە ۇلىنىڭ بويىنداعى ەرەكشە كۇش-قايراتتى ەرتە بايقاعانىمەن بۋىنى ابدەن بەكىمەيىنشە كۇرەسكە تۇسۋىنە رۇقسات بەرمەپتى. ونداعى ويى «بۇعاناسى قاتپاعان بالا ەرەسەك جىگىتتەرمەن كۇرەسىپ، ءبىر جەرىن مايىپ قىپ الا ما، بولماسا ساعى سىنىپ، بەتى قايتىپ قالا ما؟» دەپ قاۋىپ ەتسە كەرەك. الايدا الماس قىلىش قاپ تۇبىندە جاتا ما، 1959 - جىلدىڭ كۇزىندە قابا وزەنىنىڭ جاعاسىنا كوپ كيىز ءۇي تىگىلىپ، تاعى دا ۇلكەن سابانتوي وتەدى. مىنە، وسى تويدا جاسى 35 تەن اسقان، اتاق-داڭقى سول كەزدە ەل ىشىنە تانىمال، يعمەت دەگەن اسا تاجىريبەلى بالۋانمەن بەتپە-بەت كەلەدى. ءارى-بەرى ءبىراز اڭدىسىپ، جۇلقىلاسىپ كورىپ، ءوز كۇشىنىڭ قارسىلاسىنان باسىمىراق ەكەنىن اڭداعان جاس ءبورى وڭتايلى ءساتى كەلگەندە ءتاسىل قولدانىپ، اتاعى ات ۇركىتكەن «بۇقا بالۋاننىڭ» جاۋىرىنىن جەر يىسكەتەدى. وسىدان سوڭ- اق، بار بولعانى 18 جاسىندا «بۇعى ءمۇيىزدىڭ بالا بالۋانى» دەگەن اتى ايماق جۇرتشىلىعىنا تاراپ كەتەدى.

- مەن قايسىبىرەۋلەر قۇساپ كۇرەستىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ اينالىسپادىم. ءبىراق جىل سايىن وتەتىن سابانتويلارداعى جارىستارعا قاتىسىپ، ۇنەمى جەڭىسكە جەتىپ ءجۇردىم - دەيدى، بۇل كۇندە قالا ومىرىنە بەيىمدەلىپ، وسكەمەندەگى بەدەلدى اقساقالداردىڭ بىرىنە اينالعان اعامىز. - جالپى، جاقسى بالۋان بولۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە 10-20، ايتپەسە ودان دا كوپ ءتاسىل مەڭگەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ باستىسى، ۇستاعان جەردە قولىڭ قالاتىنداي قارۋلى بولۋىڭ كەرەك. سوسىن قانداي جاعدايدا بولماسىن قاپىسىز ورىنداي الاتىن ءۇش-ءتورت ءتاسىلىڭ بولسا بولدى. مۇنى كۇرەسكە بەل شەشىپ كىرىسە باستاعان كەزىمدە اكەم مارقۇم ايتىپ ەدى. بۇل - اكەمنىڭ وسيەتى مە، الدە قاسيەتى مە، و جاعىنا وسى كۇنگە دەيىن ءمان بەرمەپپىن. ءبىراق ءوزىم كىلەمگە شىققان سايىن وسى قاعيدانى ۇستانىپ ءوتتىم.

قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا «الاشورداشى» اتاندى

ءسوز رەتى كەلگەندە: - ءبىر كەزدەرى ۇكىمەت ادامدارى ءسىزدى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى ايىپتاعان كورىنەدى. شىعىستىڭ ءبىر شالعايىندا جۇرگەن ەڭبەك ادامىنىڭ الماتىدا بولعان وقيعاعا قانداي قاتىسى بار؟ - دەپ سۇرادىم.

- ە- ە، باۋىرىم-اي! ول ءبىر ادام ايتسا نانعىسىز، الاساپىران ۋاقىت ەدى عوي - دەيدى اعامىز تەرەڭ كۇرسىنىپ.

- قانشاما جىل قاسىمىزدا جۇرگەن ادامداردىڭ ءوز تۋعان حالقىن داتتاپ، ازاتتىق اڭساعان جاستارىن ناقاق قارالاپ، كوممۋنيستىك پارتيا كوسەمدەرى مەن وزگە ۇلت وكىلدەرى الدىندا شىر- پىر بولىپ جارامساقتانعان بەيشارا قالدەرىن كورىپ جاعامىزدى ۇستاعانبىز. الماتىدا قازاق جاستارىنىڭ كوتەرىلىسى باستالعان كۇنى- اق بۇكىل اۋدانداعى بايلانىس جۇيەلەرى كىلت ءۇزىلدى. كەيىن ەستۋىمىزشە، ءبىزدىڭ اۋدان عانا ەمەس، بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا تەك رەسمي جەلىلەردى قالدىرىپ، قاراپايىم حالىق پايدالاناتىن بارلىق بايلانىس جۇيەلەرىن ءسوندىرىپ تاستاعان كورىنەدى. جەلتوقساننىڭ 19- كۇنى-اۋ دەيمىن، ناقتى ەسىمدە قالماپتى. تاڭەرتەڭگى ساعات 10 دا اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىندە، سول كەزدەگى مارقاكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇكەشوۆ ءوزى باستاپ، اۋداننىڭ 400 كوممۋنيسى قوستاعان پارتيانىڭ ۇلكەن جيىنى بولدى.

كۇن تارتىبىندەگى جالعىز تاقىرىپ: «الماتىداعى قازاق جاستارىنىڭ بەيباستاق ارەكەتتەرى». ورىس- قازاعى بار جيىرماعا جۋىق ادام بىرىنەن سوڭ ءبىرى مىنبەگە شىعىپ اپ، الماتىدا باس كوتەرگەن كىلەڭ ناشاقور، ىشكىش، ۇلتشىل، بسەنبەسىمدى بىلمەدىم. الگىلەردىڭ بىرىنەن ءبىرى اسىرا عايباتتاعان سوزدەرىنەن توبە قۇيقام شىمىرلاپ، قان قىسىمىم كوتەرىلىپ كەتتى. ويتكەنى، ءدال سول ۋاقىتتا مەنىڭ ۇلكەن بالام دا الماتىدا اسكەري وقۋدا بولاتىن.

جاستاردى جاپپاي جازعىرۋشىلاردىڭ قاتارى ءسال سايابىرلاعان كەزدە ءسوز سۇرادىم.

- ءابدىحالىقوۆ جولداس! ءسىز كوممۋنيسسىز، مىنا جۇرتقا بولعان جايدى جان- جاقتى ءتۇسىندىرىپ، «جاقسىلاپ» سويلەڭىز - دەدى جينالىستى جۇرگىزىپ وتىرعان حاتشى. - مەن ءوزى تابيعاتىمنان سوزگە شورقاق اداممىن. ءتىپتى، جينالىستا سويلەيمىن-اۋ دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە دە كىرمەگەن. ءبىراق قازاقتىڭ «شىن جىلاسا، سوقىر كوزدەن جاس شىعادى» دەگەنى راس ەكەن. وتىرعانداردىڭ تاڭدايىن قاقتىرارلىقتاي شەشەندىك تانىتپاسام دا، القىمىما تىعىلعان اشۋىمدى ىركىپ قالا المادىم. ميكروفوندى العان بويدا، مانادان بەرگى قازاق جاستارىنا ايتىلعان ايىپتاۋلاردىڭ بارلىعى دا نەگىزسىز ەكەندىگىن، قازاق جاستارىنىڭ ەشقاشان ناشاقور دا، ماسكۇنەم دە، ۇلتشىل دا بولماعاندىعىن ايتىپ سالدىم. «ءۇش كۇننەن بەرى ەلدى مەكەندەردەگى تەلەفون، تەليەۆيزور، راديونىڭ ءوشىپ قالۋىنا قاراعاندا، بىزدەن، ياعني، قاراپايىم حالىقتان جاسىرىلعان الدەبىر جاعداي بار بۇل جەردە» دەدىم. بايقاسام، مانادان بەرى داۋرىعىپ، قىزىلكەڭىردەك بولعاندار ساپ تىيىلا قالدى. ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ: - مىناۋ بارىپ تۇرعان «الاشوردينەتس» قوي. پارتيانىڭ قاتارىنا قايدان كەلگەن مۇندايلار؟ نە مەدلەننو شىق زالدان - دەپ ايقاي سالدى رايكوم سەكرەتارى.

وسى ساتتە «بولار ءىس بولدى، ەندى نەدەن قايمىعام» دەگەن وي كەلە قالدى دا:

- ءوز اتا قونىسى بايقوڭىردان قانشاما جىلداردان بەرى ءبىر قازاق كوسموناۆتى نەگە ۇشپايدى؟ ورىستىڭ ادامىن قويىپ، ءيتى دە ۇشىپ جاتىر. وسى دا ادىلدىك پە؟ - دەدىم. بىلمەيمىن، بۇل ءسوزدى ساسقالاقتاپ ايتتىم با، بولماسا كوپتەن بەرى ىشتە جۇرگەن اشۋ- ىزا ما. سودان نە كەرەگى بار، الگى جەردە وتىرعان وڭشەڭ شولاق بەلسەندى «پارتيادان شىعارۋ كەرەك. مۇندايلاردى تۇرمەدە ءشىرىتۋ كەرەك» دەپ ايتپاعاندى ايتىپ زالدان قۋىپ شىقتى. زالدان عانا قۋىپ شىققان جوق. وسى وقيعادان سوڭ، باسىما قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. بىردەن پارتبيلەتىمدى الىپ، ءوزىمدى پارتيا قاتارىنان شىعارىپ تاستادى. ەكى جىلداي تەرگەدى، تەكسەردى. اقىرى، قىزمەتىمنەن الدى.

ەكى سويلەمەيتىن پروكۋرور

- سوندا نەندەي ايىپ تاعادى؟

- نە ايىپ دەرىڭ بار ما؟ سول كەزدە اۋداندىق ك گ ب- نىڭ باستىعى، تەرگەۋشىلەر بار، ەكى كۇننىڭ بىرىندە شاقىرىپ الادى دا: «سەن باسقا ءبىر ەلدىڭ تىڭشىسىسىڭ؟ ول جاقتا كىمدەرمەن، قاشاننان بەرى بايلانىسىپ ءجۇرسىڭ؟ « دەي مە، «پارتياعا قارسىسىڭ، استىرتىن ۇيىم قۇرىپ ءجۇرسىڭ» دەي مە، ايتەۋىر، ارى تەرگەپ، بەرى تەرگەپ، اقىرى ءبىر كۇنى تۇرمەگە قاماپ تاستادى. كامەراعا كىرگىزەردە قارسىلاستىم. بەس-التى ميليتسيا قولىمدى قايىرماق بوپ ءبىراز اۋرەلەندى. بوي بەرمەدىم. ول كەزدە جاسپىن، الگىلەردىڭ ءبىرىن-بىرىنە سوقتىم. سودان جابىلىپ ءجۇرىپ قولىما كىسەن سالدى. الگىسى تەمىرى ءشىرىپ تۇرعانىن نەمەسە مەنىڭ كۇشىمە شىداماعانىن بىلمەيمىن، قولىمدى بۇراي بەرىپ ەكى جاققا ايىرا سىلكىپ قاپ ەدىم بىرت ەتىپ ءۇزىلدى دە قالدى. تۇرعانداردىڭ كوزدەرى شاراسىنان شىعىپ كەتە جازدادى. ءبىراق ءبارىبىر قامادى. ءۇش كۇننەن سوڭ پروكۋرورعا اكەلدى. توردە اۋداندىق ميليتسيا باستىعى، پروكۋرورى بار، تاعى جەتى-سەگىز ادامنان قۇرالعان كوميسسيا وتىر ەكەن.

كىرگەن بويدا «سەن نەگە ءتارتىپ ساقشىلارىنا باعىنبايسىڭ، كىسەندى نەگە سىندىراسىڭ؟» دەپ پروكۋرور دۇرسە قويا بەردى.

- دوكۋمەنتتەرىڭنىڭ ءبارىن دايىنداپ قويدىق، «جەلتوقسان وقيعاسىن قولداعانىڭ ءۇشىن، پارتيا ساياساتىنا قارسى شىققانىڭ ءۇشىن 14 جىلعا سوتتالاسىڭ» دەدى.

جۇرەگىم زىرق ەتە قالدى. ءبىراق سىر بىلدىرمەي، ءۇنسىز تۇرا بەردىم. الگى جەردە پروكۋرور «قازىر سەنىڭ قولىڭا كىسەن سالامىز، ەگەر سونى ۇزە الساڭ بوسسىڭ، ۇزە الماساڭ ءوز وبالىڭ وزىڭە» دەپ كۇتپەگەن ۇسىنىس جاسادى. سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي، اڭتارىلىپ قالىپپىن. ءسويتتى دە، تۇرمەنىڭ باستىعىنا قاراپ ىمداپ ەدى، اناۋ بەلىندە جۇرگەن ءۇش-ءتورت كىسەننىڭ ءبىرىن قولىما اكەلىپ سارت ەتكىزىپ سالا قويدى. «وتكەندەگى كىسەن ابدەن توزىعى جەتىپ، شىنجىرى قاجالىپ جۇقارعان كىسەن بولار، مىنانى قايتسەم ەكەن؟ بۇل وڭايشىلىقپەن ۇزىلە قويار ما ەكەن؟» دەپ ويلادىم. سودان، نە بولسا دا دەپ وتكەندەگىدەي بۇراي بەرىپ تارتىپ قالىپ ەدىم، ول دا بىرت ەتتى دە ءۇزىلىپ قالدى. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنەر ەمەسپىن. وتىرعاندار قايران قالعاندارىن جاسىرا الماي، باستارىن شايقاسىپ، ءوزارا گۋىلدەسىپ كەتتى.

پروكۋرور «بار جوعال، كوزىمە كورىنبە» دەدى امالى قۇرىعانداي. وسى كەزدە ميليتسيا باستىعى ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەپ، «جولداس پروكۋرور! سوندا بۇل ەشقانداي جازا الماي كەتە بەرە مە؟ ميليتسيونەرلەرمەن توبەلەسكەنى ءۇشىن تىم بولماسا 15 تاۋلىككە قامايىق. سوسىن انا ەكى نارۋچنيكتىڭ قۇنىن تولەسىن» دەدى شىر-پىرى شىعىپ. سول كەزدەگى پروكۋرور ءوزى دە، ءسوزى دە وتكىر، بىربەتكەيلەۋ جاس جىگىت بولاتىن.

- مەن جاڭا عانا بارلىعىڭنىڭ كوزىڭشە ءسوز بەردىم، سول ءسوزىم ءسوز، - دەدى دە، جيىن اياقتالدى دەگەندەي الدىنداعى قاعازدارىن جيناستىرا باستادى. اقىرى پروكۋرور سوزىندە تۇردى. مەن بار بولعانى ءتورت سومنان سەگىز سوم ەكى كىسەننىڭ اقشاسىن تولەدىم. سودان بەرى ميليتسيا دەگەننەن التى شاقىرىم اۋلاق جۇرەتىن بولعام، - دەپ كەڭك- كەڭك كۇلەدى كىسەن ۇزگىش بالۋان اعامىز.

قۇدايدىڭ بەرگەن قۋاتى بولار، جەتپىستىڭ جەتەۋىنە كەلسە دە ءالىمحان اعا ءالى تىڭ. تىڭ دەگەنىمىز انشەيىن ءسوز عانا. ول كىسى قازىردىڭ وزىندە كىلەمگە شىعىپ، كىممەن بولسىن بەلدەسە كەتۋگە بار. ولاي دەيتىنىمىز وتكەن جىلدىڭ قۇربان ايتى كۇنى وسكەمەندەگى جاڭادان اشىلعان ۇلكەن مەشىتتىڭ الدىندا ءتۇرلى سپورتتىق شارالار ۇيىمداستىرىلىپتى. سوندا وزىنەن الدەقايدا جاس، موڭعوليادان كەلگەن 67 جاستاعى بالۋانمەن كۇرەسىپ، الگىنىڭ جاۋىرىنىن ەكى مارتە جەر يىسكەتكەندىگىنە وسكەمەندىكتەر كۋا. تابيعي بولمىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى بولار، ونىسىن ءوزى ايتا بەرگىسى كەلمەيدى.

ءيا سولاي! ءبىزدىڭ ءالىمحان اعا وسىنداي ادام.

سەرىك قۇسانبايەۆ،

«الاش ايناسى»