اي تولعاندا قۇبىلاتىن ادامدار
ادامداردىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە. قاسقىر- ادامدار (وبوروتەن) تەك كينو مەن كىتاپتاردا عانا كەزدەسەدى. ءوزىم ءسۇيىپ كورەتىن «ىمىرتتا» (سۋمەركي) فيلمىندەگى قاسقىرعا اينالىپ كەتەتىن جىگىتتىڭ سەزىمى، ىشكى تۇيسىگى، ماحابباتى، ءومىر ءسۇرۋ قالپى ءدال وسى كۇنگە دەيىن جازۋشى مەن رەجيسسەردىڭ قيالىندا دامىعان بەينە دەپ كەلدىم. سول كينونى كورگەن سايىن ءوز- وزىمنەن تىنىسىم تارىلىپ، تىنىشىم كەتە باستادى. ال ەگەر قاسقىر- ادامدار شىنىمەن بار بولىپ شىقسا شە؟
ءارتۇرلى ميستيكالىق كوركەم ادەيبەتتەردى وقىعان ونداعى نەگىزگى وي شىنايى ومىردەن الىناتىنىنا كوز جەتكىزە باستادىم. قۇبىلمالى بەينە - ادامنىڭ ماقۇلىققا اينالۋى. ولار - قارعىسقا ۇشىراعان ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى. ولاردى بۇل تاعدىر تالكەگىنەن ءولىم عانا قۇتقارا الادى. ولار ەشقاشان قارتايمايدى، اۋىرمايدى. ولار ءبىر ساتتە الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە پايدا بولا الادى. ارينە، بۇل كينو مەن كىتاپتا عانا بار ادەمى اڭىز. شىنىمەن سولاي ما؟ جوق، الدە...
نەگە قاسقىر؟
قاسقىر تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە نە بار. كونە تۇركىلەر كوك ءبورىنىڭ ۇرپاقتارى دەگەندى ءجيى ەستيمىز. دالا تاعىسى قاسقىر ەشقاشان قولعا ۇيرەتىلمەيدى. ولاردى ەشقانداي تسيركتەن، ادامداردىڭ جانىنان كەزدەستىرىپ كورگەن جوقپىز. قاسقىر - ەرەكشە كۇشتىڭ يەسى. ول - ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىمىزدا كيەلى اڭ. اتالارىمىز يەن تۇزە كەزدەسكەن قاسقىردىڭ جانارىنا تىك قاراساڭ، تيىسپەي كەتىپ قالادى دەپ وتىراتىن. اڭ وزىنەن قورىققان ادام مەن قورىقپاعان ادامدى بىردەن سەزەدى. تۇندە جورىتقاندى جاقسى كورەتىن قاسقىرلاردىڭ مۇنداي ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ، شىنىمەن ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ يەسى مە دەپ قالاسىڭ...
قاسقىر- ادام
وسى تۋرالى ەشقانداي دالەل جوق پا ەكەن دەپ عالامتوردى اقتارىپ وتىرىپ تاپقانىم ءبىر عانا شىعارما بولدى. ومىردە بولعان وقيعاعا قۇرىلعان جازۋشى پەر دە لانكردىڭ 1610 - جىلى جازىلعان «وزگەرگىشتىك» اتتى رومانىندا جەتى جىل بويى شىركەۋدە قاماۋدا وتىرعان قۇبىلمالى ادام تۋرالى باياندالعان. جان گرەنە ەسىمدى جىگىت ءتۇن اۋا باستاعان ۋاقىتتا قاسقىر بەينەسىنە ەنىپ، ادامدارعا شابۋىل جاسايتىن بولادى. جازۋشى ءوزىنىڭ قاسقىر- اداممەن كەزدەسۋىن شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيدى. ونىڭ بەينەلۋىنشە، گرەنەنىڭ كوزدەرى قانتالاپ كەتكەن، تىرناقتارى ۇزىن، كىر- قوجالاق، تىستەرى قانسورعىشتىڭ تىسىندەي وتكىر. لانكردىڭ كەيىپكەرى ءوزىنىڭ قۇبىلمالى ادام ەكەنىن جۇرتتان جاسىرماعان. ول ادامنىڭ قانىن ىشكەننەن ءلاززات الاتىنىن، اسىرەسە كىشكەنە قىزداردىڭ قانى ءتاتتى بولاتىنىن سوت الدىندا تۇرىپ مويىنداعان.
ادام بەينەسىنىڭ قۇبىلىپ، اڭعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنى ورتا عاسىر جازبالارىندا ءجيى كەزدەسكەنىمەن، قازىرگى كەزدە بىزگە ءبارى ەرتەگىدەي. قايدان بىلەمىز، بالكىم ولاردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىن دە ورتامىزدا شىعار. تەك ادامدار ول تۋرالى ءتىس جارماۋعا ۋادە بەرىسكەن بولۋى دا مۇمكىن عوي. بىلە- بىلسەك ادام بويىنداعى كەز كەلگەن ەرەكشە قاسيەت، دارىن، قابىلەت قانمەن بەرىلەدى، ۇرپاقتان ۇرپاققا تارايدى.
ليكانتروپيا
اڭىزداردا ادامنىڭ قۇبىلۋىنا بىرنەشە سەبەپتىڭ تۇركى بولاتىنى ايتىلعان. قارعىس، قارا كۇش، قاسقىردىڭ تىستەپ الۋى سياقتى كەز كەلگەن وقيعا سانانى جاۋلاپ الۋى مۇمكىن. قۇبىلمالى ادامعا اينالۋ مەديتسينا تىلىندە ليكانتروپيا دەپ اتالادى. ليكانتروپيا گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا قاسقىر- ادام دەگەن ماعىنا بەرەدى. ول - ۋاقىت وتە كەلە بىلىنەتىن اۋرۋ ءتۇرى. ونىڭ سەبەبىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشبىر دارىگەر، ەشقانداي اۋليە شەشىپ ايتىپ بەرگەن جوق. ليكانتروپيا تالىپ قالۋدان باستالادى. اسىرەسە اي تولعان كەزدە ادامدار ءوز- وزىنەن وزگەرىپ، ايعا قاراپ قاسقىرشا ۇليدى، دەنەسىن تىرنالاپ، ۇستىندەگى كيىمىن جىرتىپ تاستايدى. تىرناقتارى ۇلعايىپ، ءتىلى ۇزارادى، بەتى- باسىن، دەنەسىن ءبىر ساتتە تۇك قاپتاپ، داۋسى وزگەرىپ شىعا كەلەدى. تىزەرلەپ وتىرىپ الىپ، جەر تىرنالاۋى دا مۇمكىن. قالاي بولعاندا ونىڭ قىلىقتارى ايۋانعا ۇقساپ كەتەدى.
راسىمەن دە اي تولعان كەزدە دالاعا شىعىپ، ايعا قاراپ، قاسقىرشا ۇليتىن، بەت- بەينەسىندە وزگەرىستەر پايدا بولاتىن جاندار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بار ەكەن. ارينە، مۇنداي وقيعانىڭ كۋاسى بولعان ادامدار سوزىمىزگە دالەل بولا المايدى. سەبەبى قورقىنىشتى جاعدايدى كورگەندەردىڭ كوبىسى جىندىحانانىڭ تۇرعىنىنا اينالىپ كەتكەن. ەسىنەن اداسقان ادامعا بارىپ، وسىنداي ماقالاعا بايلانىستى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىپ بەر دەۋ تاعدىرىنىڭ باسقا سالعانىمەن الىسىپ جۇرگەن جانعا دەگەن ادامگەرشىلىك پەن اياۋشىلىق شەگىنەن اسىپ كەتەر ەدى.
قانشالىقتى قورقىنىشتى بولسا دا، ءبىز بۇعان اڭىز دەپ قارايىق. سولاي دەي تۇرا، ءوز باسىم ومىردە تىلسىم كۇشتىڭ بارىنا جانە ونىڭ الدىندا ادامداردىڭ دارمەنسىز ەكەنىنە سەنەمىن. سونىمەن بىرگە پەندەلەردىڭ ساناسىندا اڭعا اينالۋعا قۇمارتىپ تۇراتىن بەلگىسىز تۇيسىك بار. وعان بىلتىر قايتىس بولعان جولبارىس- ادامدى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. بۇكىل دەنەسىنىڭ بارىنە ادەيى تۇك ءوسىرىپ، بەتىنە جولبارىستىڭ كەيپىنە ۇقسايتىنداي ەتىپ پلاستيكالىق وپەراتسيا جاساتقان جان تۋرالى اقپارات پەن ونىڭ سۋرەتتەرى عالامتوردى ءبىر شۋلاتقانىن ەشكىم ۇمىتا قويماعان شىعار.
قاسقىر- ادامدار ەمدەلمەيدى
ءيا، اڭىزعا سەنسەك، ليكانتروپيانى ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس. ولاردى وزدەرىنەن زور كۇش، ياعني ءولىم عانا جەڭە الادى. نەگىزىنەن، ادامنىڭ قۇبىلمالى بەينەگە اينالۋىنا ونىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايى سەبەپ. ومىردەن باز كەشىپ، اينالاسىنداعىلاردان كوڭىلى قالعان، جالعىزدىقتان جاپا شەككەن جاقىندارىمىزدى ۇنەمى قولداپ جۇرمەسەك، قۇبىلمالىلىق اۋرۋىنا شالدىعۋى عاجاپ ەمەس. ادەتتە قاسقىر بولۋعا ۇمتىلۋ ادامداردىڭ ورتاسىنان جالىعىپ، ەركىندىكتە ءومىر سۇرگىسى كەلۋ، دالانى اڭساۋ سەزىمدەرىنەن تۋىنداپ، اي تولعان ۋاقىتتا سول سەزىمدەر كۇشىنە ەنىپ، ادام ءوز- ءوزىن بيلەي الماي قالادى ەكەن. ولار قاسقىر كەيپىنە ەنىپ، قيالدارىندا وزدەرىن بەينە ءبىر قاسقىرلار ءۇيىرىنىڭ كوسەمى رەتىندە سەزىنەتىن كورىنەدى.
ءبىز ءبارىن وتكەن شاقتا قاراستىرۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى سانالى تۇردە الساق، بۇگىنگى ۇرپاق ەشقانداي ەلەسكە سەنبەيدى، ەشتەڭەدەن قورىقپايدى. ولار وتكەن عاسىرلاردان جەتكەن اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردىڭ شىندىقپەن سايكەستىگىن زەرتتەۋ ءۇشىن جارالعان. سوندىقتان كەيبىرى قاسقىر- ادام قازاقتىڭ تانىمىنا جات دۇنيە دەيتىن دە شىعار. ءبىراق قاسقىردى كيە تۇتقان، ەجەلدە قاسقىردىڭ باسىن بايراعىندا بەينەلەگەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى رەتىندە ءبىز بۇعان بەي- جاي قاراي المايمىز.
