شاڭىراقتى شايقالۋدان ساقتايتىن ءتورت تىرەك
نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - سوڭعى كەزدەرى، بايقاساڭىزدار، تامىر-تانىستارىمىزدىڭ، دوس-جاراندارىمىزدىڭ، اعايىن-تۋعاندارىمىزدىڭ اراسىندا «پالەنشە ايەلىمەن اجىراسىپ كەتىپتى»، «تۇگەنشە كۇيەۋىنەن قايتىپ كەلىپتى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيتىن بولىپ ءجۇرمىز.
بۇرىندارى مۇنداي جاڭالىقتار اپا-اجەلەرىمىزدىڭ قۇلاعىنا تيسە، «ويباي، ماسقارا بولدى-اۋ!»، «بەتىم- ۋ، ەندى قايتتى؟»، «جۇرت بەتىنە قالاي قارايدى ەكەن بۇدان كەيىن؟» دەپ، اجىراسقانداردى جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ سوگىپ الاتىن.
اسىرەسە قىز جۇراعاتى قارالى ءسوزدىڭ استىنا قالاتىن.
ءتىپتى قازاقتىڭ «قايتىپ كەلگەن قىز جامان، قايتا شاپقان جاۋ جامان» دەپ، قايتقان قىزدى قايتىپ كەلگەن بەرەكەلى مالدان ءارى اپارىپ تاستاۋى دا «اجىراسۋ»، «تالاق» دەگەن دەرتتى قوعامنان الاستاتىپ، «وتباسى اۋىلىنا» ماڭايلاتپاۋ ماقساتىندا ايتىلادى ەكەن عوي. ونى ەندى ءتۇسىنىپ جاتىرمىز.
«نەگە مۇنداي سوزدەردىڭ نىساناسى ىلعي ايەلدەر بولۋى كەرەك؟» دەگەن دە ايەلدەر تاراپىنان سۇراق تۋۋى مۇمكىن. بۇعان دا قازاق جاۋاپ بەرگەن. «ەركەك -ءۇيدىڭ يەسى، ايەل - ءۇيدىڭ شەگەسى» دەيدى قازاق. شەگە ءۇي قۇرىلىسىندا، ءۇيدىڭ قۇلاپ قالماۋى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى ماتەريال بولسا، ايەل دە شاڭىراقتى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن، ونىڭ وپىرىلىپ ورتاسىنا تۇسپەۋى ءۇشىن كەپىلدىك بەرەتىن ەڭ ماڭىزدى تۇلعا. سول سەبەپتى دە «ەركەك ءتۇزدىڭ تىنىسى بولسا، ايەل - ءۇيدىڭ ىرىسى» دەمەي مە بابا ءسوزى.
جالپى، وتباسىنىڭ تۇتاستىعىن، شاڭىراقتىڭ شايقالماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايەل مەن ەركەككە ورتاق، بىرىگىپ ساقتاۋى ءتيىس قۇندىلىقتار بار. بۇل قۇندىلىقتار ءتيىستى دەڭگەيدە ساقتالعاندا عانا قۇرىلعان وتاۋ وردالى بولماق.
ونىڭ ەڭ اۋەلگىسى - سەنىم. وتباسى سەنىم وشاعىنا اينالۋى ءتيىس. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر- بىرىنە دەگەن سەنىمى اللاعا دەگەن بەرىك سەنىمنىڭ ۇستىنەن قۇرىلادى. بۇگىندە ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ اراسىنداعى سەنىمنىڭ جوقتىعىنان قانشاما جاندار اجىراسىپ كەتىپ جاتىر. بىرىنەن-ءبىرى قۋىستانۋ، ورىنسىز قىزعانىش، شىنايى سۇيىسپەنشىلىك پەن ماحابباتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وسى سەنىمسىزدىكتەن تۋىندايدى. ەگەر ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ اللاعا دەگەن سەنىمى مەن يمانى بەرىك بولسا، قايدا جۇرسە دە اللانىڭ نازارىندا جۇرگەندەي سەزىنسە جانە ءبىر-ءبىرىن اللاعا تابىستاسا، بۇل قۇندىلىق تۇگەل بولعانى. سونداي-اق ءبىر-بىرىنە جاقسى جار، بالالارعا جاقسى اكە، جاقسى انا بولاتىندارىنا دا بەك سەنۋلەرى كەرەك.
وتباسىنداعى ەكىنشى قۇندىلىق - سۇيىسپەنشىلىك. سۇيىسپەنشىلىك وتباسىن قورشاپ، قورعاپ تۇراتىن قورعان ىسپەتتەس. سۇيىسپەنشىلىك بەرىك بولسا، قورعان دا مىعىم، وتباسى دا مىزعىماس بولماق. بۇل قورعاننىڭ قابىرعاسىن وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىس سوگەدى. ءاربىر ۇرىس-كەرىس قورعاننىڭ ءبىر-ءبىر تاسىن ۇشىرىپ، ورنىن ويسىراتادى، سۇيىسپەنشىلىككە سىزات تۇسەدى. ۇرىس-كەرىس جالعاسا بەرەتىن بولسا، سۇيىسپەنشىلىككە تۇسكەن سىزات جارىققا اينالىپ، ايىرىلا تۇسەدى. وسىلايشا قورعان ءبىر كۇنى قالانباستاي قوپارىلىپ تۇسەدى. قازاق «ءبىر كۇندىك ۇرىس قىرىق كۇندىك ىرىستى قاشىرادى» دەگەن. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جۇرگەن مىنا ءبىر قىزىقتى اقپارات وسى ايتقاندارىمىزعا مىسال بولاتىن شىعار. ءبىر پسيحولوگ عالىم ءدارىس بەرىپ تۇرىپ، وقۋشىلارىنا: «ادامدار ۇرىسقاندا نەگە ءبىر-بىرىنە ايقايلاپ سويلەيدى؟ ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇرسا دا سوزدەرى ەستىلمەي قالاتىنداي قاتتى سويلەيدى، نەلىكتەن؟»، - دەپ سۇراق قويادى.
وقۋشىلارى توسىننان قويىلعان قىزىق سۇراققا جاۋاپ بەرە الماي، توسىلىپ قالادى. ەشكىم جاۋاپ بەرە الماعان سوڭ، سۇراعىنىڭ ءمانىسىن عالىم بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «ادامدار ءبىر-بىرىمەن ۇرىسقاندا جۇرەكتەرى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاي تۇسەدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىق جاقىن بولسا دا، جۇرەكتەرى ۇزاق تۇرعاندىقتان سوزدەرى ەستىلمەي قالاتىنداي قاتتى ايقايلاپ سويلەيدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جۇرەكتەرى ۇرىس شىققان سايىن ۇزاي بەرەدى. اقىر سوڭى ۇزاعانى سونشا، قايتىپ ءبىر-ءبىرىن تابا الماي قالادى.
ءسويتىپ، ەكى جارتى ءبىر ءبۇتىن ەكى جاققا ايىرىلىپ كەتە بارادى. ال جۇرەگى جاقىن عاشىق جاندار، بايقاساڭىزدار، ءبىر-بىرىمەن جاي سويلەسەدى، كەي كەزدە سىبىرلاسىپ تا سويلەسەدى. ال كەيبىر عاشىق جاندارعا، ءتىپتى ءسوزدىڭ دە، ءتىلدىڭ دە كەرەگى جوق. ءبىرىن-ءبىرى كوزبەن ۇعىسىپ، ىشپەن ءبىلىسىپ وتىرادى».
حاكىم اباي ايتقانداي، «عاشىقتىق ءتىل - ءتىلسىز ءتىل، كوزبەن كور دە، ىشپەن ءبىل». مىنە، سوندىقتان دا جانۇيانىڭ جاراسىمدى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى ەكىنشى تىرەك - سۇيىسپەنشىلىك.
ءۇشىنشى قۇندىلىق - بالا، ۇرپاق، اۋلەت. وتباسى بالا، ۇرپاق بولعاندا عانا تولىققاندى وتباسى دەگەن ۇعىمعا ۇلاسادى. وعان دەيىن «جاس جۇباي» نە «ەرلى-زايىپتى» بولىپ قانا اتالادى. وتباسىنىڭ تۇتاستىعىنا بالا دا نەگىزگى تىرەك بولادى. «بالالى ءۇي - بازار، بالاسىز ءۇي - قۋ مازار» دەيدى قازاق. كەيبىر بالاسى كوپ، ءبىراق جاعدايى جوق وتباسىلاردى كورىپ، «باقىتسىز وتباسى» دەپ ويلامايسىڭ. ال دۇنيەنىڭ ءبارى بار، تەك ءبىر بالاعا زار ەرلى-زايىپتىلارعا قاراساڭ، جۇزدەرىنەن باقىتتىڭ ۇشقىنىن كورمەيسىڭ. سوندىقتان دا باقىت قارىننىڭ توقتىعىمەن، كويلەكتىڭ كوكتىگىمەن ەمەس، بالانىڭ كوپتىگىمەن ەسەپتەلەدى.
وتباسىنىڭ تاعى ءبىر تىرەگى - اقىل. اقىلدى ەر، پاراساتتى جار بولماسا، ول دا وتباسىنىڭ عۇمىرلى بولۋىنا كولەڭكە تۇسىرەدى. جالپى، ايەل ەردىڭ ماتەريالدىق قانا ەمەس، رۋحاني دا جارىلقاۋىنا ءزارۋ. بۇگىندە كوپ وتباسىداعى پروبلەما وسى. ەرى مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى رۋحاني اڭگىمەنىڭ جوقتىعى، كۇيەۋدىڭ وشاق باسشىسى رەتىندە بۇعان كوڭىل بولمەۋى، ءاردايىم ايەل مەن بالانى ءتيىستى تۇردە تاربيەلەپ وتىرماۋى، ادامدار مەن تاستاردان وتىنى بولعان توزاق وتىنان وتباسىن ساقتاۋ ءۇشىن رۋحاني ازىقپەن قامتاماسىز ەتپەۋى - ءبارى-ءبارى ءىلىم مەن اقىلعا كەلىپ تىرەلەدى.
وتباسىنداعى كيكىلجىڭدەر وسىنداي دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن شىعادى. كەيبىر وتباسىلاردان ايەلىنىڭ ەرىنە «وسى ۋاقىتقا دەيىن سەن ماعان نە كورسەتتىڭ، سەنەن نە كوردىم» دەپ جاتقانىن ەستىپ قالىپ جاتامىز. بۇل - اقىلدىڭ ەمەس، اقىلسىز ءناپسىنىڭ ءسوزى. «ايەلدىڭ شاشى ۇزىن، اقىلى قىسقا» دەپ قازاق وسىنداي ايەلدەرگە ايتسا كەرەك. سوندىقتان دا ەركەكتىڭ دە، ايەلدىڭ دە پاراساتتى بولماعى، تەكتى بولماعى ءلازىم. اۋىزدان كەسەك ءسوز شىقسا، ايەلدىڭ پاراساتتى بولعانى. اۋىزدان كەبەك ءسوز شىقسا، جاماناتتى بولعانى.
ەندەشە، وسى تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلدى دەي بەرىڭىز.
اۆتور: سالتان سايران ۇلى
«الاش ايناسى»
