كوپ قۇدايعا سەنەتىن ۇندىستەردىڭ اۋلەتىندەگى قازاق بالاسىنىڭ تاعدىرى الاڭداتادى - جانار بايسەمىزوۆا
اڭگىمەمىز وسى جوبا توڭىرەگىندە ءوربىدى.
- جۇرت حاباردار عوي، سوندا دا قازاقستاننان اسىراپ الىنعان بالالار تۋرالى جوبانى ومىرگە اكەلۋىڭنىڭ تاريحىن قىسقاشا ايتىپ ءوتشى.
- شەتەلدىكتەر اسىراپ العان قازاقستاندىق جەتىم بالالار تۋرالى قازاقستاندا تۇڭعىش باعدارلاما جاساۋ ماعان امانات رەتىندە جىبەرىلگەن شىعار.. . ءتۇرلى ارنادا ءتۇرلى تاقىرىپتا ارنايى رەپورتاجدار، سيۋجەتتەر جاسادىم. ءبىراق، نەگە وسى تاقىرىپقا قادالىپ قالدىم؟! ءبىر كەزدە «شەتەلگە كەتكەن قاراكوزدەر قانداي ەكەن؟» دەگەن ويدان تۋىنداعان يدەيا بىردە جوعالىپ، بىردە قايتا جاندانىپ، ورالا بەردى، ورالا بەردى. جان- دۇنيەمدى استاڭ- كەستەڭ ەتتى، اقىرى مەنى جارىپ شىقتى. ۋاقىتى كەلگەندە، سانادا سەرپىلىس جاساپ، جولىمداعى بارلىق كەدەرگىنى، قيىندىقتى تاس- تالقان ەتىپ، شىعارماشىلىقتان ءبىراز قول ءۇزىپ قالعان مەنى قايتادان وسى ارپالىس پەن شابىتقا، ماحابباتقا تولى الەمگە سۇيرەپ اكەلدى.
ەڭ ءبىرىنشى رەت 2009 - جىلى «حابار» تەلەارناسىندا ارنايى رەپورتاج رەتىندە جارىق كوردى، ءبىر جىلدان كەيىن «الماتى» ارناسىنان «وزگە الماتى» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «جۇرەكتىڭ جۇلىم ەتى» دەگەن اتاۋمەن شىقتى. وسىدان كەيىن مەن بىرنەشە باعدارلاما جاساۋ تۋرالى تۇجىرىمعا كەلدىم. الايدا، ول مۇمكىن بولمادى. يدەيا بار، نەگىز بار، قاڭقاسى بار، ءبىراق، وعان قاجەتتى پوتەنسيال، قۇرال- جابدىقتار، كۇش- قايرات، ت. ب. تولىق جينالمادى، قىسقاشا ايتقاندا، ءدال سول كەزدە ونىڭ ۋاقىتى تۋعان جوق. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ ىشتەي جوبانىڭ كونسەپتسياسىن جاسادىم. ءوزىمدى جەي بەرمەي، ونى بوساتتىم. ودان كەيىن، جاراتۋشى بارلىعىن كەرەمەت شەبەرلىكتەن ۇيلەستىرىپ، يدەياعا جان ءبىتىردى، ءسويتىپ «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسى دۇنيەگە كەلدى. قىسقاشا وسى!
- قاي بالانىڭ تاعدىرى، يا قىلىعى ەسىڭنەن كەتپەيدى؟ «ەلدە جۇرسە، جارىپ شىعار ەدى» دەيتىن وكىنىش قاي بالانى ەسىڭە العاندا ورالادى؟
- شەتەلدىكتەر قامقورلىعىنا العان قازاق بالالارىن ءبىر- بىرىنەن ءبولىپ- جارا المايمىن. ءوزىم كەزدەسكەن بالالاردىڭ بارلىعىن جاقسى كورەمىن. ولار شەتىنەن العىر، تالانتتى، مەيىرىمدى، ءبىلىمدى، سۇيكىمدى. اسىرەسە، ا ق ش- تىڭ ۆيردجينيا شتاتىندا تۇراتىن - ەرمەك، ۆاشينگتونداعى - تەمىرلان، رود- ايلەند شتاتىنداعى - سارا، يسپانياداعى - مارلەن، يتالياداعى - ەسىمجان، گەرمانياداعى - اسقار مەن دانيار، كاناداداعى - ديليارا، ايان، بەلگياداعى - ءاليا، سالتانات، ايدا. ولاردىڭ قىلىقتارى، سۇيكىمدى بەينەلەرى، توسىننان قويعان سۇراقتارى ەسىمنەن كەتپەيدى.
ماسەلەن، امەريكاداعى شاشى بۇيرا جىگىت ەرمەك- ەريك بلاۋەرس «مەنىڭ اتا- انام تۇراتىن جەرلەرىن نەگە وتىرىك ايتقان؟» دەگەن سۇراق قويدى. جاۋاپ بەرە المادىم. ۇنسىزدىكتى ءوزى بۇزىپ: «مەن ءوسىپ، قازاقستانعا ولاردى ىزدەپ بارعاندا تابا الماسىن دەپ ويلاعان عوي»، - دەپ جاۋاپ بەردى.. . ال اقش- تىڭ ۆەرمونت شتاتىندا تۇراتىن دوسىم دەگەن كىشكەنتاي بالاقايدىڭ تاڭقالىپ، «سەندەر قويدىڭ كوزىن جەيسىڭدەر مە؟» دەپ سۇراعانىنا ءبارىمىز ءبىر كۇلىپ الدىق. بۇل مۇمكىن ءبىر وكىنىش، شاراسىزدىق كۇلكىسى بولعان شىعار. دوسىمنىڭ «قويدىڭ ءبىرىنشى قاي جەرىنەن باستاپ جەيسىڭدەر؟» دەگەن سۇراعىن ەستىگەندە دە قىسىلدىق. كىشكەنتاي بالانىڭ قويدان قاتتى ۇرىككەنىنىڭ استارىندا دا قازاقتىڭ تراگەدياسى جاتقانىن ۇعىناسىڭ.. .
نيۋ- يوركتە تۇراتىن جاننا ەسىمدى قىز سۇحبات كەزىندە تۋعان اناسى تۋرالى سۇيسىنە ايتا كەلىپ، ەسىمىن دە اتاعان ەدى. ءبىراق اسىراپ العان اناسىنا قاراپ، كۇمىلجي بەردى. سوسىن امەريكالىق ايەل قازاق قىزىن ەرتىپ، تىسقا شىعىپ كەتتى. قايتا ورالعاندا جاننا سولقىلداپ جىلاپ كەلدى. ءبارىمىز جابىلىپ، جۇباتا المادىق. ءبىر بولىمسىز سەبەپتى ايتقانداي بولدى امەريكالىق ايەل. الايدا، جاننانىڭ نە ءۇشىن جىلاعانى سول كۇيى جۇمباق بولىپ قالدى. ال سارا دەگەن قىزدىڭ «اكەم - حريستيان، انام - ەۆرەي، مەن - مۇسىلمانمىن، قازاقتار مۇسىلمان بولعان سوڭ، مەن دە مۇسىلمان بولىپ قالۋىم كەرەك دەپ شەشتىم» دەگەن ءسوزى ءالى جادىمدا جاڭعىرىپ تۇر.
سونداي- اق، ول ءوزىن قوقىسقا قالدىرىپ كەتكەن ايەلگە قازىر ەشقانداي وكپە- نازى، رەنىشى جوق ەكەنىن ايتتى. «تۋعان انامنىڭ ارەكەتىن بۇرىن بالا كەزىمدە تۇسىنبەگەن ەدىم، اسىراپ العان انام ايتقانداي، مەنى شىن جاقسى كورسە، نەگە تاستاپ كەتتى دەپ ويلايتىنمىن. قازىر ونى تۇسىنۋگە تىرىسامىن» . بۇل دا سارانىڭ ءسوزى. تاعى ءبىر قوسارىم، شەتەلدىكتەر اسىراپ العان قازاق بالالارىنىڭ ەشقايسىسى قىتاي بولعىسى كەلمەيدى، وسىعان ءسۇيسىندىم. ويتكەنى، ولار تۇراتىن مەملەكەتتىڭ حالقى قازاق بالعىندارىن قىتاي ۇلتىنا كوپ تەڭگەرە بەرەدى ەكەن. «سەن قىتايسىڭ با؟» دەگەنگە شامدانىپ، «مەن قازاقپىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن نەمەسە «ويلانىپ كورشى، كارتادا قىتايدان باسقا قانداي ەل بار؟» دەپ قايىرا سۇراق قويعان بالالاردى دا جولىقتىردىم.
- ولاردىڭ قازاق دالاسىمەن گەندىك بايلانىسى بارىن جاقسى مىسالدارمەن كەلتىردىڭ. مىسالى، تاۋدىڭ، جايلاۋدىڭ سۋرەتىن سالادى، كوك تۋىمىزعا ماحابباتپەن قارايدى، ت. س. س. مۇنى قياندا ءجۇرىپ كورگەن قانداي؟ جانىڭ اۋىردى ما؟
- قازىر وسى سۇراعىڭىزدى ەستىپ- اق بۇكىل جان- دۇنيەم تاعى دا ءدىر ەتتى. قايتادان سول سارساڭعا تۇسىرگەن كۇيدىڭ كورىنىستەرى كوشىپ كەلدى.. . جۋرناليست رەتىندە قانشا سالقىنقاندىلىق تانىتىپ، ەموتسياعا جول بەرمەۋگە تىرىسساڭ دا، ۇلت، قان، ۇرپاق، بولاشاق ماسەلەسىنە كەلگەندە ءوز ويىن ورتاعا تاڭۋعا حاقىسى جوق ماماندىق يەسىنەن قايتادان بۇل جاعدايعا جانى اۋىراتىن، ءبىراق، قولىنان كەلەر دارمەنى جوق قاراپايىم قازاققا اۋىساسىڭ.. . بۇل ساپارىمدا مەن قازاقتىڭ «قان تارتادى» دەگەن ءسوزىنىڭ قانشالىقتى قاستەرلى، شىن ەكەنىن ءتۇيسىندىم.
- الىسقا كەتكەن بالالاردىڭ الدى كامەلەت جاسىنا جەتىپ قالدى. ولاردىڭ سىر عىپ، بولاشاقتا قازاقستانعا قايتقىسى كەلەتىنىن ايتقانى بار ما؟
- ولاردىڭ كوپشىلىگى كامەلەتتىك جاستان اسىپ كەتتى. ولار ساناسى تولىسقان، وزىندىك ويى، پرينتسيپى بار، وڭ- سولىن تانيتىن، قالىپتاسقان ازاماتتار. وسى تۇستا ايتا كەتۋ كەرەك، شەتەلدىكتەر اسىراپ العان قازاق بالالارىنىڭ بولمىسى بولەك، ولاردى قازاق جەرىندە ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارمەن مۇلدەم سالىستىرا المايسىڭ. جەر مەن كوكتەي. ولاردىڭ وي- ءورىسى كەرەمەت. ولار وزدەرىن بالا سەزىنبەيدى، ەرەسەك ادامدارشا ۇستايدى. ءتىپتى، ۇلكەن ادامنىڭ ميىنا قونبايتىن ءسوزدى، اقىلدى ايتۋى مۇمكىن. جانە ولار ءومىر جولىندا وزدەرى تاڭداۋ جاسايدى. اسىراپ العان اتا- انالارى تەك كەڭەس بەرەدى، جاقسىلىققا باعىتتايدى.
كوپشىلىگىنىڭ «قازاقستانعا ورالسام» دەگەن بالاڭ ارماندارى بار. كەيبىرى ەكى ەل اراسىندا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. مىسالى، شۆەيسارياداعى تولەگەن دەگەن بالا قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ، جىلقى فەرماسىن اشۋدى ارماندايدى. ال امەريكالىق تەمىرلان دەگەن جىگىت (ول كەلەسى جىلى ورتا مەكتەپتى اياقتايدى) قازاقستان بيلىگىنە «شەتەلدىكتەر اسىراپ العان بالالاردىڭ ازاماتتىعى ماڭگىلىك ساقتالسا ەكەن» دەگەن ءوتىنىشىن ايتتى. ويتكەنى، بالالار كامەلەتكە تولعان سوڭ، قاي ەلدىڭ ازاماتتىعىندا قالاتىنىنا تاڭداۋ جاساۋى قاجەت. بۇل كوپشىلىگى ءۇشىن اۋىر شەشىم ەكەنىن ءتۇسىندىم.
- بالاسىن تانىپ حابارلاسقان اتا- انا بولدى ما؟ ولارعا ەندى قانداي كومەك بەرۋگە بولادى؟
- باعدارلاما ەفيرگە شىققاننان باستاپ جوعىن ىزدەگەن كوپتەگەن ادام حابارلاستى. اكەسىنىڭ باۋىرىنىڭ بالالارىن ىزدەگەن قىزدان حات الدىم. اعاسىنىڭ ايەلى ىشكىلىككە سالىنىپ كەتكەندىكتەن، ەكى ءبۇلدىرشىندى بالالار ۇيىنە الىپ كەتكەن. اعاسىنا زاڭ بويىنشا بەرمەپتى، ويتكەنى، ەرلى- زايىپتىلار تەك ازاماتتىق نەكەدە تۇرعان ەكەن. بالالارعا تۋىستارى بارىپ تۇرىپتى. ەشكىمگە ەسكەرتپەستەن ول بالالاردى شەتەلدىكتەردىڭ اسىراۋىنا بەرىپ جىبەرگەن ەكەن. تاعى ءبىر شىم- شىتىرىق وقيعا بولدى.
بەلگيادان وتكەن رەپورتاجدان كەيىن نەمەرەلەرىن تانىپ، اقساقال مەن كەيۋانا حابارلاستى. «بالامدى جەتكىزىپ بەر» دەپ جىلاۋمەن بولدى. «ساعان امانات» دەدى. قاريالار شىنىندا دا سول بالا تۋعان نەمەرەلەرى بولعان كۇننىڭ وزىندە دە زاڭ ارقىلى وعان قولدارى جەتپەيتىنىن تۇسىنبەيدى. قولىمنان كەلگەنشە كومەكتەستىم. الايدا، كەزىندە ءىزىم- عايىم جوعالىپ كەتكەن ءبۇلدىرشىننىڭ ىسىمەن اينالىسقان جەرگىلىكتى ورگانداردان قايران بولمادى. بالانى اتاسى مەن اجەسى تانىپ وتىر، ءبىز بۇرىنعىداي كيىز ۇيدە تۇرمايمىز، ءبارىن انىقتاپ، تۇبىنە جەتۋگە بولادى، ءبىراق، ەشكىم ەشنارسە ىستەگىسى كەلمەيدى.
تۋرا وسى وتباسىنىڭ جوعالتقان بالاسىنان اينىمايتىن تاعى ءبىر ءبۇلدىرشىننىڭ سۋرەتىن مەن تەرگەۋشىگە بەرگەن ەدىم. ءبىراق، تۇك شىقپادى. ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جازعان مەنىڭ حاتىم دا ءتيىستى جەرگە جەتپەي قايتارىلدى. قاريالاردىڭ اماناتىن اقتاي المادىم. تاعى ءبىر ايەل حابارلاستى، بالاسىن ىزدەپ. ول ءسابيىن كەزىندە اناسىنىڭ ۋاجىنەن قورقىپ، پەرزەنتحاناعا قالدىرىپ كەتكەن ەكەن. تاستاسا دا كۇن سايىن بالاعا بارىپ تۇرعان. ول ءبۇلدىرشىن دە مۇحيت اسىپ كەتىپتى. ونى اسىراپ العان ايەل قازىر ومىردەن وتكەن. قازاقستاندىق بالا ۋاكىل اكەسىنىڭ تاربيەسىندە. بۇل جاعدايعا بايلانىستى مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا ق ر س ءى م كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتى ا ق ش- قا سۇراۋ سالدى. ازىرگە جاۋاپ كەلمەدى. ايتا بەرسەم، وتە كوپ. كەيدە جوعىن ىزدەگەن جانداردىڭ وسىنشاما ۋاقىتتان بەرى قالاي ءۇنسىز جۇرگەندەرىنە قايران قالامىن.. .
- قانداي بالانىڭ شەتتەگى تاعدىرى الاڭداتادى؟ ولارعا مەيىرىم جەتكىلىكتى مە؟
- بالالاردىڭ بارلىعى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل وتباسىلارىنا بارعان دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. مەيىرىمگە تۇنشىعاتىنداي كۇي كەشۋدە دەپ ايتۋدان دا ارلانام. ءار وتباسى، ءار ادام ءار ءتۇرلى. دەگەنمەن، كوپشىلىگىنىڭ تۇرمىسى جوعارى. بالالار ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. قازاقتىڭ ۇل- قىزى ءۇشىن ءولىپ- ءوشىپ وتىرعان ادامداردى دا كوپ كەزىكتىردىم. ءبىراق، ءبارىبىر ءبىز بىلمەيمىز عوي، وگەي اتا- انانىڭ ماحابباتى تۋعان انا مەن اكەدەن اسىپ تۇسە الا ما؟ ! مەنى ميسسيونەرلەرگە تاپ بولعان قازاق بالالارىنىڭ تاعدىرى جانە ولاردىڭ بىزگە ىقپالى قاتتى الاڭداتادى.. . ۇلى بريتانياداعى اتەيست وتباسىندا ءوسىپ جاتقان قازاق ۇلانىنىڭ، كوپ قۇدايعا سەنەتىن ۇندىستەردىڭ اۋلەتىندە وركەن جايىپ كەلە جاتقان ءسۇپ- سۇيكىمدى بالاقايدىڭ، الىس ارالدا بوي جەتىپ كەلە جاتقان قازاق قىزىنىڭ جايلارى ويلانتادى.. . ايتا بەرسەم تاۋسىلمايدى.. . ءبىر وكىنىش، ءبىر ءۇمىت!
جات جۇرتقا وتكەن ءار بالانىڭ ءومىرى شىم- شىتىرىق وقيعاعا تولى. مەيىرىمى، ماحابباتى كەمىگەن ءبىزدىڭ قوعام ولاردىڭ ءبىرىن كوشەگە، ءبىرىن قوقىسقا تاستاپ كەتكەن. تۋعان اتا- اناسىنا كەرەكسىز بولعان جەتىمدەر اقىرىندا ەلىنە دە قاجەت ەمەس كۇيگە ءتۇستى. حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ بالا اتا- انا قامقورلىعىندا ءوسۋى ءتيىس دەگەنىن نەگىزگە الىپ، ءتىرى جانداردى مۇلدەم بولەك «گالاكتيكاعا» اتتاندىردىق. شەتەلدىكتەر اسىراپ العان قاراكوزدەر تىلدەن، دىننەن، ۇلتتىق سانادان ايىرىلدى دەپ سوگۋگە حاقىمىز جوق، ويتكەنى، ءبىز ولاردىڭ قالاۋىن سۇرامادىق. جانە ولار دا قالاۋىن ايتا الاتىن جاستا ەمەس ەدى.. .
- بالالارعا تۋعان جەرىن مۇلدە ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە تىرىساتىن «جاڭا» اتا- انالاردى جولىقتىردىڭ با؟
- شىنىمدى ايتسام، ونداي پيعىلداعى ادامدارعا جولىقپادىم. ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن شەتەلدىكتەر بوتەن الەمنىڭ ادامدارى سياقتى. ءبىزدىڭ حالىق ولاردىڭ اراسىندا دا نيەتى تازا، مەيىرىمدى ادامدار بار ەكەنىنە سەنگىسى نەمەسە قازاقتان وزگە قامقور ۇلت بار ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەيتىن سياقتى. قازاقستاننان بالا اسىراپ العان شەتەل ازاماتتارىنىڭ ەشقايسىسى بۇلدىرشىندەردەن وتان، تۋعان ەل، جەر تۋرالى اقپاراتتى جاسىرىپ قالمايدى. مۇنى قۇپيا ۇستاۋعا تىرىسپايدى دا. ويتكەنى، قازاق بالالارىنىڭ تۇرلەرى- اق ءبارىن ايتىپ بەرەدى. قازاقستاندىق بالالار ءبىزدىڭ ولاردى ىزدەپ بارعانىمىزعا العاشىندا قاتتى تاڭىرقادى. ولاردىڭ جادىندا تۋعان ەلى وزدەرىن ۇمىتپاعانى، ويلايتىنى، جاقسى كورەتىنى جايىندا ادەمى ەستەلىك قالدى. «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسى قازاقستان جايىندا اسا حابارى جوق بۇلدىرشىندەر مەن ەرەسەك بالالاردىڭ جۇرەگىندە وتانعا دەگەن ماحابباتىن، قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. جوبادان كەيىن شەتەلدىكتەر قازاقستاننان اسىراپ العان بالالارىن ەلگە اكەلە باستادى. وسى جازدا ولاردىڭ بىرنەشەۋى قازاقستانعا قوناق بولىپ كەلىپ قايتتى.
- جوبانىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولماق؟ قايتا جالعاستىراتىن ويىڭ بار ما؟ قاي اقپارات قۇرالىندا جالعاستىرۋىڭ مۇمكىن؟
- «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسى «ءوز ميسسياسىن ارتىعىمەن ورىندادى» دەگەن ۋاجبەن توقتاتىلدى. ۇلتتىق ارنا ءونىمى بولعاندىقتان، بۇل ساۋالعا «قازاقستان» باسشىلىعى اۋقىمدىراق جاۋاپ بەرە الاتىن ەدى دەپ ويلايمىن.. . ال «قايتا جالعاستىراتىن ويىڭ بار ما؟» دەگەن سۇراققا كەلسەك، باسىندا بۇل مەنىڭ جوبام ەدى، مەنىڭ ىشىمنەن شىققان «ءسابيىم» بولدى. مەنىمەن بىرگە ءومىر ءسۇردى، مەنىمەن بىرگە تىنىستادى، بىرگە قانات جايدىق. قازىر ونىڭ وزىندىك ءومىرى بار، وزىندىك تاعدىرى قالىپتاستى. ونىڭ جانى بار جانە ول ەندى ءوزىنىڭ جولىمەن ءومىر سۇرەدى. قالعانىن ءبىر جاراتۋشىنىڭ قالاۋىنا قالدىردىم!
سۇحباتتاسقان ەسەي جەڭىس ۇلى
