الەمگە ايگىلى اعاشتار
شپروتاۆاداعى باس ورمانشىنىڭ كومەكشىسى ەجي ۆيلانوۆسكي ساقشىلاردىڭ ءتىلسىز جاۋمەن 30 ساعاتتان استام ارپالىسقانىن حابارلادى.
الايدا ەمەننىڭ قانشالىقتى زاقىمدانعانى كوكتەمدە عانا بەلگىلى بولماقشى.
اعاشتى كورول بولەسلاۆ حرابرىيدىڭ قۇرمەتىنە «حرابرىي» دەپ اتاعان. اعاش ءدىڭىنىڭ كولەمى - 10 مەتر، بيىكتىگى - 28 مەتر. جەرگىلىكتى زاڭعا سايكەس، كونە ەمەندى ورتەگەن ادام ون جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
مىنە، جۇرت جۇرەگىن اۋىرتاتىن ماسەلەلەرمەن قانشالىقتى اينالىسىپ جاتقانىن وسىدان بايقاۋعا بولادى. كارى اعاش پەن جاس اعاشتىڭ ايىرماشىلىعى جوقتىعىن، ەكەۋى دە ادامزاتقا پايدا اكەلەتىندىگىن بىلەتىن ماماندار ەرەكشە قورعالاتىن جانە تاريحى باي جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋدى ۇنەمى باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى.
ءتىپتى بۇل دۇنيەدە اعاش تۇرلەرى از بولىپ تۇرعانداي، نەبىر قايتالانباس سۋرەتتەي اعاشتاردى قولدان ءوسىرىپ جاتقاندار بار. امەريكالىق ءبىر عالىمنىڭ كادىمگى قازاقى ويۋ سەكىلدى تال-داراقتى قولدان ءوسىرىپ، ونىڭ بۇگىندە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعانى بەلگىلى.
شىنىندا دا، اعاش - تابيعات كوركى. ادەمى اعاشقا ءسۇيسىنۋ بىلاي تۇرسىن، ونىڭ كولەڭكەسىنىڭ ءوزى ادامدى ەمدەيتىندىگىن ماماندار جوققا شىعارمايدى. كولەڭكەنى ايتپاعاننىڭ وزىندە، پاكستان سەكىلدى ەلدەردە ادامداردى ماسادان قۇتقاراتىن اعاشتار بار ەكەن. اعاشتىڭ سىرتىنان داكە وراپ قويعانداي كورىنەدى. ءبىراق ونى جانىنا بارىپ كورگەن كىسى كادىمگى ورمەكشىلەردىڭ تورىنا كۋا بولادى. وسى ارقىلى الگى اعاشتار پاكستاندىقتاردى قيىندىقتان قۇتقارۋ ۇستىندە.
ورمەكشىلەردىڭ اعاشتاردى تورمەن وراپ تاستاۋى سيند پروۆينتسياسىندا بىرنەشە اي بويى تولاسسىز جاۋعان جاۋىننان كەيىن باستالعان. باستاپقىدا قورقىنىشتى كورىنگەن تالداردىڭ ارتىنان جاعىمدى جاقتارى انىقتالعان.
ورمەكشىلەردىڭ بۇل تورى سۋ شايىپ كەتكەن ايماقتا بەزگەكتىڭ تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن كورىنەدى. ءقاۋىپتى دەرتتەن قۇتقارۋشى اعاشتاردىڭ سۇرىقسىزداۋ سۇلباسىنا ءقازىر ەشكىم توسىرقاي قارامايدى. قايتا سول كورىنىسىمەن ادامداردى اۋرۋدان ساقتاۋعا كومەكتەسەتىندىگىنە جۇرت ريزا.
وسى سەكىلدى الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى ءاربىر جاسىل-جەلەك ءتۇرى ادامزاتقا بارلىق جاعىنان پايدا اكەلۋدە. ولاردىڭ ءبىرى قۇرىلىس ماتەريالدارىنا، ەندى ءبىرى اسپاپتار جاساۋعا، تۇرمىستىق زاتتار قاشاۋعا پايدالانىلادى. دالادا ونىڭ قيقىمى دا قالمايدى.
ال سۇلۋ اعاشتار توڭىرەگىندە اڭگىمە باسقا. ايتالىق سوكوترا ارالىندا كادىمگى بوتەلكە ىسپەتتەس اعاش وسەتىندىگىن ەشكىم بىلە بەرمەيدى. كورگەن كىسى قايران قالاتىن كورىنىس. ايتپاقشى، ايداھار ىسپەتتەس اعاش تا - وسى ارالدىڭ ءبىر بايلىعى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1300-1600 مەتر بيىكتە وسەتىن تال 10 مەترگە دەيىن جەتەدى. ساۋلەت ونەرى ىسپەتتەس اعاشتار ادام سيرەك جۇرەتىن جەرلەردە وسەتىندىكتەن، ول كوپشىلىككە قىزىق كورىنەدى.
ماسەلەن اعاش- اركا، اعاش- كولەڭكە، بۇرالىپ وسكەن اعاش، كيپردە وسەتىن ساقالدى اعاش، بانگكوكتەگى جولاق اعاشتار، ءۇندىستانداعى ماقتا اعاش ايتەۋىر، ايتا بەرسەڭىز تاۋسىلمايدى. وسىنىڭ سوڭعىسى «بومباكس- سەيبا» بۇرىندارى ماقتا سەكىلدى ءونىم بەرىپ، جۇرت ونى يگىلىگىنە پايدالانسا، ءقازىر ول سۇلۋلىق ءۇشىن وسىرىلەتىن بولعان.
ال سالا اعاشى - تايلاندتا تابىناتىن اعاش. اڭىز بويىنشا وسى اعاشتىڭ تۇبىندە بۋددا دۇنيەگە كەلگەن. سوندىقتان ونى شىركەۋلەردىڭ جانىنا وتىرعىزادى. ونىڭ گۇلىن جۇلۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
«كيپردىڭ قارا التىنى» سانالاتىن كەروب ەلدىڭ سيمۆولىنا اينالعان.
ءۇندىنىڭ دجەكفرۋتى نەمەسە نان اعاشى دا الەم نازارىن اۋدارىپ تۇر. بانان مەن اناناستىڭ ءيىسى سەزىلەتىن وسىمدىك ەلگە تەك پايداسىن تيگىزىپ كەلەدى. ونىڭ دىڭىنەن ءۇي سالىپ، جيھاز، مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋعا بولادى.
برازيليانىڭ قىزىل اعاشىنا دا قىزىعاتىندار جەتكىلىكتى. ول مۇنداعا دەيىن اسا ساپالى ماتا وندىرىسىندە شيكىزات كوزى بولىپ كەلدى. ءتىپتى دىڭىنەن ىشەكتى اسپاپ، ديريجەرلىك تاياقشا، پاركەت پەن شپال دا جاسالدى.
ال «ايداھاردىڭ قانى» دەپ اتالاتىن اعاشتىڭ قىزىل سىعىندىسى دالاپ، ءتىس پاستاسىنىڭ حوش ءيىسىن كەلتىرۋدە، ءتۇرلى راسىمدەر جاساۋ بارىسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى.
وڭتۇستىك امەريكادا وسەتىن جەمىس اعاشىنىڭ ءبىرى ادام ولتىرۋگە دايىن تۇرادى. سوندىقتان دا بولار، ونىڭ جەمىسى ءپىسىپ، جەرگە تۇسەردە ەسكەرتپە قاعازدار جەر-جەرگە ءىلىنىپ قويىلادى. ويتكەنى كولەمى 25 سانتيمەتر كەلەتىن جەمىس جوعارىدان قۇلاعاندا ادامنىڭ ۇستىنە تۇسسە، ول ءولىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
«بومباكس» نەمەسە «جىبەك اعاشى دا» تاياۋ شىعىس پەن ازيا ەلدەرىندە كوشەلەردىڭ كوركىن كىرگىزىپ تۇر. ونىڭ ۇلكەن قىزىل جاپىراقتارىنىڭ ادەمىلىگى سونداي، ونى پلاستماسسادان جاسالعان دەپ ويلاپ قالاتىندار بار.
ءبىز كورمەگەن باوبابى اعاشى ءوز ىشىندە 120000 ليتر سۋ ساقتاي الادى.
قىسقاسى، كورەمىن دەگەن كىسىگە قىزىق كوپ. تەك كوزىڭىز ساۋ، دەنىڭىز امان بولسا بولعانى. الەمدەگى اعاشتاردى ءسوز ەتىپ وتىرعاندا، مۇنداي ەرەكشە تابيعات سىيلارى قازاقستاندا دا بارىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولار. ارينە، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، كوركەم ءارى قىزىقتى بولا قويماس. ءبىراق قازاقتىڭ تابيعاتىنا جاقىن تال-داراق ۇشىراسادى.
مىسالى، ەلىمىزدە ەڭ كونە حان- اعاش - الىپ قاراعاش ىلە وزەنىنىڭ «التىن- ەمەل» ۇلتتىق تابيعي ساياباق اۋماعىندا، ۇلكەن قالقان تاۋىنىڭ شىعىس جاعىندا وسەدى. جاسى 700 -جىلدان اسقان. جەرگىلىكتى حالىق اعاشتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاسيەت تۇتادى ەكەن.
جۋاندىعىنا التى ادامنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن 700 جاستاعى ەرەكشە اعاش جاركەنت قالاسىنان 30 شاقىرىمداعى اۋليە- اعاش اۋىلى ماڭىندا وسەدى.
«جەتىسۋلىق نەدزۆەكتسيا» وسەتىن الەمدەگى جالعىز مەكەن - شۋ-ىلە ءشولدى تاۋلارى (ايتاۋ). بۇتانىڭ ادەمى گۇلدەرى وعان اشەكەيلى ءتۇر بەرەدى.
ىلە الاتاۋىنداعى جالعىز قىلقان جاپىراقتى اعاش - تيانشان شىرشاسى. تيانشان شىرشاسىنىڭ ەڭ ۇلكەنىنىڭ جاسى - 600 جىل شاماسىندا.
قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ قازاقستانداعى ەڭ كوپ ءتۇرى - التايدا. مۇندا شىرشا، ماي قاراعاي، قاراعاي، بال قاراعاي، ءسىبىر سامىرسىنى وسەدى.
قازاقستاندا ءتۇرى ەڭ كوپ تاراعان اعاش - ءسامبى تال. رەسپۋبليكامىزدا مۇنىڭ 22 ءتۇرى كەزدەسەدى. ادام دەنساۋلىعىنا ەڭ پايدالى وسىمدىكتىڭ ءبىرى - ارشا. وسىمدىكتەن بولەتىن فيتونتسيدتەر ادام دەنساۋلىعىنا ەم بولاتىن تازا اۋا شىعارادى.
ەڭ ءتوزىمدى اعاش - توراڭعى. ول شولدە، قۇمدا، سورتاباندا وسە بەرەدى. ەل اۋزىندا ء«شول دالانىڭ پاديشاسى» اتانعان توراڭعى تۇقىمداس اعاشتىڭ الۋان ءتۇرى قازاقستاندا ارال ءوڭىرى مەن قىزىلوردا وبلىسىنان باسقا بالقاش پەن الاكول اۋماقتارىندا، بەتپاقدالا اتىرابىندا، زايسان ماڭايىندا، مويىنقۇم ساۋىرىندا كەزدەسەدى.
ينتەرنەت كوزىنەن الىنعان بۇل دەرەكتەر الەمدەگى جىلى اۋماقتاردا وسەتىن، جەمىس بەرەتىن كوپتەگەن پايدالى جاسىل- جەلەككە جەتە قويماسى انىق. سوعان قاراماستان، ءوز تابيعاتىمىزعا ساي اعاشتار ەلىمىزدىڭ اۋاسىن تازارتىپ، ادامدارعا جىلىلىق سىيلاپ كەلەدى.
ءۇندىستان مەن مالايا ارالىندا وسەتىن نان اعاشىنىڭ جەمىسى 3-4 ادامدى ءبىر جىل اسىراي الادى. برازيلياداعى ءسۇت بەرەتىن اعاش ءبىر ساۋعاندا 2-4 ليترگە دەيىن ءسۇت بەرەدى.
شۇجىق اعاش. ەۋروپالىقتار ⅩⅨ عاسىردىڭ باسىندا وسىنداي اعاشتاردى العاش كورگەندە، بۇتالاردا شۇجىقتار ءوسىپ تۇر ما دەگەن ويعا قالىپتى. سەبەبى اعاشتا ءوسىپ تۇرعان جەمىستەردىڭ ءتۇسى مەن ۇزىندىعى - 60 س م، ديامەترى - 20 س م. ءپىشىنى شۇجىققا وتە ۇقساس.
شۇجىق اعاشى - كيگەليا. ونىڭ جەمىسىنىڭ ءدامى ەرەكشە سالقىن سۋ دايىنداۋ ءۇشىن قولدانادى. سونداي-اق افريكالىقتار جەمىستەن جىلان ۋىن قايتاراتىن، جارانى جازاتىن ءدارى-دارمەك تە دايىندايدى.
كاكاو، شوكولاد اعاشى ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ ورماندارىندا وسەدى. كاكاودان الىنعان مايدى كونديتەر، ءيىسسۋ وندىرىستەرىندە جانە مەديتسينادا دارىلەرگە قوسۋعا پايدالانادى.
سەكۆويا - ماڭگى جاسىل قىلقان- جاپىراقتى اعاش تۇقىمىنان. كاليفورنيا تاۋلارىندا وسەتىن تال 100 مەتر بيىكتىككە جەتەدى جانە 3000 جىلعا دەيىن جاسايدى.
ءيا، ءومىر ءسۇرۋى جانە پايدالىلىعى جاعىنان بىرىنەن ءبىرى وتەتىن تال-داراقتى ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. الايدا بىزگە كەرەگى جاسىل- جەلەكتى سانامالاۋ ەمەس، ولاردىڭ اراسىنان تابيعاتىمىزعا ساي كەلەتىندەرىن نەگە ەلىمىزدە وسىرمەسكە دەگەن وي. ءبىر كەزدەرى الماتىنىڭ بۇرىنعى اكىمى گەرمانيادان بىركەلكى وسەتىن ءارى جاپىراقتارى ۇزاق ساقتالاتىن اعاش تۇقىمىن كوشەلەرگە ەگۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدى.
ءبىر قىزىعى، وسى ايتىلعان اعاش ءتۇرى بىزدەگى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا وسىرىلەدى ەكەن. سوندىقتان ول اعاشتار كوشەگە كورىك بەرەتىن بولسا، نەگە وسىرمەسكە؟ اسىرەسە، جاپىراقتارىنىڭ قالىڭ قار تۇسكەنشە جاسىل كۇيىندە ساقتالاتىندىعى ءبارىمىزدى قىزىقتىرادى.
قازىر قاراپ وتىرساڭىز، الماتى كارى اعاشتاردان قۇتىلا الماي وتىر. مۇنىڭ جانىندا استانانىڭ جاسىل جەلەگى ادام كوڭىلىن سەرگىتەدى. ءارى الاتاۋ ەتەگىندەگى الىپ شاھاردىڭ اعاشتارى قيقى- جيقى ەكەندىگى دە جانعا باتادى. بىلايشا ايتقاندا، كوز اۋىرتادى.
سيداڭداعان بۇتاقتارى ەلەكتەر جەلىلەرى مەن جول بەلگىلەرىن قالقالاپ، ءتىپتى ادام، ءۇي، كولىك ۇستىنە قۇلاپ جاتقاندارى دا بار. وسىندايدا بەرىك ءارى ادەمى اعاش تۇقىمدارىن، ال الاڭدارعا اتاقتى اپپورت تۇقىمىن نەگە وتىرعىزباسقا دەگەن وي كەلەدى. قالاعا كەلگەن قوناقتار دا اپپورت دەگەننىڭ قانداي بولاتىندىعىن كوزبەن كورەر ەدى.
جالپى، الماتى جەرگە شىبىق شانشىساڭ وسە بەرەتىن قۇنارلى توپىراقتان تۇرادى. سول سەبەپتى قالانىڭ باس جوسپارىن قاراعاندا تەك عيمارات پەن تۇرعىن ۇيلەر عانا ەمەس، قاي كوشەگە قانداي اعاشتار وتىرعىزۋ ماسەلەسىن دە قاراعان ءجون شىعار. شاھاردى شاتتىققا بولەيتىن اسەم ءۇي مەن ادەمى عيمارات قانا ەمەس، كورىكتى تال- داراقتار. جانعا داۋا جاسىل جەلەك قالانىڭ قانشالىقتى سۇلۋ ەكەندىگىن ايعاقتاي الادى.
«ايقىن»
