ينفلياتسيامەن بىرگە قالىڭمال دا قىمباتتاپ بارادى
ازىق- تۇلىك قىمباتتادى، جانار- جاعارماي دا، ءدارى- دارمەكتى قوسىڭىز وعان. اينالىپ كەلگەندە قىمباتتاماعان نارسە قالمادى. قىمباتشىلىقتىڭ قونىس اۋدارماعان ءبىر عانا «اۋىلى» بار ەدى. قالىڭمال دەگەن. بيىل وعان دا اياعى جەتتى. ۇلىن ۇيلەندىرىپ، ءورىسىن كەڭەيتكىسى كەلگەندەردىڭ بۇگىندە اۋزىنداعى اڭگىمەسى وسى. «قىمباتشىلىق قالىڭمالعا دا جەتىپتى عوي» . ءمور باسىپ، قولمەن قويعانداي بولماسا دا العالى وتىرعان كەلىنگە قالىڭمال تولەۋ جازىلماعان دالا زاڭى ىسپەتتى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇشقان ۇيا» اتتى كىتابىندا اجەسىنىڭ ايتاتىنداي «قالىڭسىز قىزدىڭ قادىرى بولۋشى ما ەدى؟ » راسىندا.. . كونەدەن كەلە جاتقان سالت- داستۇرلەرىمىزگە وتكەننىڭ ونەگەسى جوق دەپ وزەۋرەپ، تاس اتقىسى كەلگەندەر بولعانىمەن، التىننىڭ سىنىعىنداي بولعان يگى داستۇرلەرىمىز ءالى دە ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. قۇدا تۇسكەن قىزدىڭ اتا- اناسىنا بەرىلەتىن قالىڭمال زامانىنا قاراي وزگەرىپ، تۇرلەنە تۇسۋدە. وزگە وڭىرلەردى قايدام، ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى بولعان وڭتۇستىكتە بۇل كادە ءالى دە بار. «قالىڭمال بەرۋ - قىزدى ساتىپ الۋ» دەگەن نيەتتەن جوعارى تۇرعان كيەلى ۇعىم. ارنايى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىلىپ، بۇلجىماس زاڭ رەتىندە بەكىمەسە دە، قوعامدا قالىڭمال تولەپ ۇيلەنۋ، بۇلجىماس داستۇرگە اينالعانى شىندىق. سول سەبەپتى دە قالىڭمالى تولەنگەن قىزدى «قالىڭدىق» دەپ اتاعان. كۇيەۋ جىگىتتىڭ اكەسى قالىڭمال تولەۋگە مىندەتتى بولسا، قىز اكەسى دە قىز جاساۋىن بەرۋگە ءدال سولاي مىندەتتى. قالىڭدىقتىڭ اكەسى قالىڭمالدىڭ كولەمىنە قاراي جاساۋ ازىرلەتكەن. قالىڭمالسىز كەلگەن قىزدى قادىرسىز ساناعان.. . قالىڭمالعا بەرىلەتىن كادەنى بۇرىنىراقتا مالمەن ەسەپتەگەنى بەلگىلى. ماسەلەن، قارا مال قالىڭ مالدىڭ ەڭ وزەكتى ءبولىمى سانالعان. وعان ءىرى قارا سانى ءبىر جيىرما، بەس جيىرماعا دەيىن ياعني 21-25-كە دەيىن بارعان.
قىز ۇزاتۋ تويىنا سويىسقا اپارىلاتىن مال، جىرتىس جانە قالىڭدىق جاساۋىنىڭ شىعىنى توي مالى 20-70 باس جىلقىعا دەيىن جەتكەن. «ءسۇت اقىسى» دەپ قالىڭدىقتىڭ اناسىنا بەرىلەتىن 1-7 تۇيە، قىز اكەسىنىڭ «اتا كۇشىنە» تولەنەتىن اقى دا ءىرى قارامەن ەسەپتەلگەن. «جىگىت تۇيە» دەگەن دە جورالعى بار. بۇعان 2 تۇيە جانە مىندەتتى تۇردە جاقسى سىرت كيىم مەن ەر- تۇرمان بەرىلگەن. « ءىلۋ» دەپ قىزىن تاربيەلەگەنى ءۇشىن ۇرىن بارعاندا بەرىلەتىن كادەنى ايتقان. ەگەر «ىلۋگە» كوپ قاراجات جۇمسالسا، تيىسىنشە، قارا مال سانى ازايتىلعان. «دوڭگەلەك قالىڭ» دەگەنى تاعى بار. ول ون شاقتى قارادان اسپاعان (كەدەيلەر ورتاسىندا جۇرگەن) . «بالاما» قالىڭعا 10-15 ۇساق مال ورنىنا، ءبىر ءتاۋىر جىلقى بەرىلگەن. «ولقى» قالىڭعا 37 ءىرى قارا - ايەلى ءولىپ، بالدىزىن العاندا تولەنگەن. بۇگىنگە دەيىن ساقتالىنعان «قىرىق جەتى» دەگەنى دە بار. ايەلى بوسانعاندا «كىم تۋدى؟ » دەپ سۇراسا، «قىرىق جەتى» دەپ جاۋاپ بەرەتىنى وسى داستۇرگە بايلانىستى تۋعان. قىز جاساۋى دا قالىڭمالعا قاراي بەرىلگەن. ەجەلگى سالت بويىنشا ساۋكەلە مەن قىمبات اشەكەيدەن باسقا قىز كيىمى تۇگەل توعىزدان بەرىلگەن. قالىڭدىقتىڭ باس كيىمىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ساۋكەلەنى قالىڭدىق كۇيەۋ جىگىتتىڭ اۋىلىنا كەلىن بولىپ تۇسكەندە عانا كيگەن. سوندىقتان دا ونى ەشكىمگە بەرمەگەن.. . ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاق ادەبيەتى الەمىندە تۇڭعىش رومان جازعان سپانديار كوبەيەۆتىڭ دە العاشقى شىعارماسى وسى «قالىڭمالعا» ارنالعان- تىن.. .
ەسكىلىكتى سالت- داستۇرلەرگە مەيىلىنشە تەرىس كوزقاراستا بولعان كەڭەستىك وداقتا ءدال وسى داستۇرگە «ايەلدەردىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى» دەگەن سىلتاۋمەن تيىم سالعانى بەلگىلى. 1922 -جىلى قازاق ۇكىمەتىنىڭ قالىڭمال مەن كوپ ايەل الۋشىلىققا تيىم سالعان دەكرەتى شىققان. اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ بارىپ، 1928 - جىلى ب ك(ب) پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعى «قالىڭمال مەن كوپ ايەل الۋشىلىق جويىلسىن» دەگەن قازاق ولكەلىك قوعامىنىڭ جارعىسىن بەكىتەدى. وسىلايشا ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى دەپ زورلىقپەن ساناسىنا سىڭىرگەن. الايدا ۇلتتىق تانىم- تۇسىنىگى جوعارى اتا- بابالارىمىزدىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق ءتىن جوعالماي بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ەندى زامانىنا قاراي امالى بولىپ، جىل جىلجىعان سايىن تۇرلەنىپ، جاڭاشا سيپاتقا ەنۋدە.
ەل اراسىنداعى سوزگە قۇلاق تۇرەر بولساق، بۇگىندە وڭتۇستىك وڭىردە قىزدىڭ قالىڭمالى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 300-500 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. بىلتىر بۇل باعا - 200 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولاتىن. اراعا ءبىر جىل سالماي قالىڭمال قىمباتتاپ كەتتى. ءارى ءبىر وبلىستاعى ءار اۋداندا قالىڭمال كولەمى ءار ءتۇرلى. بۇرىنىراقتا قالتاسى قالىڭدار عانا ماقتاارالدىڭ قىزدارىنا قۇدا ءتۇسىپ جاتاتىن. ويتكەنى ماقتالى ءوڭىر ماقتاارالدا ەڭ قىمبات قالىڭمال بولاتىن. بۇگىندە دە وسى قارقىن ساقتالعان. اق التىندى وڭىردە قالىڭمال كولەمى 300-700 مىڭ تەڭگەنى ۇستاپ تۇر. ال ەڭ ارزانى 250 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمى وتىرار، تۇركىستان، سايرام اۋداندارىندا ساقتالعان. ارىس اۋدانىندا - 270, تولە بيدە - 280, تۇلكىباستا - 250-280 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە كورسەتىپ تۇر. بۇل قاتىپ قالعان باعا ەمەس. قۇدا- قۇداعيلاردىڭ « ءتاتتى ءشايىندا» كەلىسىلەتىن ماسەلە. ارينە، اركىم كورپەسىنە قاراپ كوسىلەرى انىق. دەسەك تە باسەكەلەستىك باستالعان سىڭايلى. ءبىرى ەكىنشىسىنەن ارتىق قىلۋعا تىرىسادى. ءارى جاڭاشا قۇدالىق داستۇرلەرىن ويلاپ تاۋىپ، بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسۋگە تالپىنۋشىلىق بار.. . بۇرىندارى قۇدا ءتۇسىپ بارعاندا قىزدىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا تاعۋشى ەدى، بۇگىندە ول ساننەن قالعان. تەك بريلليانت تاعىلاتىن بولدى بۇگىندە. ونىڭ ۇستىنە كادەلەردىڭ ىشىنە كىرەتىن كورپە- توسەكتىڭ ماتاسى، ماقتاسىن دا بۇگىندە قالىڭمالعا قوسىپ بەرەتىن ءسان شىقتى.. . بۇگىندە قالتالى بايلار جەتەرلىك. سوعان ساي اتاق- داڭق ءۇشىن ۇلان- اسىر توي جاساپ، ميلليوندارىن شاشىپ جاتقانداردى ايتپاي- اق قويايىق، «كەدەي مەن كەدەي قۇدا بولسا، اراسىندا دوربا جۇرەدى، باي مەن باي قۇدا بولسا اراسىندا جورعا جۇرەدى، باي مەن كەدەي قۇدا بولسا، اراسىندا قاتىناس زورعا جۇرەدىنىڭ» بۇرىننان بار ءتامسىل ەدى، بۇگىندە تىپتەن كۇشىنە ءمىنىپ تۇر. قالاي بولعاندا دا، قازاق تۇرعاندا قالىڭمال ءداستۇرى ەشۋاقىتتا دا سانادان سىزىلىپ، وشپەك ەمەس. تەك قالىڭمال ويعا دا، بويعا دا قونىمدى، قالتامىزعا ساي بولسىن دەڭىز.. .
ءبىر دەرەك
پارسى ەلىندە حالىقتىڭ جاعدايى جاقسى بولعاندىقتان، بۇل جاقتا ۇيلەنۋدىڭ جازىلماعان زاڭدىلىقتارى بار. ۇيلەنەتىن يراندىق جىگىتتىڭ مىندەتتى تۇردە جەڭىل اۆتوكولىگى مەن باسپاناسى بولۋى كەرەك. مۇندا قالىڭمال كولەمى ءبىر كەلى التىنمەن ەسەپتەلەدى. ءبىر دوربا التىن اپارۋعا شاماسى جەتپەسە، ءبىر داناسىنىڭ ءوزى 300 دوللار تۇراتىن التىن دينار تيىننىڭ 100- ءىن بەرۋى كەرەك. ونىڭ ءوزى 30 مىڭ ا ق ش دوللارىنا جەتىپ جىعىلادى. ال ەگەر بۇعان دا شاماسى جەتپەي جاتسا، قايىن ەنەسىنىڭ ەكى بىلەگىن شىنتاعىنا دەيىن التىنعا تولتىرۋى ءتيىس. ەكى جاس ۇيلەنگەن سوڭ ءوزارا زاڭدى كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ەگەر دە كەيىن جاستار جاراسىم تاپپاي اجىراسۋعا بەل بۋسا، جىگىتتىڭ قالىڭدىققا مورالدىق شىعىنى رەتىندە 30-50 مىڭ ا ق ش دوللارى ارالىعىندا تولەم بەرۋگە مىندەتتەلەتىنى جازىلىپ، زاڭدىق كۇشىنە ەنەدى. باسىنداعى بار بايلىعىن كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن سومانى تۇگەلدەي جارىنا قالدىرىپ، تۇل كەدەي بولىپ شىعادى. ال ورتادا بالا بولسا، سول ەلدىڭ زاڭى بويىنشا اكەسىنە قالدىرىلادى. سول سەبەپتەن دە بولار بۇل ەلدە اجىراسۋ كورسەتكىشى وتە تومەن دەڭگەيدە. ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. قالىڭمالدىڭ كۇشى دەپ وسىنى ايت.
اۆتور: باقىتنۇر جۇماش
«الاش ايناسى»
