جىل قورىتىندىسى: الەمدىك احۋالعا قاراماستان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى داعدارعان جوق
قازاق ەلى دە تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلىن وتكەن تاريح قويناۋىنا اتتاندىرادى. وسىعان وراي قالىپتاسقان داستۇرگە سايكەس، ءوتىپ بارا جاتقان جىلدى قورىتىندىلاۋدى قازاقپارات باستاي بەرمەك. سوندىقتان دا، «جىلقى جىلى قازاققا قالاي بولدى؟ » دەگەن ماسەلەنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن قارجىلىق ساياساتتىڭ وربۋىنەن باستاعاندى ءجون ساناعان ەدىك.
شىندىعىندا، ۇستىمىزدەگى جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى گەوساياسي تەكەتىرەس احۋالى مەن داعدارىستىق قۇبىلىستار اياسىندا ءوربىدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بيىلعى جىلعا جاساعان دامۋ بولجامدارى ءبىرشاما كەرى كەتتى، اسىرەسە جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ جاھان دامۋىنداعى بەلسەندىلىكتىڭ باسەڭدەۋى انىق سەزىلگەن ەدى. قازاقستان الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان مەملەكەت. ەندەشە، دۇنيە دامۋىنداعى مۇنداي ۇدەرىستەر قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويماتىنى بەلگىلى بولاتىن.
سونىمەن، الەمدىك احۋالعا كوز جۇگىرتسەك، 2014 - جىلعى دۇنيە ەكونوميكاسىنداعى جاڭالىقتار ەۋروايماقتاعى داعدارىستىق جاعدايلاردىڭ جالعاسۋىمەن، قارجى نارىقتارىنىڭ ناشارلاۋىمەن جانە ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىمەن سيپاتتالادى. ماسەلەن، اعىمداعى جىلعى ماۋسىمنىڭ ورتاسىنان باستاپ الەمدىك مۇناي باعاسى 27-30 پايىزعا، ياعني باررەلىنە 115,1 دوللاردان قازىرگى تاڭدا 70 دوللارعا دەيىن تۇراقتى تۇردە تومەندەدى. بۇل عانا ەمەس، ۋكراينا داعدارىسى اياسىنداعى باتىس پەن رەسەيدىڭ ءوزارا سانكتسيالىق تەكەتىرەسىنەن تۋىندايتىن وقيعالار دا الەمدىك ەكونوميكانىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا دا ءوز اسەرىن بەرىپ وتىر. ايتالىق، ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى اعىمداعى جىلدىڭ 8 ايىندا 9,1 پايىزعا، ياعني 88,5 ميلليارد دوللاردان 80,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن ازايعان. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت - 6,0 پايىزعا، 57,4 ميلليارد دوللاردان 53,9 ميلليارد دوللارعا دەيىن، يمپورت - 14,7 پايىزعا 31,1 ميلليارد دوللاردان 26,5 ميلليارد دوللارعا دەيىن تومەندەگەن. مۇناي مەن مەتاللدىڭ الەمدىك باعالارى تومەندەۋىمەن قاتار رەسەيگە شىعاتىن ەكسپورتىمىز 20 پايىزعا ازايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىم قارقىنىنىڭ كۇتىلگەننەن دە تومەن بولۋى جانە سىرتقى نارىقتارداعى قازاقستاندىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى اياسىندا قازاقستانداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى باياۋلادى. ناتيجەسىندە، اعىمداعى جىلعى قاڭتار- قىركۇيەكتەگى باعالاۋ بويىنشا ءى ج ءو ءوسۋى 4 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى ەكونوميكانىڭ شيكى مۇناي ءوندىرۋ، ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى ءوندىرىس جانە ماشينا جاساۋ سياقتى ءۇش سالاسىندا ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋى، سونداي- اق سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ باياۋلاۋى بولدى.
دەگەنمەن، وسىنداي جاھاندىق جاعدايدىڭ ناشار وربۋىنە قاراماستان، تۇتاستاي العاندا قازاقستاندىق دامۋ دەڭگەيى داعدارعان ەمەس. بۇعان ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارى ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنى ايقىن. اتاپ ايتقاندا، ەلباسى بيىلعى جىلدىڭ باسىندا 2014 - جىلعى ەكونوميكا ءوسىمىن ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىنا 500 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى جۇكتەگەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە 100 ميلليارد تەڭگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى قولداۋعا جانە كرەديتتەۋگە باعىتتالدى. ال يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا 150 ميلليارد تەڭگە باعىتتالعان ەدى.
تەڭگە باعامى دەر ۋاقىتىندا تۇزەتىلدى
اعىمداعى جىلدىڭ ايتۋلى وقيعالارىنا كەلسەك، ۆاليۋتالىق ساياسات ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتپەي قويمايدى. جىل باسىنداعى، ناقتىلاپ ايتساق، اقپان ايىنداعى تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ەلدى ءبىرشاما دۇرلىكتىرگەنى دە ەستە. 2014 - جىلدىڭ 11 - اقپانىندا ق ر ۇلتتىق بانكى ىشكى ءھام سىرتقى فاكتورلاردى ەسكەرە كەلە، تەڭگەنىڭ بۇرىنعى دەڭگەيىن ساقتاپ تۇرۋدان، ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالاردىڭ كولەمىن كەمىتۋدەن، تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىن قۇرۋ پروتسەسىنە ارالاسۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ناتيجەسىندە ا ق ش دوللارىنىڭ باعامى 150 تەڭگەدەن بوساتىلىپ، 185 تەڭگە كولەمىندە تىركەلەدى. ءتىپتى ديەۆالۆاتسيانىڭ العاشقى كۇنىندەگى قاربالاستا دوللار قۇنى شارىقتاپ كەيبىر جەرلەردە الىپساتارلىقتىڭ سالدارىنان 215 تەڭگەگە دەيىن ارتقانى دا ەستە. كەيىننەن تەڭگەگە قاتىستى تۇزەتۋدى ۇلتتىق بانك بەس ءتۇرلى سەبەپپەن ءتۇسىندىردى. بىرىنشىدەن، جەتەكشى دامۋشى ەلدەردەگى، ونىڭ ىشىندە بريكس ەلدەرىندەگى جاعداي. ا ق ش- تاعى «ساپالىق جۇمسارۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس، قارجى دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە اعىلادى، بۇل وسى ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىنا قىسىم جاساۋمەن جالعاستى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ كەيىنگى دامۋىنداعى بەلگىسىزدىكتىڭ اسەرىنەن الەمدىك قارجى جانە تاۋار رىنوكتارىنداعى وزگەرىستەر ارتتى. ەكىنشىدەن، رەسەي رۋبلىنىڭ كۋرسىنا قاتىستى بەلگىسىزدىك ورىن الىپ وتىر. ر ف ورتالىق بانكىنىڭ رەسەي رۋبلىن ەركىن اينالىمعا جىبەرۋىنەن سوڭ 2013 - جىلى ول ا ق ش دوللارىنا دەگەن كۋرسى بويىنشا 7,1 پايىزعا السىرەدى. ءۇشىنشى سەبەپ قازاقستان بانكتەرىنىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ جاعدايىمەن بايلانىستى. تورتىنشىدەن، الىپساتارلىق وپەراتسيالاردىڭ ءوسۋىنىڭ اسەرىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىندا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى ارتتى. الىپساتارلىق دۇرلىكپە مەن ايىرباس كۋرسىنىڭ وزگەرىستەرىن الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانككە ۆاليۋتالىق رىنوككە ءجيى ەنۋگە تۋرا كەلەدى. بەسىنشىدەن، قۇنسىزدانۋدى 3-4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن بازالىق العىشارتتاردى قۇرۋ ءۇشىن قۇب ورتاشا شۇعىل پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيالىق شەكتەۋگە كوشۋدى جوسپارلادى. بۇل ايىرباستاۋ باعامىن قاتاڭ تۇردە رەتتەۋدى توقتاتۋدى ويلاستىردى. دەگەنمەن، ديەۆالۆاتسيا اينالاسىنداعى دۇربەلەڭ ءوربىپ، كەيىننەن بۇل ىسكە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەيىن ارالاسقانى دا ەستە. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى تەڭگە باعامىنا قاتىستى الىپقاشپا اقپارات تاراتۋشىلارعا جاۋاپكەرشىلىك بولاتىنىن، ەل ىشىندە قاربالاس تۋدىرۋعا جول بەرمەيتىنى تۋرالى رەسمي تۇردە ەسكەرتۋگە دەيىن باردى.
مۇنايعا الەمدىك باعا قۇلدىرادى
بيىلعى جىلعى جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاڭالىق رەتىندە مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋىن ايتۋعا بولادى. ساراپشىلار بۇنداي باعا قۇبىلىسىنىڭ استارىن اشىپ ايتىپ «مۇناي سوعىسى» دەگەن ۇعىمدى ءجيى پايدالانا باستادى. ال «قارا التىن» قۇنىنىڭ الەمدىك نارىقتا قۇلدىراۋى كەيبىر يمپورتقا تاۋەلدى ەلدەر ءۇشىن جاعىمدى كورسەتكىش بولعانىمەن، بيۋدجەتتى وسى شيكىزاتتان تولتىرىپ وتىرعان ەلدەر ءۇشىن بۇل «باس قايعىعا» اينالدى. سونىڭ ءبىرى رەسەي بولسا، قازاقستاننىڭ شەككەن زالالى دا از بولمادى. ايتالىق، مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا قاتىستى ۇكىمەت بيۋدجەتتى قايتا قاراپ، ناقتىلاۋعا ءماجبۇر بولدى. جىلدىڭ جارتىسى اۋعاننان باستاپ، مۇنايدان تۇسەتىن كىرىس كولەمىنىڭ ازايۋى ءبىراز جوسپارلارعا تۇزەتۋ ەنگىزگەنى دە انىق. مۇناي دەمەكشى جىل باسىندا قازاقستاندا مۇناي ءونىمى 83 ميلليون توننانى قۇرايدى دەپ جوسپارلانىپ كەلسە، كەيىننەن بۇل 81,8 ميلليون تونناعا دەيىن تومەندەدى.
مۇنايعا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە - تامىزدا قازاقستاندا بەنزين باعاسى جانە ءبىر «سەكىرىس» جاسادى. بەنزين قۇنى كۇتپەگەن جەردەن كۇرت وسكەنىنە قويماي، تاپشىلىق تا قوسامجارلاسىپ تۇتىنۋشىنى ەكىۇداي كۇيدە قالدىرعانى ەستە. ونىڭ ۇستىنە ەگىن وراعى جاقىنداعان تۇستا وسىلايشا كەرى قۇبىلىستىڭ ورىن الۋى شارۋالاردى شىنىمەن الاڭداتقان. الايدا اتقارۋشى بيلىك رەسەيدەن بولەك، قىتاي مەن ازەربايجان، تۇركىمەنستان سەكىلدى ەلدەردەن قوسىمشا جانارماي تاسىپ جاتىپ، جاعدايدى ۋشىقتىرعان جوق. تاپشىلىق جويىلىپ، بەنزين باعاسى بۇرىنعىداي مينيسترلىك بەكىتەتىن شەكتى دەڭگەيدە ساقتالاتىن بولدى.
«نۇرلى جول» اتتى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات جاريالاندى
بۇكىل الەم سىن- قاتەرلەرمەن بەتپە- بەت كەلىپ وتىرعان تۇستا ق ر پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ ونداي كەرى قۇبىلىستارعا جاۋاپ رەتىندە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادى. شىنىن ايتايىق، ەلباسىنىڭ قاراشانىڭ 11 ىندەگى جولداۋى كوپشىلىك ساراپشىلار كۇتپەگەن، ءبىراق ەكونوميكا ءۇشىن كۇتىلگەن وقيعا بولدى دەسەك ارتىق ەمەس. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى - نەگىزىنەن كونترتسيكلدى سيپاتقا يە بولىپ، قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋعا باعىتتالدى. سونىڭ ىشىندە ەلباسى ۇلتتىق قوردان قاراجات تارتا وتىرىپ، ونى الدا كۇتىلەتىن قيىن ۋاقىتتاردى ەڭسەرۋ مەن ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتتى. قور رەسۋرستارى كولىكتىك، ەنەرگەتيكالىق، يندۋستريالىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالادى. «ۇلتتىق قوردىڭ باستى مىندەتى - تۇراقتى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكانى سىرتقى قولايسىز جاعدايلاردان قورعاۋ. ءدال قازىر ءبىزدىڭ وسى قورىمىزدى قاجەتكە جاراتاتىن كەز كەلدى. قازاقستان وزگە ەلدەردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاماي، ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن ىشكى قورىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋى ءتيىس» ، دەگەن ەلباسى ۇلتتىق قوردان 2015 تەن 2017 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە جىل سايىن قوسىمشا 3 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءبولۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
تۇتاستاي ايتساق، ەلباسى 2014 - جىلدىڭ سوڭىنا تامان 2015 - جىلى بىردەن اتقارىلا بەرىلۋى ءتيىس شارالاردى ايقىنداپ، وعان ءتيىستى رەسۋرستاردى انىقتاپ بەردى. جالپى، «نۇرلى جول» قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ تاياۋ جىلدارداعى ءوسىمىنىڭ درايۆەرى بولادى.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
