ەلدى ەلىكتىرگەن ەسىمبەك

استانا. قازاقپارات - الماتىدا تۇراتىن جيەنىمىزدىڭ ءبىرى قىزىنىڭ ۇزاتۋ تويىن دۇركىرەتىپ وتكىزىپ جاتقان- دى. ءبىر ءسات ۇلكەن دە كەڭ سالتانات سارايىنىڭ جارىعى ءوشىپ، تويعا جينالعان ۇزىن سانى مىڭعا جۋىق قوناق «بۇل قالاي بولدى؟ » دەگەندەي ابدىراپ قالدى.

كوپ كەشىكپەي سالتانات زالىنا قولىنداعى تەمىر تاياعىنا لاۋلاتىپ وت جاققان مىعىم دەنەلى، بۇلشىق ەتتەرى سىرتقا تەۋىپ «ويناپ» تۇرعان باتىر تۇلعالى جىگىت قويۋ قاراڭعىلىقتى «بۇزدى» . بىرتىندەپ جارىق جانىپ، جينالعان قاۋىم «ارى قاراي نە بولار ەكەن؟ » دەپ تاعاتسىزدانا كۇتتى. سول- اق ەكەن، پالۋان دەنەلى الگى جىگىت كەنەت لاۋلاپ جانىپ تۇرعان قىپ- قىزىل وتتى بىرەسە ءوزىنىڭ جالاڭاش كەۋدەسىنە، ەندى بىردە يىعى مەن بىلەگىنە ەمىن- ەركىن ۇستاپ، ەش نارسە بولماعانداي حالىقتىڭ اراسىن ارالاي جونەلدى. مۇنداي عالاماتتى بۇرىن- سوڭدى كورمەگەن جاستار دا، قاريالار دا ءبىر ءسات ىشتەن دەم الىپ، ءۇنسىز تۇردى. ال سايىپقىران جىگىت بولسا، وتپەن «ويناۋدىڭ» نەبىر قايتالانباس ساتتەرىن كورسەتىپ جاتتى.. .

كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن وسىناۋ عالامات ونەردى حالىققا كورسەتىپ، ولاردىڭ شىنايى ىقىلاسى مەن قۇرمەتىنە بولەنىپ، ايرىقشا ونەردى ومىرىنە سەرىك ەتكەن جاس جىگىت الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى ەسىمبەك ەسبولات ۇلى دەگەن ازامات ەكەن. مۇنى ءبىز جۋرناليسكە ءتان قىزىعۋشىلىقپەن تانىسقاننان كەيىن بىلدىك. ەسىمبەكتىڭ اڭگىمەسىنەن تۇيگەنىمىز، ول جاستايىنان سپورتتى جانىنداي جاقسى كورىپ ءوسىپتى. اتا- اناسى كوكىرەك كوزى وياۋ، وقىعانى مەن توقىعانى مول زەردەلى ادامدار ەكەن.

 -  الاكول اۋدانىنداعى ءۇشبۇلاق اۋىلىندا ومىرگە كەلدىم. وسىندا ورتا مەكتەپتى اياقتادىم. اكەم ەسبولات ابىلحان ۇلى ۇزاق جىلدار ورگاندا، ودان سوڭ اۋداندىق مادەنيەت بولىمىندە جۇمىس جاسادى. ءبىر ەرەكشەلىگى، ءبىزدىڭ وتباسىمىز ونەرگە ءبىر تابان جاقىن بولدى. قىزمەتتەن قولى بوساي قالسا اكەم بايان تارتىپ، ءان ايتاتىن. اتام ءابىلحان دا دومبىرا تارتىپ، ءان ايتىپ، اۋدان، وبلىس اۋماعىنداعى وتكىزىلگەن ايتىستارعا قاتىسقان ەكەن. اكەمنىڭ ايتۋىنشا، ول كىسى جىگىت شاعىندا اۋىل- اۋىلدى سالت اتپەن ارالاپ، سەرىلىك قۇرعان ناعىز سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ادام بولىپتى. ال انام ساقىپجامال 40  جىل بويى كىتاپحاناشى بولدى. ءبىزدىڭ وتباسىندا بەس اعايىندى -  ءۇش ۇل، ەكى قىز ەر جەتىپ، ءوستى. الدىمدا ەكى اپكەم مەن ەكى اعام بار، مەن ءۇيدىڭ ءسۇت كەنجەسىمىن. اعا- اپكەلەرىم الماتىدا ءبىلىم الدى. ۇلكەن اعام باتىربەك -  تەمىرجولشى. ودان كەيىنگى اعا مەن اپكەلەرىم قازىر جەكە كاسىپتەرىن دوڭگەلەتىپ ءجۇر. ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان، مەنى ەشكىم بەتىمنەن قاقپادى. مەكتەپتە ءارتۇرلى سپورت ۇيىرمەلەرىنە قاتىسا ءجۇرىپ، ەركىن كۇرەس پەن جەڭىل اتلەتيكادان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر اتاندىم. سپورتقا دەگەن قۇشتارلىعىم مەن بەيىمدىلىگىم مەنى ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ اقتوبەدەگى اسكەري ۇشقىشتار دايىندايتىن وقۋعا اپاردى. الايدا، ەمتيحاننىڭ اقتىق سىنىندا ەكى بالىم جەتپەي، اۋىلعا قايتتىم. سودان 1997 - جىلى شەكارا بولىمىنە ازاماتتىق بورىشىمدى وتەۋگە شاقىرىلدىم. مۇندا كاپيتان تۇرىسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن سارباز سامبوسىن ۇيرەنىپ، سپورتتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ قىر- سىرىنا ابدەن ماشىقتاندىم. ول جىلدارى بىزدە قازاقستان بويىنشا نەبارى سەگىز شەكارا وتريادى بولاتىن. سارباز سامبوسى بويىنشا سول وترياد جاۋىنگەرلەرى اراسىندا وتكەن جارىستارعا قاتىسىپ، سان رەت جەڭىس بيىگىنەن كورىندىم. ءبىر جىلدان سوڭ بورىشىمدى وتەپ كەلىپ، الماتىداعى شەكاراشىلار دايىندايتىن اسكەري وقۋ ورنىنا تاعى ەمتيحان تاپسىردىم. ءبىراق تاعى دا جولىم بولمادى. وسىدان كەيىن مەنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇشتارلىعىم «جوعالدى» . ءسويتىپ، التى اي اۋىلدا ءارتۇرلى جۇمىستار اتقارىپ، اقىرى ۇلكەن قالا -  الماتىعا كەلدىم. مۇندا ءبىراز جىل قۇرىلىستا جۇمىس جاسادىم. ءتىپتى وسىنداعى مال بازارلارىندا قاساپشى بولىپ، ەت شاپتىم. جاسىراتىن نەسى بار، كۇنكورىس ءۇشىن كۇندەلىكتى ومىردە الۋان ءتۇرلى جۇمىستاردى اتقارۋىما تۋرا كەلدى. مۇنىڭ بارلىعىندا مەنىڭ جاستايىمنان سپورتپەن اينالىسقانىم كوپ كومەگىن تيگىزدى. مىسالى، ەت شابۋ ءۇشىن، قۇرىلىستا بەتون كوتەرۋ ءۇشىن بىلەك كۇشىڭ مىقتى بولۋى كەرەك قوي. قالاي بولعاندا دا، مەن ءوزىمنىڭ كۇش- جىگەرىمە دەگەن سەنىممەن ومىردەن ءوز ورنىمدى تابۋعا تىرىستىم. اقىرى دەگەنىمە جەتتىم، -  دەپ ەسىمبەك الىستاعى اۋىلدا قالعان بالالىق شاعىن ەسىنە الدى.

ەسىمبەكتىڭ ايتۋىنشا، ول ومىردە ادام بالاسى باعىندىرا الاتىن، تالايلاردى ءتانتى ەتەتىن ايرىقشا ونەر بار دەپ ويلاماپتى. جاستايىنان اۋىلداعى تاجىريبەلى اڭشى قاريالارمەن بىرگە اڭعا شىعىپ، بالىق اۋلاپ، سپورتتىڭ سان تۇرىمەن اينالىسىپ وسكەن ول ءۇشىن جاڭا ونەردى يگەرۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋدىرماعان. وعان سەبەپشى بولعان تۋعان اپكەسى ەكەن.

- اۋىلدا وسكەندىكتەن بولار، جاستايىمنان تاۋ- تاستى ارالاعاندى ۇناتاتىنمىن. ءتىپتى اتقا ەرتوقىمسىز جايداق ءمىنىپ، كەيبىر كەزدەرى استىمداعى اتىمدى تاۋدىڭ ەتەگىندەگى اعاشقا بايلاپ كەتىپ، سان شاقىرىم تاۋ- تاستى جالاڭاياق كەزىپ، تابانىمدى تاسقا ءتىلدىرىپ، قيىندىققا قارسى تۇرا بىلۋگە ۇيرەنگەنىم بار. مىنە، مۇنىڭ بارلىعى مىنا ونەردى مەڭگەرۋدە ۇلكەن كومەك بولدى. سايىپ كەلگەندە، مۇنىڭ بارلىعى دەنە ءبىتىمىمنىڭ سپورتتىق تۇرعىدان قالىپتاسۋىنا، شىڭدالىپ- وسۋىمە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. ءبىر كۇنى مەنى اپكەم ەرجان دەگەن ءبىر ازاماتپەن تانىستىردى. تانىسا كەلە ونىڭ يوگا مەن فوكۋس جاساۋ ونەرىن ەركىن مەڭگەرگەنىن ءبىلدىم. ەرجاننىڭ بۇل قاسيەتى مەنى وعان ءسوز جوق «عاشىق» ەتتى. ءسويتىپ، كۇن سايىن ەرجانمەن كەزدەسۋگە اسىعىپ تۇردىم. بىرگە جۇرگەن جىلدارى ەرجان ماعان فوكۋس جاساۋدىڭ سان الۋان تۇرلەرىن كورسەتىپ، ءوزىنىڭ ەپتىلىگىمەن مەنى تاڭ- تاماشا قالدىراتىن. ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز ۋاقىت وتە كەلە شىنايى دوستىققا اينالدى. ول دا مەنىڭ سپورتتان قۇرالاقان ەمەس ەكەنىمدى ۇناتاتىن. سودان كۇندەردىڭ- كۇنىندە ول ماعان: - ەسىمبەك، سەنىڭ قولىڭنان مىنا ءبىر ونەر كەلەتىن ءتارىزدى. ويتكەنى سەن سپورتقا بەيىمسىڭ، ونىڭ ۇستىنە باتىل ءارى وجەتسىڭ. بۇعان قوسا، العان بەتىڭنەن قايتپايتىن قايسارلىعىڭ دا بار. ءبىر كەلسە، سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. مىنانداي ونەردى بايقاپ كورشى، - دەپ مەنى ۋاتىلعان شىنىنىڭ ۇستىندە جالاڭاياق ەركىن تۇرۋعا جانە وتپەن «ويناۋدىڭ» نەبىر تاسىلدەرىنە بىرتىندەپ باۋلىدى. «ءسويتىپ، باستاپقىدا مەن كادۋىلگى بوتەلكەلەردى جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا شاعىپ، سول شىنىعا جالاڭاياق بيىكتەن سەكىرىپ تۇسۋگە بىرتىندەپ ماشىقتاندىم» دەيدى ەسىمبەك.

 رەتى كەلگەن ساتتە مەن ەسىمبەكتەن: -  سەن لاۋلاپ جانىپ تۇرعان قىپ- قىزىل وتتى تىلىڭمەن جالاپ، وڭەشىڭە تەرەڭدەتە سالعان كەزىڭدە «ءتىلىم نەمەسە وڭەشىم كۇيەدى- اۋ» دەپ قورىقپايسىڭ با؟ مۇنداي كوزسىز باتىرلىققا سەنى قانداي كۇش يتەرمەلەدى؟ -  دەپ سۇراعانىمدا ول: -  ونداي وي، ۇرەي، جۇرەكسىنۋ دەگەن ءتىپتى دە بولعان ەمەس. سەبەبى مۇنداي كەزدە ادام ءوز- وزىنە ىشتەي «نارتاۋەكەل!» ايتىپ، ودان ارعىسىن ءبىر اللانىڭ قولىنا تاپسىرۋى كەرەك. ويتكەنى ادامدى قورعايتىن دا جازالايتىن دا اللا تاعالا! ونىڭ ۇستىنە مەن دە سۇيەك پەن ەتتەن جارالعان اداممىن. سان ءتۇرلى كۇتپەگەن وقيعانىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا، مۇنداي ونەردى جاساۋعا بەكىنگەن ادام ءوزىنىڭ باتىلدىعى مەن وجەتتىگىنە، قايسارلىعىنا سەنۋى كەرەك. مۇندايدا ادامدى قيىندىقتان قۇتقاراتىن الدىمەن وجەتتىلىك پەن قايسارلىق، ودان سوڭ ادامنىڭ وزىنە- ءوزىنىڭ سەنىمى، -  دەپ قىسقا- نۇسقا جاۋاپ قايىردى.

ەندى ءبىر ءسات ەسىمبەك جۇرتتىڭ الدىنا قۇددى جاۋعا شاباتىن حاس باتىرلارداي «ويناقتاپ» شىقتى. قولىندا ۇزىندىعى 120 ميلليمەترلىك شەگە مەن كادۋىلگى بالعا. ول قولىنداعى شەگەنى اينالا وتىرعان ادامداردىڭ قولىنا ۇستاتىپ كورسەتىپ، ونىڭ ناعىز شەگە ەكەندىگىن سەندىرىپ العان سوڭ، الگى شەگەنى بالعامەن تاناۋىنىڭ قۋىسىنا سىنالاپ قاعا باستادى. جۇرت سىلتىدەي تىنا قالدى. مۇنى ەلەڭ قىلار ەسىمبەك جوق. كەرىسىنشە، شەگەنى مۇرنىنا تولىق قاعىپ- كىرگىزىپ، ودان سوڭ جينالعان جۇرتشىلىقتى ارالاپ كەتتى. ەسىمبەكتەي ەردىڭ مۇنداي باتىلدىعىنا ءتانتى بولعان كوپشىلىك قاۋىم: «جارايسىڭ، ازاماتىم! قازاقتىڭ حاس باتىرلارى سەندەي- اق بولعان شىعار!.. » دەگەن ءتارىزدى سوزدەردى داۋىستاپ ايتىپ، دۋ قول شاپالاقتاپ، ورە تۇرەگەلدى. ەندى ءبىر ءسات ەسىمبەك ات شاپتىرىم الاڭعا قالىڭدىعى 18 ميلليمەترلىك ارماتۋرانى الدىردى. ءسويتتى دە الگى ارماتۋرانىڭ ءبىر ۇشىن بەتون قابىرعاعا تىرەپ قويدى دا، ەكىنشى ۇشىن ءوزىنىڭ جۇتقىنشاعىنا تىرەدى. بىرنەشە رەت وقتالىپ بارىپ، ول جۋاندىعى بارماقتان جۋان الگى ارماتۋرانى ەمىن- ەركىن مايىستىردى. بۇدان سوڭ ول قالىڭدىعى 20-25 سانتيمەترلىك تاقتايعا 120 لىق شەگەنىڭ بىرنەشەۋىن جالاڭاش قولىمەن قاعىپ كىرگىزدى. ەسىمبەكتىڭ ەسسىز ونەرىنە ءتانتى بولعان قاراپايىم حالىقتىڭ ريزا بولعانى سونشالىق، تاعى دا بىرنەشە مينۋت بويى «اتويلاپ» ، سوم تەمىردى بۇيىم قۇرلى كورمەيتىن ازاماتقا وزدەرىنىڭ اق تىلەكتەرىن جاۋدىرىپ جاتتى. ال ەسىمبەك بولسا، وزىنە ءتان بايسالدىلىعىمەن وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ، سول قولىن كوتەرىپ، جۇرتشىلىققا باسىن ءيىپ، العىس سەزىمىن جەتكىزدى.

 -  مۇنداي كۇردەلى ونەرگە ءبىزدى جەتەلەيتىن حالىقتىڭ قولداۋى. حالىقتىڭ قولداۋى قانداي قيىندىققا بولسا دا توزىمدىلىك تانىتىپ، قايرات- جىگەرىمدى جانىپ، ىلگەرى ۇمتىلۋىما كومەكتەسەدى. شىندىعى كەرەك، قيىن دا كۇردەلى مۇنداي ونەردى الىپ ءجۇرۋىمنىڭ ءوزى -  حالىقتىڭ شىنايى قولداۋىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان مەن قاي جەردە ونەر كورسەتسەم دە قاراپايىم حالىققا سەنەمىن. سەبەبى مەنىڭ جاناشىرىم دا، باستى قولداۋشىم دا حالىق. سوندىقتان باتىلدىق پەن قايسارلىقتى باعالاي بىلەتىن قازاق حالقى باردا مۇنداي ونەر ەشقاشان وشپەيدى. شىندىعىن ايتسام، بىزدەردەي ونەر ادامىن باعالايتىن دا، اسىرايتىن دا -  حالىق. سوندىقتان مەن حالىقتىڭ وزىمە دەگەن باعا جەتپەس سەنىمىن ارقالاپ، وسى ءبىر كۇردەلى ونەردى الىپ ءجۇرمىن. قازىر جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋ ماقساتىندا ىزدەنىس ۇستىندەمىن، -  دەپ ەسىمبەك ەسبولات ۇلى جىلى جىميدى.

جومارت مولداحمەت ۇلى

«ايقىن»