قىتايدان «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كەرۋەن جولى بويىمەن» ەكسپەديتسياسى ەلگە ورالدى
توروعات وتكەلى ارقىلى قىرعىزستان اۋماعىنا جەتكەننەن كەيىن قازاقستاندىق ساياحاتشىلار تەڭىز دەڭگەيىنەن 3500 مەتر بيىكتىكتەگى، تاۋداعى تۇشى كول - شادىركولگە كەلدى. بۇل جەر تۋرالى ءۋاليحانوۆ 1859 - جىلدىڭ 17- ناۋرىزىندا قاشقاردان ەلگە كەلە جاتىپ: «تورعاتتىڭ شىعىسىنداعى شادىركول كولىنەن وتتىك. بۇل جەر تىم بيىك، كولدىڭ اينالاسىن تاۋ قورشاپ جاتىر، قالىڭ قارمەن كومكەرىلگەن ەكەن، سوندىقتان بىزگە جول سالىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. كولدىڭ ەنى 10 قۇلاشقا جۋىق، ۇزىندىعى 20 قۇلاشتان اسادى»، - دەپ جازعان بولاتىن.
كەش باتا تاش-رابات كونە كەرۋەن سارايىنا جەتكەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سول ماڭىنداعى كيىز ۇيلەرگە تۇنەدى.
ەرتەڭگىسىن توپ ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىندە جازىلعان نىسانداردى زەرتتەۋگە اتتاندى.
بۇگىندە بۇل نىسان قىرعىزستاننىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشى سانالادى. كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ، قابىرعالارى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن تاش-رابات نىسانىنىڭ اۋدانى - 38 دە 36 مەتر. نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى جاليا جايداقبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل نىسان تۋرالى ەكى ۇشتى پىكىرلەر بار. «كەيبىر عالىمدار تاش-رابات تۇرمە بولعان، ونىڭ تۇپكى بولمەسىندە زىندان بار دەسە، شوقان ءۋاليحانوۆ پەن باسقا دا عالىمدار بۇل عيماراتتىڭ ساياحاتشىلار ءۇشىن تۇنەمە ءۇي بولعانىن ايتادى»، - دەيدى ول. تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا، تاش-رابات ۇلى جىبەك جولى بويىنان 18 شاقىرىمدا تۇر، سول سەبەپتى ساۋداگەرلەر تۇنەيتىن ورىن بولدى دەگەن پىكىر تالاس تۋعىزادى، ويتكەنى ول جولدان الىس ورنالاسقان.
شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەگىندە «تاش-راباتتا ءبىر ساناعاندا 40، قايتا ساناعاندا 39 بولمە بار بولىپ شىعاتىنى» تۋرالى اڭىزدى ايتىپ وتەدى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى دە عيمارات بولمەلەرىن ساناپ شىعىپ، ناقتى ءبىر سانعا توقتاي المادى. بىرەۋلەر مۇندا 27 بولمە بار دەسە، كەيبىرى تەك 23 بولمەنىڭ بارىن ايتادى.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار قىرعىزستانداعى تاعى ءبىر تاريحي ەسكەرتكىش - بورانا مۇناراسىندا بولدى. ول توقماق قالاسىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 12 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. مۇنارا X-XI عاسىرلاردا قاراحان مەملەكەتى داۋىرىندە تۇرعىزىلعان ەكەن. مۇنارانىڭ بيىكتىگى باستاپقىدا 40 مەتردەن اسقان، ءبىراق كەيىن جوعارعى جاعى جەر سىلكىنىسى كەزىندە قۇلاپ قالعان. قازىر ونىڭ بيىكتىگى - 21,7 مەتر. عالىمداردىڭ ءبىرى ونى مەشىتتىڭ مۇناراسى بولعان دەسە، ەندى ءبىرى جىبەك جولى كەرۋەندەرىنە ارنالعان شامشىراق بولعان دەيدى.
ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگ-ولكەتانۋشىسى جاسقايىر قاراعويشين شوقان ءۋاليحانوۆ جازعان وسىمدىكتەردى ساپار بارىسىندا كەزدەستىرگەندىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا، كەيبىر اۋداندار كليماتىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرعان. «شوقان بۇل جەرلەردىڭ تابيعاتىمەن جاقسىلاپ تانىسقان. جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىندە ازداعان وزگەرىستەر ورىن العان سەكىلدى. وسىمدىكتەردىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولا باستاعان. ماسەلەن، قىزىلجار شاتقالىندا ءبىز ول جەردە وسپەۋگە ءتيىس يتمۇرىندى كەزدەستىردىك، - دەيدى ول.
«شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كەرۋەن جولى بويىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ىسمايىلجان يمينوۆ: «ەكسپەديتسيا ءساتتى ءوتتى دەپ ويلايمىن. شوقان ءۋاليحانوۆ ىزىمەن ءجۇرىپ، مەن جولدىڭ وعان قانشالىقتى اۋىر سوققانىن ءتۇسىندىم. ءبىز بيىك تاۋعا ورلەگەن تۇستا قار مەن بۇرشاق جاۋدى. تەمپەراتۋرا نولدەن تومەن بولدى. شوقان بۇل جولمەن كۇز كەزىندە ءوتىپ، ناۋرىزدا قايتقان بولاتىن. بۇل ارقىلى ءبىز ونىڭ عىلىم ءۇشىن قانداي قيىندىققا توتەپ بەرگەنىن كورە الامىز. ول سول كەزدە 23-24 جاستا عانا بولاتىن. جاس جىگىت بولعانىنا قاراماستان، ول شىعىستانۋ تاريحىندا ماڭگى قالعان ۇلى شىعارمانى ومىرگە اكەلدى»، - دەيدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كەرۋەن جولى بويىمەن» عىلىمي- تانىمدىق ەكسپەديتسياسى 25- شىلدەدە باستالعان ەدى. جوباعا قازاقستان ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى قاتىستى.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار 155 جىل بۇرىن شوقان زەرتتەگەن ۇلى جىبەك جولى قالالارىندا بولدى. 12 كۇن ىشىندە عالىمدار قاراشاھار، قورلا، كۇشار، اقسۋ، قاشقار، اتۇش، يانگيسار، جاركەنت، قاعالىق، حوتان، نارىن، تاش-رابات قالالارىن ارالاپ، التى مىڭ شاقىرىم جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ەكسپەديتسيانىڭ سوڭعى نۇكتەسى قىرعىزستاننىڭ بىشكەك قالاسى بولدى.
دايىنداعان: نۇرجىگىت ايدارحان
massaget.kz
