قىرعىزستاندى المازبەك اتامبايەۆ باسقارعان ءۇش جىل
مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكانىڭ ەڭ تارالىمدى تەلەارناسى - بۇرىنعى مەملەكەتتىك، قازىرگى قوعامدىق تەلەراديوكورپوراتسيانىڭ (ق ت ر ك) تىلشىلەرىنە سۇحبات بەرىپ، ءوزىنىڭ ءۇش جىلدا قىرعىز ەلى ءۇشىن جاساعان ىستەرىنە كوڭىلى تولاتىنىن، تاعى ءۇش جىلدا ءبىراز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرىپ، پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭگەن تالاپكەرگە قىزمەت ورنىن وتكىزىپ بەرەتىنىن مالىمدەدى.
وتكەن ءۇش جىلعا زەر سالساق، ەڭ باستىسى، المازبەك اتامبايەۆ بيلىككە كەلگەننەن بەرى ەلدە تۇراقتىلىق جانە تىنىشتىق ورنادى. بۇل - «ەرەۋىلشىل» قىرعىز ەلىندە ۇلكەن جەتىستىك. ەكىنشىدەن، ولكەنىڭ ەكونوميكاسى قاتتى وركەندەپ كەتپەسە دە، بۇرىنعىعا قاراعاندا العا جىلجۋ سەزىلۋدە. دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە دە باسقا قارجى ۇيىمدارى قىرعىزستاندى كەدەي ولكەلەردىڭ تىزىمىنەن الىپ تاستادى. ۇشىنشىدەن، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە، زەينەتكەرلەرگە جانە مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقى الۋشىلارعا تيەسىلى قاراجاتتارى ءوز ۋاقىتىندا بەرىلۋدە.
ەرتە تۇسكەن بيىلعى قىس قىرعىزستاندىقتارعا ەداۋىر قيىنشىلىقتاردى الا كەلدى. بۇرىنعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىن شەت ولكەلەرگە ساتىپ كەلگەن رەسپۋبليكا ەڭ ۇلكەن توقتاعۇل سۋ ەلەكتر ستانساسىنداعى سۋدىڭ تاپشىلىعىنان ءوزىن- ءوزى ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتە الماۋدا. ەلدە بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قاراستىرىلدى. المازبەك اتامبايەۆ حالىققا «بيىلعى قىستا «جارىقتى» كەزەكتەپ ءوشىرۋ بولمايدى جانە حالىق قالاعانىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانا الادى» دەپ ۋادە بەرگەن. ەسەسىنە، 11 - جەلتوقساننان باستاپ ەلەكتر باعاسى ءۇش ەسەگە جۋىق قىمباتتادى. حالىق ءبىر كيلوۆاتت ساعاتقا 70 تيىن تولەپ كەلسە، ەندى 2 سوم 5 تيىن (تەڭگەمەن - 6,4) . مەكەمەلەرگە - 2 سوم 19 تيىن.
رەسپۋبليكادا ەنەرگيانىڭ بالاما تۇرلەرى - ءۇيدى كومىرمەن جانە گازبەن جىلىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. گاز دەمەكشى، بۇگىنگى كۇندە بۇل شارۋاشىلىق رەسەيگە تولىق وتكەرىلىپ، ولار «كوگىلدىر وتپەن» قىرعىزستاندى قامتاماسىز ەتۋدى تولىق موينىنا العان. بۇل كۇندەرى ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى باتكەن وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىنان گازدىڭ كولەمدى قورى تابىلىپ، قىرعىزستان رەسەيمەن بىرىگىپ، گاز ءوندىرۋدى قولعا الماقشى.
ءۇش جىلدا المازبەك اتامبايەۆ سىرتقى ساياساتتا ولكەنىڭ بۇدان ارعى تاعدىرىنا ىقپال ەتەتىن ءۇش نارسەنى جاسادى. وسى ءۇش ىسىمەن- اق ول قىرعىز تاريحىندا قالارىندا شاك جوق.
ءبىرىنشى، ا ق ش- تىڭ اسكەرىن ولكەدەن شىعاردى. ەكىنشى، قىرعىزستاندى كەدەن وداعىنا قوستى (ازىرلىك اياقتالىپ، جاڭا جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ولكە وداققا كىرەتىن بولدى) . ءۇشىنشى، اراب ولكەلەرىمەن، اتاپ ايتقاندا، دۇنيەدەگى ەڭ باي مەملەكەتتىڭ ءبىرى ساۋد ارابياسىمەن، سونداي- اق بىرىككەن اراب ەميراتتارىمەن جانە كاتار مەملەكەتىمەن بەرىك بايلانىس ءتۇزىلدى.
البەتتە، ا ق ش- تىڭ اسكەري اۋە بازاسى شىعارىلعانىمەن، ولارمەن بايلانىس ۇزىلگەن جوق. امەريكالىقتار بىشكەكتە ءالى دە «مىسىق دامەمەن» اينالشىقتاپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە، كەلەسى جىلى كۇزدە قىرعىزستاننىڭ تاعدىرىن شەشەتىن تاعى ءبىر ۇلكەن وقيعا - پارلامەنتتىك سايلاۋ بولعالى تۇر.
بۇرىنىراق ب ا ق- تا جازىلعانداي، قىرعىزستان كەدەن وداعىنا ءوز شارتىمەن كىرىپ وتىر. رەسەي قىرعىزستاننىڭ 489 ميلليون دوللار قارىزىن كەشتى. كەدەن وداعىنا كىرۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى المازبەك اتامبايەۆتىڭ تۇجىرىمى تومەندەگىدەي: «وداققا كىرۋ وزىمىزگە كەرەك. كەيبىرەۋلەر «كىرسەك، ەكسپورت جاساي الماي قالامىز» دەيدى. كىرمەسەك تە جاساي المايمىز، ودان دا جامان بولايىن دەپ تۇر. سوندىقتان، سىيلاپ تۇرعاندا كىرىپ العانىمىز ءجون. اشىق ايتايىن، كىرمەي قالساق، كەيىن ءوزىمىز قاتتى وكىنەمىز. بۇل جاقسىلاپ ويلانىلعان، جەتى رەت، ءتىپتى ودان دا كوپ ولشەنگەن شەشىم. بۇل شەشىمگە بارماساق، الدەبىر «ويىندار» ءجۇرىپ كەتسە، «شاقىرعانعا كەلمەگەن، ىمداعانعا زار بولارعا» تاپ بولامىز.
بۇل ساياسات جاعىنان دا، ەكونوميكا جاعىنان دا بىزگە اۋاداي كەرەك. ەگەر كەدەن وداعىنا، ەۋرازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنا كىرمەسەك، قازىر الىپ جاتقان بەنزينىمىزدىڭ تونناسى 300 دوللار بولىپ قىمباتتايدى. قىتايدان كەلگەن تاۋارلاردى ەش جاققا شىعارا الماي قالامىز. قازاقستان مەن رەسەيدە جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتارىمىز وزدەرىن جەرگىلىكتى قازاقتار مەن ورىستارداي ادام سەزىنىپ قالادى».
سونىمەن، قىرعىز ەلىنىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن پرەزيدەنت ءوز موينىنا الدى. مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن جوعارعى كەڭەش، ونىڭ دەپۋتاتتارى مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتەن تايساقتاعانى وداققا كىرۋدىڭ قۇجاتتارىن بەكىتۋدە بايقالىپ وتىر. مىسالى، كەدەن وداعى بويىنشا كەزەكتەگى ءبىر تالقىدا جيىنعا 120 دەپۋتاتتىڭ 20 سى عانا قاتىسقان. ال ەندى ەۋرازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنا كىرۋ 2015 - جىلدىڭ 9 - مامىرىنا جوسپارلانۋدا. پرەزيدەنتتىڭ «جارىم ميلليون ازامات» دەگەنى جىل سايىن قىرعىزستانعا تاپقان- تايانعان قارجىلارىنان 1,5 - 2 ميلليارد دوللار كولەمىندە اقشا اۋدارۋدا. بۇل قارجى قىرعىزستاننىڭ جىلدىق مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە جاقىنداپ قالادى.
البەتتە، ەلدە كەدەن وداعىنا كىرۋگە قارسى كۇشتەر دە از ەمەس. ءبىر جاعىنان ولاردىڭ پىكىرلەرى دە كوكەيگە قونىمدى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولعانىمىزدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى دەگەندەر دە، ەكونوميكامىزدى ءوز كۇشىمىزبەن كوتەرەيىك دەگەندەر دە بار.
پرەزيدەنتتىڭ ءۇشىنشى «كوزىرى» - اراب ولكەلەرىمەن مامىلەلەردىڭ نىعايۋى. ەكىنشى جەلتوقساننان سەگىزىنشى جەلتوقسانعا دەيىن پرەزيدەنت المازبەك اتامبايەۆ ارابتاردىڭ ءۇش ولكەسىنە - ساۋد ارابياسىنا، بىرىككەن اراب ەميراتتارىنا جانە كاتار مەملەكەتىنە مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى. بۇل قىرعىزستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرگى قىرعىز جەتەكشىلىگىنىڭ اراب ولكەلەرىنە ءبىرىنشى بارۋى. ول جاققا جولدى ءبىرىنشى پرەزيدەنت اسقار اقايەۆ بارعان بولاتىن جانە قايتىپ كىرەر ەسىكتى جاۋىپ كەتكەن ەدى.
1993 - جىلى قاڭتار ايىندا اسقار اقايەۆ يزرايلگە ءۇش كۇندىك رەسمي ساپارمەن بارعاندا: «قىرعىزستاننىڭ يزرايلدەگى ەلشىلىگىن ولكەنىڭ استاناسى تەل- اۆيۆتە ەمەس، يەرۋساليمدە اشامىز»، - دەگەن- ءدى. ول كەز يزرايل مەن پالەستينا ورتاسىندا قاتتى قىرقىس بولىپ جاتقان كەز بولاتىن. ءسويتىپ بارلىق اراب ولكەلەرى اقايەۆتان تەرىس اينالعان. اتامبايەۆتىڭ بيلىگى كەزىندەگى بىرنەشە جىلدىق جىلى قارىم - قاتىناستاردىڭ ارقاسىندا اراب ولكەلەرىمەن قىرعىزستان ورتاسىنداعى مۇز ەرىدى. قىرعىز پرەزيدەنتى باسقارعان دەلەگاتسيا اتالعان مەملەكەتتىڭ جەتەكشىلەرىمەن، كاسىپكەرلەرىمەن قىرعىزستانعا ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا ءبىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىپ كەلدى.
ءبىراق كەيدە، اتتەگەن- ايلار بولىپ قالادى ەمەس پە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا جۇرگەن نوكەرلەرىنىڭ ءبىرى پرەزيدەنتتىڭ قاجىلىق ءراسىمىن ۇيالى تەلەفونىنا ءتۇسىرىپ الىپ، بەينە تاسپاسىن جانە سۋرەتتەرىن عالامتورعا جاريالاپ جىبەرگەن. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەشىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى شايىربەك ماماتوقتاروۆتىڭ پىكىرىنشە: «پرەزيدەنتتىڭ ۋمراعا بارۋى ونىڭ جەكە ءىسى بولۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاتارى بارۋى كونستيتۋتسيانى بۇزعاندىق، ويتكەنى كونستيتۋتسيامىزدا ولكەمىز زايىرلى دەلىنگەن. بۇلايشا جار سالىپ ۋمراعا بارۋى جانە ول جەردە وققاعارلارىنىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋى - ادەپسىزدىك.
ال ەندى سول ساتتەردى جانىندا ءجۇرىپ، ۇيالى تەلەفونعا ءتۇسىرىپ، عالامتورعا ورنالاستىرعان قىزمەتكەردى قاۋىپسىزدىك جانە حاتتامالىق ەرەجەلەردى ورەسكەل بۇزعاندىعى ءۇشىن قاتتى جازالاۋ كەرەك. رەسمي جانە رەسمي ەمەس ءىسساپارلاردا ساقشىلار جانە حاتتاما قىزمەتكەرلەرى وتە مۇقيات جانە دالدىكپەن، كاسىپقويلىقپەن، جەدەل ىستەۋى كەرەك. بۇل تۋرالى بەلگىلەنگەن تالاپتار جانە نۇسقامالار بار. پرەزيدەنتتىڭ جانىندا جۇرگەن قىزمەتكەرلەر كىمنىڭ جانىندا جۇرگەنىن تۇسىنبەي مە؟ ء«بىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەندەي بولىپ جاتىر. ەرەجە بويىنشا مەملەكەت باسشىسىن ءبىر عانا جەكە وپەراتورى تۇسىرۋگە قۇقىلى. جالپى جينالىستاردا، كەزدەسۋلەردە پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى نە حاتتاما قىزمەتىنەن تىركەۋدەن وتكەن ب ا ق وكىلدەرى ماقۇلداسىپ قانا سۋرەتكە نە بەينەتاسپاعا تۇسىرە الادى» .
نازاربەك بايجىگىتوۆ، «تۇركىستاننىڭ» قىرعىزستانداعى ءتىلشىسى
«تۇركىستان» گازەتى
