قىس قىزىعىن قۇپيا قارۋ ۇرلادى ما؟

 باداۋيلەر ومىرلەرىندە ءبىرىنشى رەت قاردان اققالا جاساپ، قۋانىشقا كەنەلدى. ال ا ق ش- تىڭ كەيبىر شتاتتارىندا سوڭعى ءجۇز جىلدا بولماعان قار جاۋىپ، اۋا رايى 40 گرادۋسقا سۋىتتى.

 ال قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن ايتپاعاندا، سولتۇستىگىندە وسى قاڭتاردا اعاشتار بۇرشىك جاردى. جاڭا جىلدى قارسىز قارسى العان جۇرت ءدال وسى ۋاقىتتا ۇستەمدىك قۇرۋى ءتيىس ساقىرلاعان سارى ايازدى ساعىنا باستادى. كۇن بولسا، قاڭتار ايىندا كوكتەمنىڭ كۇنىندەي جايماشۋاقتانىپ تۇر. مەتەرولوگتار دا تابيعاتتىڭ مىڭ قۇبىلعان مىنەزىن مەجەلەي الماي، كۇندەلىكتى ەسەبىنەن ءجيى جاڭىلىسا باستادى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ تابيعاتتىڭ بۇلايشا كۇرت قۇبىلۋىنا نە سەبەپ؟ عالىمداردىڭ كەيبىرىنە قۇلاق تۇرسەك، پلانەتامىز تەرەڭ گەوفيزيكالىق وزگەرىستەردى باسىنان وتكەرىپ جاتىر. جالپى كۇن جۇيەسى وزگەرىسكە تۇسۋدە ەكەن. گەوماگنيتتىك الاڭ وزگەرۋدە. سولتۇستىك پوليۋس وڭتۇستىككە قاراي جانە كەرىسىنشە اۋىسۋدا. ياعني كومپاستاعى سولتۇستىكتى كورسەتىپ تۇرعان ماگنيتتىك ءتىل بولاشاقتا وڭتۇستىكتى كورسەتەتىن بولادى. ارينە، بۇل جاقىن ارادا بولا قالاتىن جاعداي ەمەس. وعان دەيىن عاسىرلار ءوتۋى ءتيىس. ءبىراق سوعان قاراي وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ماسەلە قاسيەتتى كىتاپتاردا دا ايتىلادى. پايعامبارىمىز قۇم باسقان ءشولدى ساحارا جازيرالى كوك شالعىنعا كومىلىپ، سارقىراعان وزەندەرگە تولمايىنشا اقىرزامان بولمايتىنىن ايتقان. ياعني بۇل -  قۇمدى ساحارا ءبىر زامانداردا ادامزاتقا ەڭ قولايلى جاپ- جاسىل ولكەگە اينالادى دەگەن ءسوز. جالپى، جەر بەتىندەگى ادامدار ءوز قۇلقىنىنىڭ قۇلى بولىپ، ماتەريالدىق دۇنيەگە باس ۇرىپ، تابيعات پەن كۇن جۇيەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا ىلەسە الماي قالعانداي. ياعني تابيعات جاڭادان جارالۋعا بەت الۋدا، ال ادامنىڭ سول جاڭا الەمدە بولۋ- بولماۋى سىنعا ءتۇسىپ تۇرعانداي.

 قازىر ويلاماعان جەردەن پايدا بولاتىن داۋىلدار ءۇي شاتىرلارىن جۇلىپ، اعاشتاردى تامىرىمەن قوپارىپ كەتەتىن بولدى. ەسكى كوز قاريالار دا بۇرىن- سوڭدى مۇنداي سۇمدىق جەل بولماعانىن ايتادى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ الدە، بۇل -  ادامنىڭ قولىمەن جاسالىپ جاتقان جاساندى تابيعي اپات پا؟  قازىر الەمدىك دەرجاۆالاردا، ونىڭ ىشىندە ا ق ش پەن رەسەيدە تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشىن باعىندىرىپ، كاتاكليزمدى قولدان تۋدىراتىنداي قارۋ بار دەسەدى. قايبىر جىلى ا ق ش- تاعى فلوريدا شتاتىن مايقانداپ كەتكەن كاترينا داۋىلىن الىس جاعالاۋ ەلىندەگىلەر ورىستاردىڭ جاساعان قىساستىعى دەپ جارىسا ايتتى. جۇزدەگەن ميلليارد شىعىن اكەلگەن ريتا داۋىلى دا ورىستاردىڭ قولتاڭباسى دەپ ءمالىم ەتتى. ال ورمانداي ورىس ماسكەۋدەگى بۇرىن- سوڭدى بولماعان اپتاپ ىستىق پەن ورمانىن ءورت شالعاندا، مۇنى امەريكالىقتاردان كوردى. ال جاپونياداعى تاۋداي كەمەلەردى تۋلاقتاي عىپ لاقتىرعان تەڭىز داۋىلىنان كەلگەن اپات امەريكالىقتاردىڭ قارۋىنان كەلدى دەگەن دەرەك بار. تابيعي اپاتتاردى قولدان تۋدىرىپ، ەكىنشى ءبىر ەلدى السىرەتۋدىڭ امالى بۇل. ءتىپتى الىپ دەرجاۆالار بۇگىندە الاپات جەر سىلكىنىسىنىڭ ءوزىن قولدان تۋدىرا الاتىن قارۋعا يە دەسەدى.

 2012 - جىلى يراننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ماحمۇت احمادينەجاد ءوز ەلىنە قارسى كليماتتىق قارۋ قولدانىلعانىن ايتىپ: «جاۋىمىز ءبىزدىڭ ەلگە كەلە جاتقان جاۋىن بۇلتىن ىدىراتىپ، سول ارقىلى قۇرعاقشىلىق تۋدىرۋدا» دەدى. مۇنداي ا ق ش- تىڭ كليماتتىق اگرەسسياسىنا قارسى ءسوزدى رەسەيدەگى ۆلاديمير جيرينوۆسكي دە ايتىپ ءجۇر. ول رەسەيدە دە سۋنامي مەن جەر سىلكىنىسىن تۋدىرا الاتىن قارۋ بار ەكەنىن ايتادى. «جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» . ياعني تابيعاتقا اسەر ەتەتىن كليماتتىق قارۋ دەرجاۆالار اراسىندا شىنىمەن سىنالۋدا دەگەن ءسوز. ءتىپتى مۇنداي قارۋ جاساۋعا قارجى قۇيۋ ا ق ش- تا سوناۋ 1950 - جىلداردىڭ باسىندا- اق جۇزەگە اسىرىلا باستاعان دەسەدى. «قىرعي- قاباق» سوعىس كەزىندە ولار مۇنداي قارۋدى ۆەتنامدا قولدانىپ كورۋگە ارەكەتتەنىپتى. كەيبىر دەرەكتەر ا ق ش سول ۆەتنام سوعىسى كەزىندە وسىنداي جۇمباق قارۋلاردى انىق قولداندى دەسەدى. ونى سول كەزدە ۆەتنامنىڭ 65 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرىنىڭ فاۋناسى جويىلىپ، ەشقانداي ءونىم بەرمەيتىن بولىپ قالعانىنان دا بايقاۋعا بولاتىنداي. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ «اسكەري جانە جاۋلىق ماقساتتا تابيعاتتى قارۋ رەتىندە قولدانۋعا تىيىم سالىنادى» دەگەن قارارىنا 1977 - جىلى ك س ر و مەن ا ق ش- تىڭ قوسىلعانى دا سودان. حالىقارالىق كونۆەنتسيا كليماتتىق قارۋدى قولدانۋعا تىيىم سالعانمەن، وعان ازۋلى ەلدەر باعىنار ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى ا ق ش- تىڭ قورعانىس ءمينيسترى ۋيليام كوەن ەلەكتروماگنيتتىك تولقىندار ارقىلى قولدان ۆۋلكان اتقىلاتىپ، جەر سىلكىندىرەتىن، كليماتتى وزگەرتەتىن ەكولوگيالىق تەرروريزم جونىندە ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە لەكتسيا وقىعانىنان دا ەل قۇلاعدار.

 نە دەسەك تە، الەم تابيعاتى كۇرت وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرعانىن كوز كوردى، كوڭىل سەندى. وسى وزگەرىستىڭ ارتىندا ادام بالاسىنىڭ انىق قولتاڭباسى بارىنا دا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. تابيعاتتى قالاۋىنشا يگەرىپ، ۇرشىقشا يىرەتىن دەڭگەيگە جەتكەن ادامزات قوعامى ءوز تۇبىنە ءوزى جەتپەسە بولعانى دەڭىز.

بۇگىندە جۇرتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان يادرولىق قارۋ كوپ ءسوز بولا بەرمەيدى. ول تۇسىنىكتى دە. ءبىر ەل يادرولىق قارۋ قولدانسا، ەكىنشى ەلدىڭ دە قاراپ قالماسى بەلگىلى، ونىڭ ارتى ۇلكەن اپاتقا ۇرىندىرارى حاق. قازىر الپاۋىت ەلدەر يادرولىق قارۋدى پايدالانعاننان گورى، وزىنە باسەكەلەس، باقتالاس مەملەكەتتەردى اياقتان شالىپ، السىرەتۋ، ەكونوميكاسىن قيراتۋ ءۇشىن تابيعاتتىڭ بار مۇمكىندىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانۋعا كوشە باستاعانداي. ول - جاساندى زياندى جاڭبىر، ءبىر- اق ساتتە وپاي- توپاي ەتەتىن داۋىل- بوران، قايىقتى جاڭقاشا ءۇيىرىپ لاقتىراتىن سەل، كوزدى بايلاپ قوياتىن قالىڭ تۇمان تۋدىرا وتىرىپ قارسىلاس ەلدىڭ اۋماعىنا قاراي باعىتتاپ جىبەرۋ. يراننىڭ ەكس- پرەزيدەنتى وسىنى ايتىپ بەكەرگە شىرىلداماعان شىعار. جالپى، مۇنداي كليماتتىق قارۋدى پايدالانۋدا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن سولتۇستىكتەگى كورشىمىز الدىنا جان سالماعان دەگەن دەرەك بار. ءبىراق وسى عاسىر باسىنان باستاپ بۇل سالادا الپاۋىت ا ق ش العا شىعىپتى. ۇلى بريتانيا، فرانتسيا جانە يزرايل سەكىلدى دامىعان ەلدەردە دە كليماتتىق قارۋعا يە بولۋعا جانتالاسا ۇمتىلىس جاسالۋدا كورىنەدى.

 ارينە، كليماتتىق قارۋدى پايدالانۋ، زەرتتەۋ، سىناۋ قاي ەلدە دە وتە قۇپيا جۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى. قازىر الەمدەگى وتە ءىرى كومپانيالارعا ارنايى سۇرانىس جاسالار بولسا، تابيعاتتى «اۋىزدىقتاپ» ، كۇن جارقىراپ تۇرعان ساتتە اپاي- توپاي نوسەر قۇيدىرتىپ، مامىراجاي شاقتا وقىستان ورايدا- بوراي بوران سوقتىرىپ، تايفۋندار مەن داۋىلداردى باعىتىنان وزگەرتىپ، باسقا جولعا بۇرىپ جىبەرە الاتىن مۇمكىندىككە يە دەسەدى. تابيعاتتان تىس قولدان جاسالعان وقىس وزگەرىستەر ادام دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيان اكەلەدى. كوپتەگەن كىسىلەر كۇرت وزگەرىسكە كوندىگە الماي، بىردەن ومىرلەرى ۇزىلەدى. جالپى، عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، اتموسفەرالىق قارۋلاردى دۇرىس پايدالانا بىلگەن جاق جاساندى داۋىلدار، نوسەرلەر، قۇيىنداردى قارسىلاسىنا قاراي باعىتتاپ، ول جاقتىڭ راديوەلەكتروندى باقىلاۋ كەشەندەرىن بىردەن ىستەن شىعارىپ، جاساندى تۇمان، بۇلتتاردى قاپتاتا وتىرىپ، سپۋتنيكتەن باقىلاۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ، نە بولماسا، اسا سۋىق بولماسا، ىستىق اۋا- رايىن قالىپتاستىرا وتىرىپ، قارسىلاس جاقتىڭ اسكەرىنىڭ ازىق- تۇلىگىن، ىشەتىن اۋىز سۋىن جارامسىز ەتىپ، ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار تۋدىرا الاتىن قابىلەتكە يە. وسىلايشا قارسىلاستارىنا ءبىر وق تا شىعارماي- اق السىرەتۋگە، كۇيرەتۋگە بولادى. سونداي- اق جاۋدىڭ تىلىنا دەسانت، نە بولماسا ديۆەرسيالىق توپتار تاستاۋ كەزىندە دە كوزگە تۇرتكىسىز سوقىر تۇمان تۋدىرىپ، قارسىلاس جاعىنىڭ ءتورت كوزىن تۇگەل «بايلاپ» تاستاي الادى. كەيبىر تابيعاتتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار الەمدەگى اۋا رايىنىڭ سوڭعى كەزدە كۇرت وزگەرە باستاعانىن اركتيكادا جاتقان ماڭگىلىك مۇز القاپتارىنىڭ ەرۋىنەن ەمەس، وسىنداي جاساندى كليماتتىق قارۋدى الپاۋىت ەلدەردىڭ پايدالانا باستاۋىنان كورەدى. سونداي- اق عالىمدار «مۇنىڭ ارتى ادامزاتقا ۇلكەن زارداپ اكەلەتىنى» جونىندە دە ءجيى دابىل قاعا باستادى.

 الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ جاسىرىن تۇردە تابيعاتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن قارۋ رەتىندە پايدالانۋى تىيىلمايتىن بولسا، تابيعاتقا دا، ادامعا دا وراسان زيان كەلۋى ايدان انىق. الياسكاداعى ازاماتتىق ۇشاقتاردىڭ ۇشۋىنا تىيىم سالىنعان ايماقتا ا ق ش بيىكتىگى 24 مەترلىك 180 قۇپيا انتەننا ورناتىپ، سول ارقىلى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جەرىندە ماگنيتتىك داۋىل تۋدىرۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر دەگەن دەرەك بار. مۇنداي ماگنيتتىك داۋىل كەزىندە بارلىق باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ىستەن شىعاتىنى، ۇشاقتار مەن بالليستيكالىق زىمىرانداردىڭ باعىتىن وزگەرتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. قالاي دەسەك تە، سوڭعى ۋاقىتتا توتەننەن قۇيىپ بەرەتىن نوسەر جاڭبىر، سۋ تاسقىنى، كوز اشتىرماس داۋىلدار، قۋسىرعان قۇرعاقشىلىق، شىجعىرعان ىستىق، ت. ب تابيعي اپاتتار جەر- جەردە كوبەيىپ كەتتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ يادرولىق قارۋ قولدانۋ وزىنە دە قاۋىپتى بولعاندىقتان، الپاۋىت ەلدەر قارسىلاس ەلدى السىرەتۋدىڭ جولىن كليماتتىق قارۋ ارقىلى مەڭگەرگەندەي. تاۋدى بۇزىپ، تاستى جارۋ بۇگىندە ادامزاتقا تۇك بولماي قالعان، ەندى ۆۋلكان اتقىلاتىپ، جەر سىلكىنتۋگە كوشۋدە. مۇنىڭ ارتى نەگە سوقتىرارىن كىم ءبىلسىن.. .

تاشەنوۆ تورەعالي

«ايقىن»