ەسىڭە مەنى العايسىڭ - ءمادينا ەراليەۆا

استانا. قازاقپارات - قازاق ونەرىنىڭ ءان الەمىنە وزىندىك ءۇن قوسىپ، تىڭداۋشىسىن تامساندىرعان، كاۋسار بۇلاقتاي تازا دا سىڭعىر ۇنىنە سىرنايدىڭ سىرلى دىبىسىن قوسىپ، القالى توپقا شىعىپ بۇلبۇلداي سايراعان اياۋلى قىزىمىز - قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءمادينا ەراليەۆا بولاتىن.

كەشەگى سارىارقانى ءان-دۋمانعا بولەگەن مايرا ءۋالي قىزىنىڭ انشىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرعان ءمادينا  قىزىلوردا وبلىسى قازالى ءوڭىرىنىڭ ءتول پەرزەنتى. بالا كەزىنەن كومەيىنە بۇلبۇل قۇس ۇيا سالعان ءانشى قىز وسى ءبىر كيەلى ونەردىڭ جولىنا تۇسۋگە اركەز قۇشتار-تىن.

اكەسى سارمالاي مەن اناسى داريعا ءمادينا ءان سالعاندا ىشتەي قۋانىپ وتىراتىن. ءمادينا  قىزىلورداداعى پەدۋچيليشەدە وقىپ جۇرگەندە اناسى دۇنيە سالادى، ودان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اكەسىنەن دە كوز جازىپ قالعان.

اناسىنىڭ سوڭعى وسيەتى: «سوڭىڭا ەرگەن جالعىز باۋىرىڭ ساعيراعا قامقور، باس-كوز بول» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى ەدى. تۋمىسىنان ەتى ءتىرى ول تاعدىردىڭ سالعانىنا كونىپ، ەرتە ەسەيدى. كىشكەنتاي ساعيرانى ەرتىپ، الماتىداعى جۇبانوۆ اتىنداعى ونەر مەكتەبىنە تۇسىرۋگە اكەلگەن، جولى بولماي ءسىڭلىسى وقۋعا تۇسە المادى. سوندا ءمادينا نەبارى ون التى-اق جاستا ەكەن.

ءمادينا وسى ساپارىندا الماتىدا وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ ونەر بايگەسىنە قاتىسىپ، بەكسۇلتان بايكەنجيەۆتىڭ «اقبايان» ءانىن ايتقان. سودان جۇلدەلى ورىنعا يە بولىپ، اۋىلعا ولجالى قايتقان.

مىنە، جاس ءانشىنىڭ العاشقى قادامى ءساتتى باستالعان. پەدۋچيليشە بىتىرگەن سوڭ ءمادينا الماتىداعى قازاقتىڭ قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.  قىزىعى مول ستۋدەنتتىك شاقتا ءمادينا جاس بولىپ ەلەڭدەمەي، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ينستيتۋتتاعى دايىندىق بولمەسىندە كوپ ىزدەنىپ، كۇيساندىقتا بەرىلگەن تاپسىرما بويىنشا شىعارمالاردى قايتالايتىن. سونىڭ ناتيجەسى بولار، زيالى قاۋىم باس قوسقان جازۋشىلار وداعىندا، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ءماجىلىس زالىندا ، سونداي- اق ۇلكەن ساحنالاردا سىرنايعا قوسىلىپ ءان سالعاندا كوپشىلىكتى بىردەن باۋراپ الاتىن.

1978 - جىلى ءمادينا تۇڭعىش رەت قازاق تەلەديدارىندا وتكەن «التىباقان» ويىن-ساۋىق باعدارلاماسىنا قاتىسىپ، بەكسۇلتان بايكەنجيەۆتىڭ «اقبايان» ءانىن تامىلجىتا ورىنداعان. وسىنداي باس قوسقان جيىندا ۇلبىرەگەن اقسارى قىز جۇرەك لۇپىلىنە داۋىس سىڭعىرىن قوسقان شاقتا تىڭداۋشى ەرەكشە كۇيگە ءتۇسىپ، تاعى دا ايتۋىن وتىنەتىن.

ءمادينا بىردەن ونەر جولىنا تۇسە قويعان جوق. عىلىم اكادەمياسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ ول زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. ءبىر كۇنى بەلگىلى جازۋشى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى زاكىر اسابايەۆ: «ءمادينا، عىلىممەن اينالىسقانىڭ جاقسى، ءبىراق سەنىڭ نەگىزگى باعىتىڭ انشىلىك، ءبارىبىر سول جولعا تۇسپەي كوڭىلىڭ كونشىمەيدى» دەگەنى بار. شىندىعىندا دا اعامىزدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار ەدى.

 

 ءمادينا 1980 - جىلى العاش ماناپ كوكەنوۆ قاتىسقان رەسپۋبليكالىق ايتىستا «دەدىماي-اۋ» ءانىن ايتقاندا كوپشىلىك ۇزاق قول سوعىپ ساحنادان جىبەرمەي قويعان. ءمادينانىڭ ونەرىن مويىنداپ، اعالىق قامقورلىق جاساعان اعالارىنىڭ ءبىرى، ونەر يەسى ءانۋار بەكجانوۆ ەدى. ول كىسى ءانشىنى قىرعىز جەرىندە بولعان ءان بايقاۋلارىنا اپارىپ، ءوزى بايانمەن سۇيەمەلدەپ جاس ءانشىنىڭ جولىن اشتى.

ال سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءماديناعا دەگەن قامقورلىعى ەرەكشە بولدى. ول كىسى ءمادينانى وبلىستىق فيلارمونياعا قابىلداپ، ارنايى «ادىرنا» ءانسامبلىن قۇرىپ، ساحنالىق كوستيۋمدەرىنىڭ ەسكيزدەرىنە دەيىن ءوزى قاداعالادى. دارىنعا ءاردايىم قامقورلىق كەرەك. ءانشىنىڭ رەپەرتۋار تاڭداۋىن اركەز قاداعالاپ، حالىقتىڭ «تولقىما»، «اقبايان»، «ايقاراكوز»، جامبىلدىڭ «ۋگاي-اي»، قاراقالپاقتىڭ «بيبىگۇل»، «قىز جىبەك» وپەراسىنان «تولقىما»، سادىق كارىمبايەۆتىڭ «جەتىسۋ» جانە تاعى باسقا اندەردى ايتۋىن وتىنگەن دە وزبەكالى اعامىز ەدى.

مىنە، كوپتەن كۇتكەن گاسترولدىك ساپارلار باستالدى. گۇلدەي جايناپ، بۇلبۇلداي سايراپ ءمادينا ەل-جۇرتىنىڭ الدىنا شىقتى، قوشەمەت كوردى. ءوزىنىڭ ونەرىن دامىتتى. العاش ءوزىن باقىتتى سەزىنگەن ساتتەرى دە وسى كەز ەدى.

ءمادينا: مىسالعا، «ايقاراكوزدى» ءوزىڭىز بىلەسىز. مەنەن بۇرىن تورعايدىڭ «شەرتەر» ءانسامبلى ورىنداعان. باسقا انشىلەر دە ورىنداپ ءجۇر. ءبىراق ولار ءاندى شەبەر ورىنداپ تىڭداۋشىسىنا جەتكىزدى مە؟ !..» - دەپ ويىن اياقتاماعان ەدى تىلشىگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا.

جالپى، انشىلەر قاۋىمىنا ءوزىنىڭ داۋىس مۇمكىندىگىنە قاراي ءان ايتقان دۇرىس. ونىڭ ىشىندە ءاننىڭ ءماتىنىن تازا، ساۋاتتى ايتسا، وعان جان-جۇرەگىن قوسسا تىڭداۋشىسىن ءتانتى ەتەدى. ءسويتىپ، ءمادينانىڭ ساحناعا شىققان سايىن داۋىسى اشىلا ءتۇستى. ونىڭ اسەم انىنە كوز تارتار ادەمىلىگى قوسىلعاندا اجارى ەرەكشە نۇرلانىپ كەتەتىن.

ءمادينا تۋعان-تۋىسقانعا، باۋىرعا ەرەكشە قامقورلىقپەن قارايتىن. اسىرەسە سوڭىنان ەرگەن جالعىز ءسىڭلىسى ساعيراعا ىقىلاسى ەرەكشە ەدى.

ومىردەن وتكەن جان جايلى ەسكە الىپ، ءسوز قوزعاۋ وڭاي ەمەس. سوندا دا بولسا اپايى ءمادينا جايلى كوزىنە الا وتىرىپ ءسىڭلىسى ءسوز باستادى:

ساعيرا: ءمادينانىڭ ومىردەن وتكەنىنە ءبىراز جىل بولدى. ءبىراق ماعان كەشە عانا ۇيدەن شىعىپ كەتكەن سياقتى. كوشەدە كورگەن ادامدار سۇراپ جاتادى، «تەلەديداردان كورسەتپەي كەتتى، قاشان كورسەتەر ەكەن؟ - دەپ. ءمادينا بولعاندا مەن ەشكىمدى ىزدەمەپپىن. ەندى تۋعان-تۋىسقانداردى ىزدەپ، جالعىزسىراعاندا سىرلاسىپ، ارالاسىپ تۇرامىن.

ءمادينانىڭ ماعان جاساعان جاقسىلىعى ۇشان-تەڭىز. ۇلكەن شىعارماشىلىق كەشى بولىپ، سودان تۇسكەن اقشاعا ماعان ءۇش بولمەلى ءۇي الىپ بەردى. ءمادينانىڭ ارقاسىندا گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليشەسىن، ودان كەيىن كازپي-دى، كەيىن «سىمبات» ءسان اكادەمياسىن ءبىتىردىم. بارىنە ءوزى جەتەلەپ ءتۇسىرىپ اسا قامقور، انامداي بولىپ ەدى، مارقۇم.»

ءمادينا وتە بالاجان ەدى. تۇلا بويى تۇڭعىشى ارسەندى ەركەلەتىپ، بەتىنەن قاقپاي ءوسىردى. ونىڭ جاقسى ازامات بولىپ وسۋىنە كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ەندىگى ءسوز كەزەگى ءمادينانىڭ ۇلى ارسەندە:

ارسەن: مەنىڭ مامام وتە ەڭبەكقور، ىستەگەن ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن ادام بولعان. كوپ نارسەنى ۇيرەتىپ كەتتى عوي. ماعان مامامنىڭ ايتقان وسيەتى «ءار ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارا» دەيتىن. ەلدەن ءبىرىنشى كومپيۋتەر الىپ بەردى. مامام مەنى ەركەلەتكەنمەن ساباق ۇيرەتپەيتىن. ول ساعيرا تاتەمە سەنەتىن. سول كىسى ۇيرەتەتىن. مامام ماماندىق تاڭداۋدى دا ءوز ەركىمە بەردى.

مامام قايتىس بولعان سوڭ ەسكە الۋ كەشىن ۇيىمداستىردىق. س د-ى ديسكىدە ءۇنتاسپالارىن، كىتابىن شىعاردىق. ءبىراز جىل بۇرىن تۋعان جەرىندە مادەنيەت سارايى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە «اقبايان» دەگەن مۇراجاي اشتى».

ەندى ءمادينا جايلى قۇربىسى جۋرناليست ايسۇلۋ يمانبەكوۆانىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان بىرەر اۋىز سىرى بار ەدى:

ايسۇلۋ: ءمادينا قاي ۋاقىتتا دا ءوزى قانداي ادەمى بولسا، ومىردە دە سونداي ادەمى ءوتتى. مەن ءمادينانىڭ كوپ كونتسەرتىن تەلەديدارعا ءتۇسىردىم. سوندا ءمادينا ءتۇنى بويى مونتاجعا قاتىساتىن. «سامالدان» ءۇش بولمەلى ءۇي العاندا ءمادينا ۆانناداعى كافەلدى ءوزى جاساپ جاتىر ەكەن، ءبىز وسىنداي نازىك جاننىڭ ەرلەر اتقاراتىن ءىستى ءوزى جاساپ جاتقانىنا قايران قالدىق. ول ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ەڭبەكقور جان ەدى.

ادام ماڭگىلىك ەمەس قوي، ءبىراق ءمادينا ومىردەن وتەرىن ءبىلىپ ءجۇردى مە، ماعان: «سەن مەن تۋرالى «ساعىنىپ ءجۇرمىن» دەگەن ماقالا جازشى»، - دەدى.

- جاقسى، - دەدىم. ءسويتىپ، «جاس الاشقا» ماقالا بەرگەم. ءبىر ادام جاقسى ءومىر ءسۇردىم دەسە، ءماديناداي بولسىن! ول ءوزىنىڭ ونەرىمەن ەل ەسىندە قالدى» - دەپ ەدى.

ءمادينانىڭ تۋعانىنا 60  جىل تولۋىنا وراي «ەۆرازيا» تەلەارناسىنان بەرىلگەن «كەشكى كەزدەسۋ» حابارىنىڭ 2-تامىز كۇنگى سانى دارىندى ءانشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنە ارنالدى. جۇرەك تولقىتار بۇل كەشتە بالا كەزدەن بىرگە وقىعان قۇربىلارى مەن ونەردەگى دوستار، سونىمەن قاتار ۇلى ارسەن مەن كەلىنى جاننا ۇلدارىمەن قاتىسىپ، جان تەبىرەنتەر سىرلارىمەن ءبولىستى.

مەنىڭ قازاق راديوسىندا ەڭبەك ەتكەنىمە بيىل جيىرما ءتورت جىل بولىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءمادينا سىندى نەبىر ءانشى-كۇيشىلەردى اۋە تولقىنىنان ناسيحاتتاپ، ونەرىن تىڭدارماندارعا پاش ەتتىم.

ءمادينا مۋزىكا رەداكتسياسىنا ءجيى كەلىپ تۇراتىن، اركەز جارقىلداپ جۇرەر ونىڭ بىزگە كەلگەنى توي دەسەك تە بولعانداي ەدى. اڭگىمەگە بايىتىپ، اركەز كوڭىل- كۇيى جوعارى بولىپ جۇرەتىن قوڭىراۋ ءۇندى انشىمەن تالاي دىبىس ستۋديالارىندا، ساحنا سىرتىندا كورىسىپ، سىرلاسىپ ءجۇرۋشى ەدىك. ول ماعان «سەنىڭ داۋىسىڭ جاقسى، نەگە ساحنادا كورىنبەيسىڭ؟» دەپ كەزدەسكەن سايىن سۇراپ قوياتىن. ءبىر كۇنى كوكبازاردا كەزدەسىپ قالىپ، سول ماڭداعى ءبىر كافەگە وتىرىپ ۇزاق سىرلاسقانىمىز بار. ول كەزدە ءمادينانىڭ جاستاۋ كەزى ەدى. انىمەن، سانىمەن وزىنە باۋراي بىلەتىن اسىل قۇربىمىز 1977-1979 -جىلدار ارالىعىندا قازاق تەلەارناسىنان ۇيىمداستىرعان «التىباقان» ويىن-ساۋىق وتاۋىندا ءجيى كورىنەتىن، مەنىڭ دە ءان سالىپ بىرگە التىباقان تەپكەن كەزدەرىم بار.

ءمادينانىڭ سىرلاس قۇربىسى زاۋرەحان قۇماربەكوۆا اركەز ءانشىنىڭ ونەرىنە قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن، سوڭعى كەزدە ەسترادالىق اندەردى ورىنداپ ءجۇر. ەندى دوس كوڭىلدەن شىققان زاۋرەحاننىڭ ەستەلىگىنە كەزەك بەرسەك:

زاۋرەحان: وسى جاقىندا عانا ءبىر اپاي تويدا «مەن ساعان قاراپ وتىرىپ ءمادينانى كورگەندەي بولدىم. ءجۇرىس-تۇرىسىڭ، اندەرىڭ ۇقسايدى ەكەن» - دەگەنى...

- اپاي، ءمادينا اپپاق ەلىكتىڭ لاعىنداي ەدى عوي، - دەپ ەدىم، ول:

- اپپاق بولسا اپپاق شىعار، ءبىراق ۇقساستىقتارىڭ كوپ- دەگەنى...

- ءبىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي وتە تاتۋ دوس بولدىق. مەن ءمادينانىڭ سىرلاس قۇربىسى بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. ساعىنامىن، ارينە...» - دەپ كوزىنە جاس الدى.

ءومىردىڭ اشى-تۇشىسىن كورىپ، تولعان ايداي تولىسىپ، ەندى قاناتىن جايىپ ەركىن سامعايمىن دەگەندە مەزگىلسىز دۇنيەدەن وتكەن ءمادينانىڭ قاسىرەتى ءيسى قازاقتى قاتتى تەبىرەنتىپ كەتتى.

قازاقتىڭ مەملەكەتتىك جامبىل اتىنداعى فيلارمونياسىندا قوشتاسۋعا كەلگەن ادامدا شەك بولعان جوق. اعىل-تەگىل جىلاعان حالىق لەگى ءتورت ساعاتقا سوزىلدى.

ءان ەركەسى اقباياندى اقتىق ساپارعا اتتاندىرار شاقتا قىستىڭ العاشقى اق ۇلپالارى اياماي سەبەلەپ تۇرعان. اق دۇنيەنىڭ التىن كۇنى دە نۇرىن توگىپ، اياۋلى قىزبەن قوشتاسىپ تۇرعانداي ەدى...

كۇرەڭ كۇزبەن قوشتاسقان مۇقاعالي بارعان كەڭساي قورىمىنا ءمادينا ەراليەۆامەن قوشتاسقان قارالى كوش ءۇنسىز جىلجىدى. حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى ءانشىسى جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى.

ارتىندا ونەرىنە ءتانتى حالقى، اسقاقتاعان سازدى دا نازدى ءانى، ساعيراسى، ارسەنى قالدى. ەندى، مىنە، كوكتەمگى شىققان جاۋقازىنداي جاڭا ءومىر باستالدى. ءمادينانىڭ ارسەنى ۇيلەنىپ، جاننا ەسىمدى كەلىن اق بوساعانى اتتادى. كوپ ۇزاماي نەمەرەلەر دە كوبەيە باستادى. ورنى بار وڭالار دەگەن وسى دا.

حالىقتىڭ سۇيىكتى ءانشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءمادينا ەراليەۆانىڭ تورقالى تويى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلاناتىنى ءسوزسىز.

التىن يمانبايەۆا