اعايىندى ءجىپسىز بايلاپ- ماتاعان قۇدالىقتىڭ ارقاسىندا قازاق امان- ەسەن بۇگىنگە جەتتى

استانا. قازاقپارات - الەمدىك دىندەر تاريحىنا قاراساڭىز، ءداستۇرسىز ءدىن جوق، ال سول ءداستۇرىڭىز تاعى دا دىنگە كەلىپ نەگىزدەلەدى. ءبىر- بىرىمەن ىشتەي ورىلگەن قوس ۇعىمنىڭ ءبىرىن- ءبىرى تەرىسكە شىعارۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس.

ءدىننىڭ تارالعان ارەالىنداعى حالىقتىڭ سالت- ءداستۇر، ءجون- جورالعىسىن قورىتىپ، جۇيەلەپ، جىكتەپ بەرەتىن ۆەريفيكاتسيالىق مەحانيزمى وتە كۇشتى دامىعان ءارى ول بەرىك تۇعىرناماسىندا جاڭا كۋلتۋرولوگيالىق داستۇرلەردى قالىپتاستىرۋعا قابىلەتتى. قازاق ەلى عاسىرلار بويى يسلام ءدىنىن ءوز مادەنيەتىنە ءسىڭىرۋ ارقىلى وسى وركەنيەتتىڭ بىتە قايناسقان بولىگىنە اينالدى. دەمەك، قازاق دالاسىنداعى يسلام مەن ءداستۇر ديۆەرگەنتتىك (اجىراۋشى) ەمەس، كونۆەرگەنتتىك (جاقىنداۋشى) جولمەن قابىسىپ، كەم- كەتىكسىز، تولىق، جۇمىر دەنەگە اينالعانى ەشقانداي داۋ تۋدىرمايدى.

«اكەڭ جاقسى ما، شەشەڭ جاقسى ما؟ »

«الدىمەن مۇسىلمان، سوسىن قازاقسىڭ با، الدە اۋەلى قازاق، سودان كەيىن بارىپ مۇسىلمانسىڭ با؟ » كەڭەستەر وداعى قيناپ ەنگىزگەن ماركسيستىك عىلىمي اتەيزمنەن كەيىن دىنىنە دىڭگەكشە بايلانىپ، ءوز قالپىن تاۋىپ، ساباسىنا كەلىپ، ساۋاتىن ارتتىرىپ جاتقان قازاق ءۇشىن بۇدان ارتىق ارانداتۋشى سۇراقتى تابۋ دا قيىن. شىنى كەرەك، بۇل سۇراقتى گيپوتەتيكالىق- دەدۋكتيۆتىك تۇرعىدا دا بۇعان دەيىن قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرى مەن ءدىن بىرلىگىن كۇمانگە شىعارىپ، سەنىمى بەرىك ادامنىڭ كەۋدەسىنە سەكەم سالاتىنداي قاتەرلى ۆيرۋسقا تەڭەسە بولادى.

 ءبىرىنشى مۇسىلمانمىن دەسەڭ، ءلام دەمەي قازاققا قارسى ادام سياقتى تانىلاسىڭ. ال تىرناق استىنان كىر ىزدەگەنگە «اتالارىمىز ءالىمساقتان مۇسىلمانمىن دەپ ۇيرەتۋشى ەدى...» دەگەن اقتالۋىڭ جۇرمەيدى. «ون بەسىنشى عاسىردا قازاق دەگەن اتتى الار كەزدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز مۇسىلمان ەدى» دەگەن ءسوزىڭدى دە ەلەمەيدى. كەرەك دەسەڭىز، «قازاقپىن دەگەنىڭ -  مۇسىلمانمىن دەگەنىڭ» فورمۋلاسىن ۇلتىمىزدىڭ يسلامدى قابىلداعانىنا مىڭ جارىم جىل بولعانى دا، سالت- ءداستۇر، مادەنيەت- بولمىسىمىزدىڭ وسى اقيقي دىنمەن بىتە قايناسىپ كەتكەنى دە راستاپ تۇر. سوندىقتان، اۋەلى ۇلتىڭدى اۋىزعا الىپ، ءدىنىڭدى سوڭىرا ايتقاننان يسلامنىڭ مارتەبەسى ەش تومەندەمەيدى. دۇرىس تۇسىنۋلەرىڭىز ءۇشىن يسلام تاريحىنان «ءپىل وقيعاسىن» كەلتىرۋگە بولادى. پايعامبارىمىز (س. ع. س. ) تۋىلاردان از الدىن يەمەن پاتشاسى ابراھا مەككەنى جەرمەن- جەكسەن ەتۋ ءۇشىن ءپىل جانە اتتى اسكەردەن قۇرالعان ۇلكەن اسكەر جاساقتاپ، جورىققا شىعادى. اسكەر مەككە شاھارىنىڭ شەتىنە دە ىلىگەدى. سول ءبىر ارالىقتا ءابدىمۇتالىپتىڭ (پايعامباردىڭ اتاسى) 200 تۇيەسىن كەزىكتىرىپ، ولجا قىلادى. مۇنى ەستىگەن پايعامباردىڭ اتاسى ابراھامەن كەزدەسۋگە تارتادى. يەمەن پاتشاسى ءجۇزى پاراساتقا تولى ءابدىمۇتالىپتى كورگەندە ەرەكشە قۇرمەتى ويانىپ، ونىڭ ويىنداعىسىن ورىنداعىسى كەلىپ «نە شارۋامەن كەلدىڭ؟ » دەپ سۇرايدى. ابراھا «قاعباعا، ارابتارعا تيمەي- اق قوي. ولار نە جازدى؟ » دەپ ءابدىمۇتالىپتىڭ مەككەگە اراشا سۇرايتىنا ىشتەي سەنىمدى ەدى. ءبىراق ءابدىمۇتالىپ «تۇيەلەرىمدى قايتار» دەپ قىسقا عانا ءوتىنىش جاسادى. ابراھانىڭ كەلبەتى بىردەن وزگەرىپ، تاعىنا قايتا وتىرىپ:

- سەنى اتا- باباڭنىڭ، ءوزىڭنىڭ ءدىنىڭدى قورعاپ، قاعبانى اراشالايتىنداي ءبىر ماڭىزدى ىسپەن كەلدى دەسەم، تىرشىلىگىڭدى كۇيتتەپ، تۇيەلەرىڭدى سۇراپ كەلگەنىڭ قىزىق ەكەن! - دەپ تاڭىرقاپ قالادى.

سوندا ءابدىمۇتالىپ:

- مەن سول تۇيەلەردىڭ يەسىمىن. ال قاعبانى قۇتقارىپ، قورعاپ قالاتىن ءوز يەسى بار، - دەپ اللانى مەڭزەپ، جاۋاپ قاتادى.

ءمورال: ءدال ءقازىر بۇكىل قازاققا وسى ابدىمۇتالىپتىك كوزقاراس قاجەت. يسلامنىڭ يەسى بار. ول - اللا تاعالا. جاراتۋشى يەمىز بۇل ءدىندى اقىرەتكە دەيىن ساقتاپ قويعان. ولاي بولسا، «ادامزاتتىڭ جوقتاۋشىسى، كۇللى مۇسىلمان ءۇشىن جانى كۇيۋشى» دەگەن رومانتيكالىق وبرازدىڭ ءوز- وزىنەن كۇيرەپ، ءمان- ماعىناسى قالمايتىنى انىق. ءدال وسى الدامشى ۋايىمنىڭ ارباۋى ەمەس پە، تالاي جاستىڭ سيريا، داعىستان مەن ۋازيريستانعا سەندەلىپ كەتكەنى. ءيا، ولاردىڭ مۇسىلمان، قازاق ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. ءبىراق الدىمەن ءوز وتانىڭداعى مۇسىلمانداردىڭ، ءوز قازاعىڭنىڭ جاعدايىن كۇيتتەپ الۋدان سۇرالاتىن ەمەس پە ەدىك؟ قازاقتىڭ اللادان سوڭ قارايلاسار قامكوڭىلى، جالعىز جاناشىرى - ءسىز، ول، مەن. قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە ساقتالۋى قازىرگى ءبىزدىڭ امال، ارەكەتىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. ءارى كەتسە، ەلباسىمىزعا ەرىپ، ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ يسلام تالابىنان.

ەندەشە، «ءبىرىنشى مۇسىلمان، ەكىنشى قازاقسىڭ با، الدە اۋەلى قازاق، سوسىن مۇسىلمانسىڭ با» دەگەن اڭگىمە ىرىتكى تۋدىرۋدى ماقسات تۇتقان لاس ساياسي تەحنولوگيا عانا. بۇل بىلايشا ايتقاندا، جاس بالاعا «اكەڭ جاقسى ما، شەشەڭ جاقسى ما» دەگەن اران (ارام) سۇراقپەن تەڭ دەسە بولار. ءتىپتى، ءبىرىنشى مۇسىلمانمىن دەگەننىڭ وزىندە ول - اراب بولۋعا اسىعۋ، نە قازاقتىقتان قاشۋ ەمەس. الدىنا ۇلتىڭدى، قازاعىڭدى سالىپ ايتپاسام، ار الدىندا، نە بازبىرەۋ الدىندا ساتقىن بوپ كورىنەمىن دەگەن ويدان، ارينە، الىس بولۋ كەرەك.

يسلام تەك يەۆرەيگە تۇسكەن يۋدايزم، ەجەلگى پارسىلىقتارمەن شەكتەلگەن زورواستريزم نەمەسە جاپونمەن قالعان سينتويزم ەمەس. يسلام تەك ارابقا ەمەس، ادامزاتتىڭ بالاسىنا تۇسىرىلگەندىگىمەن دە حاق ءدىن. ءدىندى تاڭداۋعا بولادى. ال ۇلتىڭىزدى تاڭداي المايسىز. ءبىراق ءبىزدىڭ دانا بابالارىمىز ءبىز ءۇشىن، ۇرپاقتارىنىڭ قوس دۇنيەدەگى باقىتى ءۇشىن ءدىندى دە تاڭداپ قويعان. ول - يسلام.

ۇلتتى جاقسى كورۋ - حارام ەمەس

ۇلتتى جاقسى كورۋ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلۋ اسقىنعان فورماسىندا بولماسا، فاشيزم دە، شوۆينيزم دە ەمەس. مۇنى ءدىنىمىز دە حارام ەتپەگەن. كەرىسىنشە، ءار ۇلت ءوزىنىڭ قايتالانباس ەرەكشەلىگىن، وزگەشەلىگىن ساقتاۋعا مىندەتتى دەلىنگەن. ماسەلەن، قۇراندا ايگىلى ايات بار: « ءبىز ادامداردى ءبىر اكەنىڭ بەلىنەن، ءبىر انانىڭ قۇرساعىنان جاراتتىق. سويتتىك تە، ۇلت پەن ۇلىسقا بولدىك. ءبىر- بىرلەرىڭدى تانۋ ءۇشىن» . ەندى وسى اياتتى عالىم- عۇلامالار قالاي تالداعان ەكەن؟ العاشقى جولدارى تۇسىنىكتى.

ءبىز الگى اياتتاعى «ءبىر- ءبىرىڭدى تانۋ ءۇشىن» دەگەن سوزگە سالماق تۇسىرەيىك. ۇلتتى قالاي تانۋعا بولادى؟ باسقا ءبىر ۇلتتى ەڭ ءبىرىنشى سول ۇلتقا عانا ءتان ەرەكشەلىكتەرى ارقىلى تانيمىز. اۋەلى انتروپولوگيالىق- ناسىلدىك ءوڭى ارقىلى ايىرامىز. سوسىن ءتىلى، ءدىلى، ءداستۇرى، ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مەكەنى - الگى ۇلتتى وزگەلەردەن وزگەشەلەندىرىپ تۇرادى. بۇل - تابيعي زاڭدىلىق. تالقىلاۋعا جاتپايدى. بۇنىڭ بارلىعى جاراتۋشىدان كەلگەن، بەلگىلى ءبىر ۇلتقا عانا بەرىلگەن گەنەتيكالىق كودتار. سودان حالىقتىڭ ۇلتتىق ءپىشىنى، پوشىمى شىعادى. ەندى وسى ەرەكشەلىكتەردى ساقتاۋعا ۇمتىلۋ قۇداي قۇپتار ءىس دەپ بىلەمىن.

ۇلت - سالت- داستۇرىمەن كورىكتى

عالىمداردىڭ ۇلتقا قاتىستى تۇسىندىرمەسى كوڭىلگە قونسا، وسى ارادا سول ۇلتتى ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن دۇنيەسى - داستۇرگە كەڭىرەك توقتالا كەتۋ كەرەك شىعار. جانە ونى تەولوگيالىق تەرميندەرمەن ەمەس، جەكە باسىمنان وتكەن جالقى مىسالمەن سۋرەتتەگەندى ءجون ساناپ وتىرمىن.

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تۇركيادا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەن كەزىمىز. تەلەفونىم بەزىلدەگەن سوڭ، كوتەرگەنىم سول ەدى، ارعى بەتتەن ورىسشا شالىس تىلدە بىرەۋ سامبىرلاپ جاتىر. «اسساليامالەيكۋم. ۆوت، برات سۇرايىن دەپ ەم. كۇيەۋ جىگىت قىزدىڭ ۇيىنە كەلگەندە ادامدار ارقان تارتادى ەكەن. پرەدستاۆلياەتە ارقان؟ ! ەتو جە شيرك. سوسىن ءتوس جەگىزۋ دەيتىن ءداستۇر بار ەكەن. تاباق تارتقان كەزدە، سول تاباققا 10 مىڭ تەڭگە سالىپ جىبەرۋ كەرەك ەكەن. اناۋ جەڭگەسىنە اقشا بەرۋ كەرەك ەكەن. مىناۋ جەزدەسىنە تيىن ۇستاتۋ كەرەك ەكەن. سوسىن كيت اپارۋ، زاچەم؟ نە كەرەگى بار، وسىلاي كۇيەۋ بالاسىن قيناپ؟ كونتسە دە كونتسوۆ مىناۋ ءداستۇردىڭ ءبارى اقشا شاشۋ. ەتو جە يسراف!

 الگى جىگىتتى ازەر توقتاتتىم. «ەلگە ورالايىن، سوندا جاقسىلاپ سويلەسەمىز» دەپ ۋاعدالاستىق. ماسەلە بىلاي تۋىنداپتى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان جاقسى ارالاسقان دوسىم جاقىن كۇندەرى كەنجەمدى ۇزاتامىن دەگەندى ايتقان. مىناۋ حابارلاسقاندار سول دوسىمنىڭ قىزىن الاتىن جاق. ناقتى ايتسام، بولاشاق كۇيەۋ بالانىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەننىڭ ءبىرى ەكەن. قازاقتا ەكى جاقسى جولىقسا، سوڭى قۇدا بولۋمەن اياقتالىپ جاتادى. مەنىڭ تۇسىنگەنىم، دوسىم الگى كۇيەۋبالانىڭ اكەسىمەن ءبىراز جەردە دامدەس بولعان. سوسىن جاقىن ارالاسقان، جولداس بولعان. قىزدى- قىزدىمەن، «سەندە قىز بار، بىزدە ۇل بار» دەگەن اڭگىمە شىققان. سولاي، ەكەۋى جاستاردى تانىستىرىپ، ولار ۇنادى دەگەندەي يشارا بىلدىرگەن. ءبىتتى. ەكى جاستىڭ شارۋاسى وسىلاي باس يزەۋمەن اياقتالدى. ءارى قارايعى شارۋانى ۇلكەندەر جايعاستىرۋعا كىرىسىپ كەتكەن...

وسى ارادا ارنايى توقتالا كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ءقازىر نەگە اجىراسۋ كوبەيىپ كەتتى؟ سەبەبى - بۇگىنگى جاستار اكەسىمەن دە، شەشەسىمەن دە كەڭەسپەيدى. ءسۇيدىم دەگەن ادامنىڭ قولىنان ۇستاپ كەتە بەرەدى. سوسىن؟ سوسىن بىرەر جىل وتەدى، ەيفوريا تارقايدى. تۇرمىس تاۋقىمەتى باستالادى. اناۋ «از تاباسىڭ» دەيدى. مىناۋ «تاپقانىمدى دۇرىس جاراتا المايسىڭ» دەيدى. ۇرىس كوبەيەدى.

 كۇيەۋ جىگىتتى قىزدىڭ توركىنى جەتە تانىمايدى. سودان دا، قيت ەتسە، «كۇيەۋ جامان» دەيتىنى تۇسىنىكتى. كەلىنبالانى، ونىڭ جۇرتىن جىگىتتىڭ اتا- اناسى دا كورگەن ەمەس. ولار دا بالاسىن اقتاپ، «بالام التىن. بالەنىڭ بارلىعى كەلىندە» دەپ الەكتەنەدى. ءبىرىن- ءبىرى كىنالاعان بۇل شاڭىراق ارتىنشا قۇلاپ تىنادى. ...ەندى جاڭاعى ءوزىمىزدىڭ توي يەلەرىنە ورالساق. الگى دوستار، قىز بەن بالاسىن جولىقتىرعانعا دەيىن قانشا دوس بولىپ تۇرسا دا، ءوزارا اقپار سۇراسقان. «بۇل قانداي اۋلەت، تۇقىمىندا تەكتى ادامدار بار ما؟ تاربيەسى قانداي؟ » دەگەن سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەلگەن. سودان ءبىر- بىرىنە كوڭىلدەرى تولىپ، تويدىڭ كۇنىن بەلگىلەگەن. قىز ۇزاتۋ بولادى، بەتاشار جاسالادى، قىسقاسى تويدىڭ تۇگەل ءراسىمى داستۇرگە نەگىزدەلەدى دەپ كەلىسكەن ەكى جاق. نە كەرەك، قىزدى الىپ كەتەتىن ۋاقىت جاقىنداپ، كۇيەۋ جىگىت دوس- جاراندارىمەن كىشىگىرىم ءماجىلىس قۇرعان. سول جەردە، الگى ماعان قوڭىراۋ شالاتىن جىگىت شاتاقتى باستاعان. ايتاتىنى -  ماعان قوڭىراۋ شالعانداعى سارىنداعى اڭگۇدىك اڭگىمەلەر. بولاشاق كۇيەۋ بيدعات دەپ باستالاتىن «بومبەجكادان» سوڭ، ەسىن جيا الماي قالعان. الايدا كۇيەۋ جىگىت مەنىڭ الدىمنان ءبىر وتپەككە بەكىنىپتى.

 حوش، سونىمەن ەلگە جەتىپ، بولاشاق كۇيەۋبالامەن جولىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءا دەگەننەن اڭگىمەنى «ارقان تارتۋ» ، «ءتوس جەگىزۋدەن» باستاۋدى دۇرىس كورمەدىم. « ءيا، ۇيلەنگەلى جاتىرسىڭ. دايىندىعىڭ قالاي؟ -  دەپ سۋىرتپاقتاپ بىرنەشە سۇراق قويدىم. -  تويدى حالال سيپاتتا وتكەرىڭدەر» ، -  دەپ كەڭەس بەرگەن بولدىم. وسى ءسوزىم ارقىلى ولاردىڭ جاعىندا ەكەنىمدى بىلدىرگەن ىڭعاي جاسادىم. ءۇمىتىم اقتالدى. كۇيەۋ جىگىت بار شىنىن جايىپ سالدى. « ءيا، اعا. تويدى حالال وتكىزگىمىز كەلەدى. ءبىراق... سوزگە ارالاستىم: -  قۇر ۋاعىزدان تۇراتىن، جۇرتتى جالىقتىرىپ جىبەرەتىن توي بولماسىنشى دەيسىڭ، ءيا. ءبىر جاعىنان شاريعاتقا ساي، ەكىنشى جاعىنان قىزىق وتسە دەيسىڭ... ساعان كەرەگى شوۋ ما؟ ەندەشە، شوۋدى سىرتتان ىزدەۋدىڭ قاجەتى شامالى. ونى ءبىزدىڭ قازاق مىڭ جىل بۇرىن ويلاپ تاۋىپ قويعان. سول سەندەر قارسى بولىپ وتىرعان ارقان تارتۋ، ءتوس جەگىزۋ، توي باستاردىڭ بارلىعى -  شوۋ. قازاقتىڭ جانىنا جاقىن شوۋ. ال ايتا قويشى، ارقان تارتۋدىڭ نەسى شيرك؟ جاستار كۇمىلجىپ قالدى. جۇرەكتەرىن ابدەن ءجىبىتىپ العاسىن بارىپ، نەگىزگى اڭگىمەگە كوشتىم.

- ارقان تارتۋدىڭ سەمانتيكاسى قايدان شىققان؟ قىزدى الىپ كەتەتىن جاق بوتەن اۋىلعا كەلگەندە، ۋايىم جۇتىپ كەلەدى. قالاي قارسى الادى، نە ىستەيدى ەكەن دەپ قوبالجيدى. كەلگەن توپتىڭ الدىنان ۇزىن ارقان كەرىلەدى. بۇل كادىمگى شلاگباۋم سەكىلدى. «بولدى، بار ەموتسياڭدى سىرتقا قالدىر. توي ءراسىمى باستالدى» دەگەنگە ىم. وسى ارادا الدارىنان ارقان توسىپ توقتاتقان جۇرتقا كەلگەن قۇدالار تيىن- تەبەن ۇلەستىرە باستايدى. شاريعاتقا سالساق، بۇل حاديا. سىيلىق - جۇرەكتى جىبىتەدى. الگىندە عانا جىگىت جاعى قوبالجىپ تۇرعان، سىيلىق جاساپ ەدى، ەندى قىز جاعى قيپاقتاي باستايدى. سەبەبى، ولارعا اقشا ءوتتى. ەندى سوعان ساي بۇلار كەلگەندەردىڭ كوڭىلىن تابۋعا كىرىسەدى. ەكى جاق وسىلاي ارقاننىڭ ەكى جاعىندا تۇرعاندا، جەڭگەلەر شاشۋدى توگىپ- توگىپ جىبەرەدى. بۇل رەسمي رەڭكتى ءاپ- ساتتە بۇزادى. جاڭا عانا قاتايىپ، شىكىرەيىپ تۇرعاندار كامپيت تەرەمىز دەپ تومپاڭداي باستايدى. سىرتىنان قاراڭىزشى ەندى - كامپيت تەرۋ پروتسەسى ەكى جاقتى جەر سيپالاتتى. ەكى كىسى ءبىر ءتاتتىنى بىردەي ۇستاي قالىپ ەدى، تابان استىندا «ءسىز الىڭىز، جوق، سىزدىكى ول» دەسىپ، سىزىلىسا قالدى. شوۋ ما؟ شوۋ! سودان ۇيگە كىرەدى. كۇيەۋ بالاعا ءتوس جەگىزەدى. اس جەلىنىپ بولعان سوڭ، كۇيەۋ تاباقتى قايتارىپ جاتىپ، اقشا قىستىرىپ جىبەرۋى كەرەك. وسى جەردە ايتارىم، ءراسىم بويىنشا 2 مىڭ تەڭگە سالۋ قاجەت بولسا، سەن 5 مىڭ قىستىر. ول اقشانى قۇدا نەمەسە قۇداعي المايدى. اقشالى تاباعىڭدى ءۇي سىرتىندا، وشاق- قازاننىڭ قاسىندا جۇرگەن، تويدىڭ اتموسفەراسىن جاساۋشى قىز- كەلىنشەكتىڭ بىرەۋى الىپ كەتەدى. كۇتكەنى 2 مىڭ ەدى، ىدىس ىشىندە 5 مىڭ تەڭگە جاتىر... «كۇيەۋ ءمارت ەكەن» دەسىپ سەنى ماقتايدى... الگى اقشانى 3-4 ايەل ءبولىسىپ الىپ، ءارقايسىسى ۇيىنە كەرەكتى زات الار. بىلاي قاراساڭ، الگى تاباققا سالعان اقشاڭ ساداقا بولدى. وسىلايشا، قازان- وشاقتىڭ باسىندا جۇرگەن قاۋىمدى ءبىر قۋانتىپ، ولار ەندى، قۇدا جاققا كەرەمەت قىزمەت كورسەتەدى. مۇنى كورگەن ءۇي يەسى دە قۋانىپ قالادى. سىيلىق جۇرەكتەردى جىبىتەدى دەگەن وسى. «بۇلار قانداي ادام بولدى ەكەن، قىزىمىز كىمدەرگە ۇزاتىلىپ بارا جاتىر ەكەن؟ » دەپ كۇمان- ۇمىتپەن تۇرعان جۇرتتى وزىڭە «لويالدى» قىلۋدىڭ بىردەن- ءبىر جولى - اقشا ۇستاتۋ. توي الدىنداعى قىسقا ۋاقىتتا، قۇدالار جاعىنىڭ كوڭىلىنەن شىعار باسقا جول بار ما؟ ال كەلدىڭ، اۋىلعا. ءيا، الگى بىرەۋ ايتقانداي، بۇل ءداستۇردىڭ ءبارىن ىسىراپ دەپ، ىسىرىپ تاستادىق. ەندى قىز جاعىنا قالاي جاقپاقسىڭ؟ ەگەر سەن جانداربەكتەي اتىڭ تانىمال اقىن، ساكەن ماعازيەۆتاي ءانشى بولساڭ ءبىرسارى. وليمپيادانى ۇتقان بوكسشى باقتيار بولساڭ، تۇسىنەر ەم. توردە وتىراسىڭ. قىزدىڭ اكە- شەشەسى اتاقتى دەپ سەنىڭ الدىڭدا قۇرداي جورعالار ەدى. ءبىراق ءالى ونداي ەل قۇرمەتتەگەن جىگىت ەمەسسىڭ. ولار سىيلاۋى ءۇشىن نە ىستەپ ەدىڭ؟ ەڭ سوڭعىسى، ءبىر تۋىسىنىڭ ماسەلەسىن شەشىپ بەرىپ پە ەڭ؟ جوق. سەن بار- جوعى قىز الۋعا كەلگەن بالاسىڭ. سوسىن كۇيەۋ بالانىڭ وزىنە تىكە شىقتىم. - الگى راسىمدەرگە كوپ دەگەندە 50 مىڭ تەڭگەڭ كەتەر. ەگەر بۇل سالتتاردى ىستەمەسەڭ، سەنى قىز جاعى ءىشى تار ەكەن دەيتىن بولادى. بۇل - بەر جاعى. ءدال سەندەر سياقتى ءبىر جىگىت قىز العالى كەلگەندە ءبىر تيىن شىعارمادى. ءداستۇردىڭ ءبارى بوس شىعىن دەپ سوكتى. تيىسىنشە، وشاق- قازان باسىندا جۇرگەندەردىڭ ءىسى باعالانباي، ولار رەنجىدى. ونى ءۇي يەسى كورىپ، قىز جاق رەنجىدى. ءسويتتى دە، اكە تۇرىپ، توي بولمايدى دەپ ءبىر- اق كەستى. جىگىت جاق قىزدى زات سەكىلدى الدى دا كەتتى. ودان كەيىن بۇل قۇدالار ءبىر- بىرىمەن ارالاسقان جوق. سول ما، كەرەگى؟

بۇل اڭگىمەدەن سوڭ كوپ ۇزاماي كۇيەۋ جىگىت اۋىلعا باردى. ارقان تارتقاندا بەرۋ كەرەگى 500 تەڭگە بولسا، بۇلار 5 مىڭ تەڭگە ۇستاتتى. شاپان ەمەس، تورقالى تون جاپتى. ءتوس جەلىنگەن تاباقتىڭ استىنا 100 دوللاردى قىستىردى. قىسقاسى، ارتىعىمەن ورىندادى. قىز جاعى الگى جىگىتتى اياعىن جەرگە تيگىزبەي قۇرمەتتەدى دەيسىڭ. وشاق باسىندا جۇرگەن كەلىن- جەڭگەلەر قۇدالار جاقتى ماقتاپ جۇرسە، اتا- اجەسى قايتا- قايتا باتا قايىرىپ اۋرە. ودان ءارى «كۇيەۋ بالا مىرزا ەكەن. جىگىتتىڭ سۇلتانى ەكەن» دەسكەن ماقتاۋلار كەتتى. قىزدىڭ اكەسىنىڭ ورەكپىگەن كوڭىلى ورنىنا ءتۇستى. ارى كەتسە 100 مىڭ تەڭگەسى شىعىن بولعان شىعار، ءبىراق بىلايعى ساتتە ميلليونداردى جۇمساساڭ دا، قولىڭدى جەتكىزە المايتىن سىيلاستىققا ءاپ- ساتتە يە بولدى. اقىرى كوپتەن كۇتكەن توي بەرەكەلى ءوتتى. ايتپاقشى، سول تويدا جىگىتتىڭ اكەسى ءسوز الدى:

- مەن بۇرىنىراقتا قازاقتىڭ «قۇدا- قۇدا دەگىزگەن. قۇيرىق، باۋىر جەگىزگەن» دەپ كەلەتىن سوزدەرىن تۇسىنە بەرمەيتىنمىن. بالاسىنا بەرمەگەن اتتى قۇداسىنا مىنگىزۋدى دە تۇسىنە الماي، دال بولعام. مىنە، بۇگىنگى تويدا ءبارىن ۇققاندايمىن، - دەپ ءبىر وقيعانى بايانداپ بەردى. - قۇدامىز استانادان الماتىعا قاراي جولعا شىققان. بالقاشقا جەتكەندە كولىگى بۇزىلىپ، جولدا قالىپتى. قىس مەزگىلى. ول ماڭدا ەش تۋىسى جوق. قۇداسىنىڭ قۇداسى وسى ماڭايدا تۇراتىنى ەسىنە تۇسكەن. بەل قۇداسىنا قوڭىراۋ شالىپ، جاعدايىن تۇسىندىرگەن. قىسقاسى، الىس قۇدا مۇنىڭ كولىگىن سۇيرەپ ۇيىنە اكەلگەن. مونشا دايىنداعان. تاڭسارىدە شاي ءىشىپ بولعاسىن، ماشينەسىنە قاراسا، اتتاي ەتىپ جاراتىپ قويىپتى. بىلاي قاراساڭ، ول بۇل كىسىگە ەشكىم ەمەس. استىنا كورپەسىن سالىپ، اسىن توسىپ، كولىگىن جوندەپ بەرىپ، سونشاما سابىلۋىنا نە سەبەپ؟

قۇدامنىڭ تۋىسى دەگەن سەزىم. قۇداسىن سىيلاۋ دەگەن وسى بولسا كەرەك. نەگىزى، قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە ساقتالۋىنىڭ ءبىر كىلتى - وسى قۇدالىقتا جاتىر. بيىل ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ ءوزى بۇل كوشپەندىلەر فەنومەنىنىڭ سىرىن اشىپ بەرگەن ەدى. «جازدىڭ كۇنى وسى جەردى جايلاعان قازاق مالىن ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىنە ايداپ كەلەدى. باتىستان دا، وڭتۇستىكتەن دە، سولتۇستىكتەن دە، شىعىستان دا اعىلادى، - دەي كەلە، ەلباسى بىلاي دەدى - ... بار قازاق جان- جاقتان كەلگەن سوڭ كيىز ءۇي تىگەدى، ات شاپتىرىپ، توي جاسايدى. وسى جەردە قىز ۇزاتادى، بالاسىن ۇيلەندىرەدى. ءبىر- بىرىمەن قۇدا بولىپ تاراسادى. مىنا ەلدىڭ قىزى بىلاي كەتەدى، انا ەلدىڭ جىگىتى مىنا جاقتان قىز الادى. ەلىمىز وسىلاي ارالاسادى» .

راسىندا، كوكشەتاۋدىڭ قازاعى قازىعۇرتتان قىز الىپ، قۇدا بولادى. تەرىسكەيدەگى قۇدا توي جاساي قالسا، وڭتۇستىكتەگىسى ارتىنىپ- تارتىنىپ قۇتتى بولسىن ايتۋعا كەلەدى. وڭتۇستىكتەگى قۇدانىڭ ۇيىنەن كىسى قايتسا، كوكشەنىڭ جاماعاتى كوڭىل ايتىپ كەلگەن... مۇنى ەۋروپانىڭ ماسشتابىنا سالساڭ، نورۆەگيالىق ازامات يتالياعا ساپارلاپ كەلگەنمەن تەڭ. بۇل - ءبىر. ەكىنشىدەن، وڭتۇستىكتەگى قۇدانى قوقان كەلىپ شابار بولسا، كوكشەنىڭ جۇرتى تىنىش جاتپايدى. قۇدانى قۇتقارۋ - قۇداي اماناتى دەپ اتقا قونادى. مىنە، قۇدالاردىڭ وسىنداي تىعىز قارىم- قاتىناسىنىڭ ارقاسى، قازاق امان- ەسەن بۇگىنگە جەتتى. سوناۋ كوكشە مەن قازىعۇرت، التاي مەن اتىراۋلىق اعايىندى ءجىپسىز بايلاپ- ماتاعان قۇدالىقتىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ قازەكەمدە ديالەكت دەگەن جوق. ايتپەسە، جەرى جامبىل وبلىسىنان ەكى ەسە كىشى بولسا دا، داعىستاندا 50 دەن اسا ءتىل مەن ديالەكتى بارىن، نە بولماسا ەلباسى مىسالى ەتكەندەي، قىتايدىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىنىڭ، باتىسى مەن شىعىسىنىڭ اراسى بىزدەگى سياقتى 3 مىڭ شاقىرىم بولسا دا، بەيجىڭنەن ادامى وڭتۇستىكتىڭ ءتىلىن تۇسىنبەيتىنىن بىلەمىز. ال بىزدە ولاي ەمەس. ءتىل - بىردەي. ءداستۇر - بىردەي. ءدىن - تۇتاس.

قۇدامىز ۇزاق سويلەدى. ءبىراق، ءار سوزىندە ءزىل سالماق جاتىر ەدى...

P. S: قايسىبىر جاستاردىڭ شالا الىنعان ءبىلىمنىڭ، اتا- بابا ساباقتاستىعىنان اجىراپ قالعانى سەبەپتى، كەي ءداستۇردى شاريعاتتا جوق دەپ ايىپتاپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل اعاتتىقتىڭ ورنىن ىقىلىم زاماننان يسلام بويىنشا ءوز ءدىني عۇلامالارى، عىلىمي مەكتەپتەرى، وزىندىك ءدىني تۇسىنىگى بار حالىق رەتىندە تاريحي سانامىزدى قايتا جاڭعىرۋمەن تولىقتىرا الامىز. وسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنەن دە، ايماق- ايماقتاعى قولدانىستا جۇرگەن بارلىق سالت- ءداستۇردى جيناقتاپ، عىلىمي، تاريحي، تەولوگيالىق تۇرعىدان تالداپ، كلاسسيفيكاتسيالاپ، ۇلكەن زەرتتەۋ جاسالىنۋى كەرەك. بۇل - الگىندە ايتقان ۇلتتى قورعاۋدىڭ، ۇلتتى ساقتاۋدىڭ توتە جولى. سەبەبى، ءدال وسى جول ارقىلى عانا ءبىز قازاقتىقتىڭ دا، مۇسىلمانشىلىقتىڭ دا ۇدەسىنەن شىعىپ، اللانىڭ دا، اتا- بابامىزدىڭ اماناتىنىڭ دا الدىندا ارىمىز تازا بولادى.

  

 مۇحامەدجان تازابەك،

«اسىل ارنا» يسلامي- اعارتۋشىلىق تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى.

«ەگەمەن قازاقستان»