قىمىزبەن ەمدەۋدى قاشان قولعا الامىز؟
سوناۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءتورتىنشى مىڭجىلدىقتا قازاق دالاسىندا جىلقىعا العاش اۋىزدىق سالىنعاننان بەرى اتا- بابامىز مالدىڭ بۇل تۇرىنەن اجىراعان ەمەس. دەمەك، جىلقى ەتى مەن ونىڭ ءسۇتىنىڭ ادام اعزاسىنا قانداي پايداسى بارىن قازاقتان ارتىق ەشكىمنىڭ جەتىك بىلمەيتىنى انىق. تەك عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كەنجەلەپ قالۋى سالدارىنان بۇل مۇمكىندىكتى وزگەلەر پايدالانىپ كەتۋدە. مىسالى، نەمىستەر بۇل كۇنى قىمىزدان بەت كۇتىمىنە ارنالعان كرەم، وپا- دالاپ، سابىن سياقتى زاتتار جاساپ جاتىر.
جىلقى شارۋاشىلىعى - قازاق حالقىنىڭ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان ءتول كاسىبى. سەبەبى ەنەوليت داۋىرىندە، ياعني ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءتورتىنشى مىڭجىلدىقتا جابايى جىلقىعا اۋىزدىق وسى جەردە سالىنعان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى بوتاي قورىمىنان تابىلعان سۇيەكتەر مەن ات ابزەلدەرى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. ارحەولوگتار 1980 - جىلدان بەرى جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ۇزىن سانى 40 مىڭنان استام زات تاپقان. مۇنداعى جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ كونە زامانعا تيەسىلى ەكەنىن ەستىگەن امەريكا، انگليا، گەرمانيا، رەسەي عالىمدارى دا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بىلەك سىبانا كىرىسكەن.
كەيىن الان وۋترام ەسىمدى عالىم تابىلعان سۇيەكتەردە جىلقىنىڭ تىستەرى مۇجىلگەن، وعان سىزات تۇسكەنىن بايقاعان. وسىعان قاراپ، جىلقىنى مىنىسكە پايدالانعانىن، اۋىزدىقتالعانىن انىقتاعان. عالىمدار قازاق دالاسىندا جىلقى ءمىنىلىپ قانا قويماعانىن، سونىمەن قاتار ونى ساۋىپ، ءسۇتىن ازىق ەتكەنىن دە دالەلدەدى. ءدال وسى بوتاي قورىمىنان قازىپ الىنعان قىش ىدىستاردىڭ ىشىنەن كەپكەن جىلقى ءسۇتى بولعانى بايقالعان. سوناۋ ەرتە زاماندا ەرەكشە قۇنارلى قىمىز سۋسىن رەتىندە پايدالانىلعانى ەش داۋ تۋعىزبادى. قازاق حالقى سول داستۇردەن جاڭىلماي، قىمىز- قىمىراندى ءالى كۇنگە دەيىن ىشۋمەن كەلەدى. الايدا ونى جاڭا تەحنولوگيامەن وڭدەپ، مەديتسينالىق دارۋمەندەر، ءدارى- دارمەك، كوسمەتيكالىق كرەم، وپا- دالاپ ءوندىرۋ ىسىنە كەلگەندە ۇياتتىمىز.
عالىمدار بيە ءسۇتىنىڭ ادام اعزاسىنا پايدالى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. ول - ەرەكشە قاسيەتكە يە سۋسىن. كوپتەگەن دەرتكە ەم. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە، قىمىز بۇيرەك پەن باۋىردى قانىقتىرادى، قان تامىرلارىن تازالايدى ەكەن. بۋىن اۋرۋلارىمەن سۇيەكتىڭ قاقساۋىن (اتروفيكالىق ارتريت، ريەۆماتيكالىق ارتريت) ، ەركەكتىك كۇشتى (ەرەكتيكالىق ديسفۋنكتسيا) ، جۇيكەنىڭ جۇقارۋىن، باس اينالۋىن، سوزىلمالى سارىاۋرۋ (گەپاتيت) ، ۇيقىسىزدىق، ىشەكتەگى جارا (گاستريت) سياقتى اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى نەمەسە جەڭىلدەتەدى. قىمىز ىشتەگى ىستىقتى ازايتادى. قىمىز ادامنىڭ فيزيكالىق جاعدايىن جاقسارتادى، تابەتىن اشادى، اس قورىتۋدى جاقسارتادى، جاڭا بوسانعان كەلىنشەكتىڭ ءسۇتىن قالپىنا كەلتىرەدى. جىلقى ساۋمالى مەن انا ءسۇتىنىڭ قۇرامى ۇقساس كەلەتىندىكتەن، ونى جاڭا تۋعان نارەستەگە دە بەرۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار بيە ءسۇتى ادامنىڭ تەرىسىن جاسارتۋ قاسيەتىنە دە يە. بۇعان قازاق باي- سۇلتاندارى بايبىشەلەرىنىڭ ساۋمالعا تۇسكەنىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. بيە ءسۇتى تەرىنى جۇمسارتىپ، ەرەكشە بالعىندىق بەرەدى ەكەن. قىمىز بۇگىندە كوسمەتيكا سالاسىندا قولدانىلىپ جۇرگەن وپا- دالاپتاردان پايدالى بولماسا، كەم تۇسپەسى انىق. ونىڭ قۇرامىندا نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. مىسالى، وندا %4,5 - سپيرت، %30-70 پروتەين بولادى، سوندىقتان ولار وتە جوعارى پروتەيندى ديەتالىق قوسپا بولىپ تابىلادى. پروتەيندە بوس امين قىشقىلدارىنىڭ 26 ءتۇرى جانە 17 گيدروليزدەنگەن بەلوكتىق امين قىشقىلى بار. بوس امين قىشقىلدارىنىڭ وزىندە جەتى امين قىشقىلى - ترەونين، فەنيلالانين، ۆالين، لەيتسين، يزولەيتسين، ليزين، مەتيونين بار. بۇلاردىڭ ءبارى دە ادام اعزاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قىمىز قۇرامىندا سونداي- اق 28 ءتۇرلى ميكروەلەمەنت، كوپتەگەن ۆيتامين، تريتەرپەنويدتار، ادەنوزين، تريفوسات، ستەرويد، جىنىس گورمونى، كورتيكالدى بۇيرەك ۇستىندەگى بەزدىڭ گورمونى، كوپتەگەن الكولويد پەن حوش ءيىستى الدەگيدتەر، مىسالى، دەتسيل ءسپيرتى، گەندەكالون، دودەكانول، گەپتادەكانول، ءوزىنىڭ ەتيلاتسيتتارى جانە يزومەرىمەن، سونداي- اق تەز بۋلاناتىن اليفاتتى كومىرتەكتەرى جانە تەمىر بار. قۇرامى وسىنشاما باي ءسۇت باسقا ەش جانۋاردا بولمايدى. ءسۇتىنىڭ قۇنارلى بولۋىنا جىلقى مالىنىڭ ءشوپتى تالعاپ جەيتىندىگى، شالشىق سۋدى ىشپەيتىندىگى تاعى دا باسقا قاسيەتتەرى سەبەپ. ەندەشە، قىمىزبەن ەمدەۋ، سونداي- اق قىمىز كوسمەتولوگياسىن قولعا الۋعا مۇمكىندىگىمىز زور ەكەنى بەلگىلى.
«قىمىزدىڭ وسىنداي ەرەكشە قاسيەتىن پايدالانباۋ ابەستىك بولار ەدى» ، - دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى، «ارقالىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ناعاشىباي بارلىبايەۆ. جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ، قىمىز شىعارۋدى وندىرىستىك جولعا قويعان كاسىپكەر ەندى تىڭ باستامانى قولعا الدى. ءۇش جىل بۇرىن قىزىلجاردا قىمىز جانە بالشىقپەن ەمدەيتىن مەديتسينالىق ورتالىق سالۋعا كىرىسكەن.
ناعاشىباي بارلىبايەۆ، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى:
- قىمىزدى سان عاسىرلار بويى ءىشىپ كەلەمىز. ەندى ونىڭ ەمدىك قاسيەتىن پايدالانۋ كەرەك. مەن ەس بىلگەلى قىمىز ءىشىپپىن. انام 72 گە كەلىپ كوز جۇمدى. بالالارىنىڭ اۋزىن اقتان ەش ۇزبەدى. بۇل ءداستۇر بىزگە دە جۇقتى، مەن دە ونداعان جىلدار بويى جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىن. قىمىزدى وندىرىستىك جولعا قويعان العاشقى كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرىمىن. شىنى قۇتىلارعا قۇيىپ، دۇكەندەرگە شىعاردىق. 100 بيە ساۋامىز، جىلىنا 45 مىڭ ليتر قىمىز ءوندىرىپ وتىرمىز. بۇگىندە اشىتىلعان بيە ءسۇتى بولسا، قىمىز دەي سالاتىن بولدىق. ال شىندىعىندا ونىڭ ءتۇرى كوپ. ەمدەۋ ورتالىعى عيماراتىندا قىمىزحانا اشۋداعى ماقساتىم - قىمىزدى ناسيحاتتاۋ جانە قىمىز ءىشۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ.
ناعاشىباي بارلىبايەۆ «قىمىزدى نەمىستەر پاتەنتتەپ الىپتى دەپ شۋ شىعارۋ نەگىزسىز» ، - دەيدى. سەبەبى نەمىس قىمىزى قازاق قىمىزىنا جەتپەيدى. مىسالى، گەرمانيادا جىلقىنى قورادا بايلاپ ۇستايدى. ال بىزدىكىلەر قىسى- جازى جايىلىمدا. بەرگەنىڭدى ەمەس، ءوزى تاڭداعان ءشوبىن جەيدى. سوعان ساي ءسۇتىنىڭ قۇرامى دا باسقاشا بولادى ەكەن. دەمەك، قازاق مەديتسيناسى مەن كوسمەتولوگيا سالاسى ءۇشىن بۇل - زور مۇمكىندىك.
«الاش ايناسى»
