قىرىمنان قايتقاندا.. . جازۋشى ءشاربانۋ قۇماروۆانىڭ ەستەلىگى

استانا. قازاقپارات - بۇگىندە اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ ءوز زامانى، ءوز قاتارلاستارى تۋرالى ايتارى دا، اقتارار سىرى دا كوپ. جازۋشى ءشاربانۋ قۇماروۆانىڭ دا بۇل جاعىنان قورجىنى قوماقتى ەكەن. بۇنى قالامگەردىڭ تاياۋدا زامانداستارى تۋرالى جازىپ بىتىرگەن كولەمدى ەڭبەگىنەن بايقايمىز.

1967 - جىل. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىر جاقسىلىعى - ول كەزدەردە بىزدەرگە جولداما بەرگىزدىرىپ، اۋىق- اۋىق قىرىمداعى «كوكتەبەل»، ماسكەۋدەگى «پەرەدەلكينو» ، بالتىق جاعالاۋىنداعى «دۋبۋلتى» شىعارماشىلىق ۇيلەرىنە جىبەرىپ تۇراتىن.

سوڭعى بارعانىمدا قىرىم تۇبەگىندەگى تاريحي جەرلەردى ارالاپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋعان- دى. سونىڭ ءبىرى - كەرەي حاننىڭ باقشا سارايى. كومپوزيتور اسافيەۆتىڭ «باحشا ساراي حاۋىزى» بالەتىندە زارەما اتتى نوعاي قىزىنىڭ بەينەسى بار. وسىناۋ بالەتتى مەن الماتىنىڭ اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىنان كورىپ، زارەماعا سۇيىنگەنمىن. كەرەي حان ودان كوڭىلى قالىپ، ورىس قىزىنا عاشىق بولعاندا، كۇيىنگەن زارەمانىڭ كۇيىن دە، ءبيىن دە كورسەڭ!

 كادۋىلگى بالەرينالارشا ول اياعىنا تاقىلداعان پۋانتە، ۇستىنە «پاچكا» دەيتىن كراحمالدانعان شولاق كويلەك كيمەگەن، شىعىس ايەلدەرىنشە ەتەگى مالىنا ۇزىن كويلەك، قىناما بەل كامزول، باسىنا توبەتەي كيگەن؛ شىعىس اۋەنىندە قالقىپ، بۇرالاڭ قاعا بيلەيدى. قىرىم تۇبەگى ەجەلدەن، ياعني XIII - XVII عاسىرلاردان تاتارلاردىڭ جەرى. «كىرىم» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ- توركىنىنەن شىققان قىرىم عوي، تەڭىزگە بويلاي ەنىپ تۇرعاندىقتان. جەر- سۋ اتتارى ءالى كۇنگە ساقتالعان: «قاراداق» ، «ايۋداق» ، «كوكتەبە» ، تاعى باسقالار. «داع» - تاۋ، «داعلار باسى دۋمان- دۋمان» دەيتىن تۇركىمەندەردىڭ ءانى بار.

 سۋداك -  بەيبارىس سۇلتاندى بالا كۇنىندە قۇلدىققا ساتاتىن قالاشىق. سونىڭ الدىندا عانا جازۋشى موريس سيماشكونىڭ «جۋسان» دەيتىن بەيبارىس تۋرالى جازعان كينوسسەنارييىن وقىعانمىن. سوندا بالا سۇلتان ۋىسىنا ءبىر ءتۇپ جۋساندى الا كەتەدى عوي.. . ول كەزدە مەن كينەماتوگرافيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتە قىزمەت اتقاراتىنمىن. ايتپاقشى جۋسان ەمەس، «ەمشان»، بۇل دا جۋساننىڭ ءبىر ءتۇرى. وسى ساپار ءبىز قىرىمعا سيماشكونىڭ ءوزى جانە ايەلىمەن بىرگە ۇشىپ كەلگەنبىز.

 ءيا، 1967 - جىلعا قايتا ورالايىق. قىرىمدى ءبىرىنشى كورۋىم، سيمفەروپول شاھارىنا كەلىپ قونعان سوڭ دا، دەمالاتىن ساناتورييىمىزگە جەتكەنشە دە ءجۇز شاقىرىمداي جول جۇرەتىنىمىزگە قينالا قويمادىق. جاسپىز عوي، تاكسي جالدادىق تا، زىمىرادىق.

جول بويىندا قاراعان، بوز جۋسان، تاعى باسقا الاسا وسىمدىكتى فاۋناسىنا قىزىعا قارايسىڭ. كادىمدى قازاقتىڭ سورتاڭ دالاسى! قاسيەتتى قارا تەڭىزدىڭ جۇپ- جۇمساق، جىلى سۋىنا، قۇمداق جاعاجايىنا جەتەسىڭ. ال جازۋشىلارعا جەكە- جەكە بولمە، كابينەت قاراستىرىلعان: ەرتەڭگى اسىڭدى ىشكەن سوڭ، ءبىراز جۇمىس ىستەپ، كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن ساتتە جاعالاۋعا اياڭدايسىڭ. شومىلۋ كيىمى، باستا قالپاق، قولتىقتا كىتاپ. بىردەن سۋعا كۇمپ بەرەسىڭ، مالتاي المايمىن، تايازداۋ جەرىندە، جاعالاۋدان كوپ ۇزاماي، باقاشا سۋدى شالپىلداتىپ جۇرگەنىم. سودان جۇپ- جۇمساق قۇمىنا اۋناي كەتەسىڭ. تۇسكى اسقا دەيىنگى كەرەمەت وسى. كوز شىرىمىن الىپ اپ، جازۋعا وتىراسىڭ. ءبىر ايعا جۋىق وسىلاي عاجاپ تىرشىلىك كەشەسىڭ، ءبارىن ۇمىتاسىڭ.. .

سيمفەروپولدىڭ ايەروپورتىندا ۇشاققا وتىراتىن ءساتتى كۇتىپ وتىرمىن. ابدەن قارايىپ، مايعا قۋىرىلعان توقاشتاي بولعانمىن. شاشتى قىسقارتا كەسكەنمىن، بۇتتا - شالبار، باستا - شلياپا. مەنىڭ ءشاربانۋ ەكەنىمدى ەشكىم تاني دا قويماس، ءسىرا. كەنەت الدىمنان ءوتىپ بارا جاتقانداردىڭ اراسىنان كوزگە ەكى جىگىت وتشا باسىلدى. مەنەن دە ارمەن قاپ- قارا، دجينسي شالبارلى، باستارىنا قالپاق توڭكەرگەن. قازاق جىگىتتەرى، ءسوزسىز. ولار دا الماتىعا ۇشايىن دەگەندەر. قوڭىر كوزىلدىرىكتى، ەكەۋىنىڭ دە بەت- اۋىزدارىن تۇك باسقان. تانىدىم: ءبىرى - ءابىش كەكىلبايەۆ تا، ءبىرى - اسقار سۇلەيمەنوۆ. ولار دا مەنى شىرامىتقان، جىمىڭ- جىمىڭ ەتە قاسىمنان وتە بەرىپ، ءبىرى كىلت بۇرىلا:

- وسى ءسىز، كۋميروۆا ءشاربان دەگەن كىسى ەمەسسىز بە؟

- ءيا. ال ءسىز وسكار سۋلايمانوۆ ەمەسسىز بە؟ - وداعاي تۇرعان ابەكەڭ ىشەك سىلەسى قاتا كۇلىپ، قۇشاقتاي الدى.

- وۋ، ءسىزدىڭ مۇنىڭىز قالاي.. . - اسقار قاباعىن تۇكسيتتى.

- اپىراي، ابەكە، بۇرىن دا «ءاپپاق» ەدىڭىز!

- اپىراي، ءسىز دە بۇرىن الماتىنىڭ اپورتىنداي ەدىڭىز.. .

سول ەكى ارادا «پوسادكا» دەگەنى باستالدى. قىزىق، ۇشەۋمىز قاتار ورىنعا جايعاستىق. سەبەپ - كىسى از، ءسىرا، سالونىن جولاي تولتىرىپ الماقشى. ورتالارىندا مەنمىن. «قالاي دەمالدىڭ؟»، «قالاي دەمالدىڭ؟» دەگەندەردەن اڭعارعانىم، بۇل ەكەۋى «كوكتەبەلدە» ەمەس، وزگە ساناتوريدە دەمالىپتى. ابىشكە «باكەنبارد» دەگەن جاراسادى ەكەن. دوڭگەلەك بەتىن كومكەرگەن بۇيرا تۇك، ءسىرا دا، قازاقتان گورى برازيليا، الدە ارگەنتينا سەرىلەرىنە ۇقساتقانداي. الدىعا اس، سۋسىن كەلدى.

اسەكەڭ: «مىنانىڭ ورنىنا ءبىر- ءبىر ريۋمكە كونياك بەرسە عوي.. .» - دەگەن.

ءابىش: «ە، مەنىڭ دە كوكەيىمدى تەسكەن سول، ءبىراق ءبىر اي بويىنا اۋىزعا تاتىپ المايمىز دەسپەپ پە ەدىك؟»، - دەگەن سابىرلى كۇيدە.

- كىشكەنە قىزىپ، الگى «باتىلداۋ بول جىگىتىم» دەيتىن ءاندى ايتسام دەپ وتىرمىن.. . - اسەكەڭ مەنى يىعىمەن تۇرتە جىمىڭ ەتتى.

- ودان دا «ءامىر، تەمىردى» ايت.

- دومبىرا جوق قوي، ونى ىڭىلداپ ايتقاننان نە پايدا، داۋىستى سوزا اڭىراتىپ ايتپاعاسىن.. .

- ەندەشە، مەن باستايىن. - ءابىش باستاپ، مەن قوشتاپ، اسقار ىڭىلداپ «ەكى جيرەندى» ايتتىق ۇشەۋمىز باياۋلاتا. اننەن ءان جالعاسا بەردى. حالىق ءانى دە، بۇگىنگى اندەر دە.. .

كەنەت: «احاۋ، سارى قىز،

پىسكەن داربىز.

داربىزىڭنىڭ قىزىعىن- اي،

بىزگە جارعىز- اۋ.. .» - دەمەسى بار ما ءابىشتىڭ.

- سوندا قالاي؟ - دەدى اسقار تۇنەرە.

ال كۇلەيىك.

ۇشاق «روستوۆ نا دونۋ» قالاسىنا كەلىپ قوندى.

سىرتتا ءبىراز ايالدادىق. دوننىڭ سامال جەلىنە بەتىمىزدى توسىپ سەرگىپ قالدىق. قاراسام، انا ەكى جىگىت تە قىتايدىڭ جەلپۋىشىندەي سامالعا بەتتەرىن توسەي، قالىڭ ويعا بەرىلگەن سەكىلدى. ۇلى شولوحوۆتىڭ تۋىپ وسكەن ستانيتساسى جاققا باستارىن بۇرا ەكەۋى الدەنەنى اڭگىمەلەپ تۇردى.

ال مەن اقىرىن اندەتە:

«جەلدەن جانە داۋىلدان،

تۋلادى دوننىڭ ەن- تۇزى.

جاۋعا قارسى اتتاندى،

قازاقتىڭ ءبىر جاس قىزى.. .» - باياعىدا، مەكتەپتە، وسى ءاندى ايتاتىنمىن. قاي ەلدىڭ ءانى؟ الدە قازاقتىڭ، الدە - كازاكتىڭ. ءيا، قازاقتىڭ بولار. ويتكەنى دوندى باعزى زاماندا تانايس دەپتى. ياعني، ورتا عاسىرلاردا قازاقتىڭ اتا- بابا قانى تامعان قاسيەتتى جەرى. بۇعان دون دالاسىندا تابىلىپ جاتقان سانسىز قورعاندار كۋا. ءيا، ەسىك قالاسىنىڭ شۇبار دەپ اتالاتىن اۋماعىنان التىن ادام كەسەنەسى تابىلعان ساق قورعاندارىنداي! ولاي بولسا، تانايس - تانا قىزدىڭ اتىنا قويىلۋى دا مۇمكىن. ول دا باتىر، تۇمار پاتشايىم سەكىلدى. تالاس، الدە راس، ءبىراق بۇل ويىما بالكىم بىرەۋلەر كۇماندانار دا. ەجەلدە قازاقتىڭ قىز- كەلىنشەكتەرى جاۋ كەلىپ قالعاندا جايداق اتقا وتىرا سالىپ، قورامساسىنا قول سالعان عوي.. .

قايىرا ۇشاققا جايعاستىق. ەكەۋى دە شارشاعان با، ەكى جاققا قيسايىپ ۇيقىعا باستى. مەن ءسال مىزعىپ الدىم دا، ويىما انەبىر وقيعا ورالىپ، مازامدى الا بەرگەن. ءىشتى ءبىر الاپات سەزىم قۇيىنداي شارپىعان. ول نە؟ ول - وسىناۋ ەكى بوزىمدى وتكەن جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «ابستراكتسيونيستەر» دەگەن تاقىرىپپەن سىناپ جازعاندارى.

 جوعارىدان نۇسقاۋ بولعانى راس. سونداعى ايتپاقتارى -  اسقار مەن ءابىش قوعام ىسىنەن تىس، بۇلعاقتاپ جۇرگەن بوستەكى جاستار ەكەن.. . جالعىز بۇل ەكەۋىن عانا ەمەس، شىڭعا بىتكەن شىنارداي بوي تۇزەپ، ءار ماقالالارىمەن ىرەپ جازعان شىنايى تالانت يەلەرىن دە مانسۇق ەتۋ ماقساتى. باسقاسىن قايدام، اسەكەڭە اۋىر تيگەنى ايدان انىق.

كوپكە شەيىن ول ءوز- وزىنە كەلە الماي ءجۇردى- اۋ. وسىناۋ سوققى دا زەردەلى ادەبيەتشى، داڭعايىر جازۋشى - سۇلەيمەنوۆتىڭ جولىن كەستى ەمەس پە؟ !

مەن بولسام سو كەزدە گازەتتىڭ ادەبيەت بولىمىندە قىزمەتكەرمىن، ەندەشە ابىرويسىز ماقالانى كىمنىڭ سونشا تىراشتانىپ جازعانىن بىلەمىن. ايتپاي- اق قويايىن، و دۇنيەلىك بوپ كەتكەن ادامنىڭ سۇيەگىن قوزعاماي- اق قويساق دەيمىن.. . ەسىك كوزىنە تاياۋ ستولدا، كابينەتتە جازىپ وتىرعانمىن. كەنەت ەسىك ايقارا اشىلدى. ار جاعىندا قانتۇنەرگەن ءابىش كەكىلبايەۆ!

- قۇماروۆا، شىق! - دەدى تەپسىنە. ءبولىم باستىقتارىنا قارايلاپ، شىعا قويمادىم. ولار دا جۇمىستارىن قويا سالىپ، اڭىرايا قالعان.

 -  قاتىرىپ جازىپسىزدار! قيراتىپسىزدار! اۋەلى ابستراكتسيزم دەگەننىڭ نەندەي ماعىنادا ەكەندەرىن ءتۇسىنىپ تە، ءتۇيسىنىپ تە الساڭدارشى.. .

- قۇماروۆا، شىقساڭشى بەرى! - ءوزى ىشكە ەنگەن جوق، ەكى قولىمەن ەسىك جاقتاۋىن تىرەي، كوزدەرىنەن وت شاشا، بۇيرا شاشتارى ماڭدايىن جابا ۇرەيلى، اشۋلى. اپىل- عۇپىل زاتتارىمدى جيناستىرا سوڭىنان ىلەستىم.

- ىشكەننەن ساۋمىسىڭ، سونشا تەپسىنىپ.. .

 -  انا ناداندارعا دوق كورسەتكەنىم. ءجۇر، كەتتىك! -  «قايدا؟ » دەمەدىم. ءوزى دە جۇمىستان قايتار كەز. «مىنا جەردەن تاماقتانىپ الايىق».

رەداكسيا ورنالاسقان بۇرىنعى مينيسترلىك عيماراتىنىڭ بۇرىشىنداعى اسحانادان الدەنىپ الدىق. جولعا شىقتىق. جولىمىز ءبىر.

ە، ول كەزدە قاي جاس اقىن- جازۋشىدا ءۇي بولعان.. . الماتىنىڭ شىعىس- وڭتۇستىك بەتكەيىندە بۇرىنعى ستالين كولحوزى، كەيىنىرەك «كوكتوبە» اتانعان اۋماقتا كوپتەگەن اقىندار ءۇي جالداپ تۇراتىن. مەن دە سوعان تاياۋ ماڭدا ەكى بولمەلىك، وت جاعاتىن پاتەردى جالداپ، تۇرىپ جاتقانمىن. قوجايىن ايەلدەر - ۇيعىر، ولاردىڭ ءبىر جاقسى سالتى، پىسىرگەن كۇندەلىك اسىنان شىنىعا ساپ، بەتىن بۇركەپ، ۇيىمە تاماق كىرگىزىپ قوياتىندارى! شارشاپ بارعان باسىم، دايار تاماقتى ىشە سالىپ، جازۋىما كىرىسەتىنمىن.

ەكى كىتابىم جارىق كورگەن كەز. ال ءابىش «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ءبولىم باستىعى. شىقيا كيىنىپ العان، حاكي- اسكەري كيىم تۇستەس كوستيۋم- شالبارى توپ- تولىق دەنەسىنە اسا قونىمدى. سول تۇستەس گالستۋك پەن كوك كۇلگىن جەيدە دە ونىڭ اسا تالعامپازدىق الپەتىن بايقاتىپ تۇرعانى انىق. قىزىق، وسى ءابىشتىڭ سىيديعان اپ- ارىق كەزىن دە ءبىر رەتىندە كورگەنىم بار- تۇعىن. ول كەزدە ستۋدەنت پە قايدام، ءبىر ولەڭدەرى بايگە الىپتى، سونى ماراپاتتاۋ جيىنىندا مەن دە وتىرعانمىن.

كەنەت كەكىلبايەۆتىڭ ەسىمى اتالدى. «بۇل كىم ەكەن؟ » ارىقشا، ىسقاياق، قاراپايىم عانا كيىنگەن جاس جىگىت جۇگىرە شىقتى الدىڭعى جاققا. القا ءتوراعاسى قۇتتىقتاپ، گراموتا جانە سىيلىق ۇسىندى. سونداعى جاس اقىننىڭ ءجۇزىنىڭ بال- بۇل جانعانى. تىستەرىن اقسيتا كۇلىپ، سىيلىعىن جۇرت كورسىن دەگەندەي، باسىنان كوتەرە ۇستاي، ءوتىپ بارا جاتتى. «نە دەگەن ماقتانشاق»، - دەيمىن. كەيىننەن وزىنە دە «ماقتانشاقسىڭ عوي.. .» دەيتىنمىن.

ءبىزدىڭ «اۋىل» جاققا ءبىر عانا 21- «پازيك» دەيتىن اۆتوبۋس قاتىنايتىن. وعان ىلىنسەڭ - ءىلىندىڭ، ىلىنبەسەڭ، جارتى ساعات توسىپ تۇرعانىڭ سارىلىپ. جاياۋلاي ورگە تىرمىسا تارتتىق. قازىرگى قابانباي باتىر، بۇرىنعى كالينين كوشەسىنىڭ تۇيىقتالعان تۇسى تىكەلەي ورگە كوتەرىلەتىن. وردەن شىعا بەرە تاۋعا قاراي كوشە شىعادى، مەن سول كوشەدە تۇرامىن.

- ۇيگە كىر، - دەدىم. قاي ءبىر جايناعان جيھاز. ءبىر توسەك پەن ستول عانا. سوندا دا جيناقى، تاپ- تازا. بار اسىل زاتىم - كىتاپتار مەن راديولا دەيتىن كۇي اسپابى. وزبەك ءانشىسى باتىر زاكيروۆتىڭ كۇيتاباعى شىعىپ، حالىقتىڭ زور ىقىلاسىنا بولەنگەن تۇس. ابەكەڭنىڭ ءسۇيسىنىپ تىڭدايتىنى - باتىردىڭ سىزىلتىپ ورىنداۋىنداعى «اراب تانگوسى» - تۇعىن. شاي قويدىم. سوندا ول:

- ءۇيدىڭ كەزەگىندە تۇرمىن، قولىمدا شەشەم، اتاستىرىلعان قىزىم بار، - دەگەن. «ە، دۇرىس ەكەن، انا قالاۋىن اتتاماعانى - ونىڭ ىزگىلىگى بولار.. .» - دەپ ويلادىم.

ءابىش كەكىلبايەۆ تۇراتىن «اقىندار اۋىلىندا» جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ، ءجۇسىپ قىدىروۆ، تاعى- تاعى اقىندار پاتەر جالدايتىن ەدى.

مەن كوپ ۇزاماي ول ارادان كوشتىم، باس رەداكتور ۇسەبايەۆ كەنەكەڭنىڭ ارقاسىندا ورتالىقتان سۋ جاڭا ءبىر بولمەلىك پاتەر العان ەدىم. ونىڭ قۋانىشىن ايتىپ جەتكىزۋگە ءتىل كەرەك! ءۇي ەگەسى ۇيعىر اپام كەتەرىمدە جىلاپ قالدى.. . سونىڭ الدىندا عانا ەكى جاعى شكاف، ورتاسى سەرۆانت عاجاپ نەمىس جيھازىن ساتىپ العانمىن. ماشيناعا تيەگەندە ادەمى ورنەكتى سۋتاس اينەكتەرىن بولەك الىپ، وراپ، الدىما ۇستاپ وتىرۋىم كەرەك ەدى. ويتپەپپىن.. . ونشا دا وكىنە قويعام جوق.

 «سيمفەروپول -  الماتى» ۇشاعى الماتىعا كەلىپ قوندى. «ۋھ!» دەدىك. تراپتان تۇسە بەرە ابەكەڭدى جارى كلارا، بالالارى كۇتىپ الدى. ال مەنى ىنىلەرىم -  مارات، ەرمەكباي، كىشكەنە ۇلىم سەرىك قارسى العان- دى. اسقاردى ەشكىم قارسى المادى.

ءبىر ءوزى سىرداڭ قاعا كەيسىن كوتەرىپ ۇزاپ بارا جاتتى.. .

ءشاربانۋ قۇماروۆا، جازۋشى

«تۇركىستان» گازەتى