تەحنيكا ءتىلى قازاققا جات پا؟

استانا. قازاقپارات - قازىر جەر-جاھاندا تەحنيكا سالاسى قارىشتاپ دامىپ تۇر.

كەزىندە ارمان بولعان كوپتەگەن جايلار بۇگىنگى كۇنى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس.

العاشقى اعارتۋشىمىز ىبىراي التىنسارين ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتىڭ ءورىسى كەڭ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى.

ايشىلىق الىس جولدان جىلدام حابار العىزۋعا وسى ۋاقىتتا ەشكىم تاڭعالمايدى. جاھاندىق جەلىنىڭ تەتىگىن باسساڭىز جەتىپ جاتىر. قالاعانىڭ زاماتىندا الاقانىڭدا تۇرادى.

بىلىمگە دەن قويعان جۇرت جەتى قات كوككە جول سالىپ الدى. بۇگىنگى تاڭدا عارىشقا بارىپ-قايتۋ ۇشاققا مىنگەنمەن تەڭ. وسىنداي جاڭا زامانعى تەحنولوگياعا كوز سالىپ وتىرمىز. وعان تاڭدانىسپەن قارايتىنىمىز تاعى دا راس.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق جوبالارعا ماڭىز بەرىلۋدە. ياعني، جاڭاشىل يدەيالارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جاسالادى. ال ونى ىسكە اسىرۋعا قانشالىقتى شامامىز كەلەدى؟ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن ساۋالدىڭ ءبىرى وسىعان سايادى. الايدا ءالى دە كەم-كەتىگىمىز جوق ەمەس. ەڭسەمىزدى تىكتەگىمىز كەلسە، سول جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە كىرىسۋىمىز قاجەت ەمەس پە؟

جىلما-جىل ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ بولادى. بۇل - ەلىمىزدەگى بىلىم دەڭگەيىنىڭ ءبىر ولشەۋىشى. شاكىرت ون ءبىر جىلدا قانداي ءبىلىم الدى؟ سوندا بارلىعى ايقىن كورىنەدى. شىندىعىن ايتايىق، بىزدەگى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ تەحنيكالىق پاندەردەن العان ءبىلىمى ءوز دەڭگەيىندە ەمەس. كوبىسى ادەبيەت پەن تاريحتى شەمىشكەشە شاعادى.

ال فيزيكا، ماتەماتيكا مەن حيمياعا كەلگەندە كوبىسى توسىلىپ قالادى. وسى پاندەردەن تۇلەكتەردىڭ جيناعان باللى 10-15 ۇپايدان اسپايدى. تەستىلەۋگە ەنگەن پاندەردىڭ ءارقايسىسىنان 30 بالل بەرىلەدى. ناتيجەگە قاراساڭىز، ويلانىپ قالاسىز امالسىز.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا سۇرانىس ارتىپ تۇر. وسىعان وراي ولارعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن گرانت ارتتى. جىلما-جىل 110 مىڭنان استام گرانت تەحنيكالىق ماماندىق تۇرلەرىنە بولىنەدى. دەگەنمەن وعان بارىپ جاتقان ورەندەر سانى قانشانى قۇرايدى؟ ماسەلەن، قازىرگى كۇنى اقپاراتتىق تەحنولوگيا مەن ەلەكترونيكا بويىنشا ينجەنەرلەر ساۋساقپەن سانارلىق. ال عارىش سالاسىن ايتپاي-اق قويالىق.

اتاپ ايتقاندا، استروفيزيك استرونوم سىندى كاسىپتى يگەرگەن جاستار جوقتىڭ قاسى. سونداي-اق، ەلىمىز كارتوگراف، گەودەزيست ماماندىقتارعا ءزارۋ. اينالىپ كەلگەندە، ولاردىڭ بارلىعى مەكتەپتە تەحنيكالىق پاندەردى وقىتۋ ءجايىن اڭعارتادى.

توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن وقۋشىلاردىڭ فيزيكا، ماتەماتيكا مەن حيمياعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى ەدى. قاي سالادا بولماسىن، قازاق بالاسى كەزدەسەتىن. ەلىمىزدەگى قازبا بايلىقتى تابۋعا ۇلكەن كۇش جۇمساعان قانىش ساتپايەۆ اعامىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ودان وزگە دە تالاي مىقتى ارىستارىمىز شىقتى. قازىر سونداي دەڭگەيگە جەتۋ قۇر ارمانعا اينالىپ تۇر.

 

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ساتتە العا جۇرەتىن جولدى تاڭدايتىن ۋاقىت تۋدى. سول شاقتا تەحنيكالىق ماماندىققا سۇرانىس ارتتى. الايدا كەيبىر سالا بويىنشا كاسىپ يەلەرى جوق ەكەنى كوزگە كورىنىپ تۇردى. سوندىقتان ولارعا شەتەلدەن ينۆەستورلار تارتىلدى. ويتكەنى، وركەنيەتتى ەلدەردە وعان ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر.

شاپ-شاعىن ارالدا قونىس تەپكەن جاپونيانى الايىقشى. قازىر بۇل ەلدىڭ الەمدە بەدەلى زور. اتالمىش ەلدە تەحنيكانىڭ جەتى اتاسى جاسالادى.  قىزىعى، جاپون جەرىندە ءتۇرلى قازبا بايلىق وتە از. كۇنشىعىس ەلىنىڭ وكىلدەرى اقىل-ويدىڭ جەمىسىن جەپ وتىر. عالىمدار تورتكۇل دۇنيەگە تاڭسىق تالاي تەحنيكانى ويلاپ تابادى.

وڭتۇستىك كورەيا دا ولاردان قالىس قالا قويمايدى. قۇداي قوسقان كورشىمىز قىتاي دا الدىڭعى ورىننان كورىنۋگە تالپىنىپ ءجۇر. ەۋروپا ەلدەرىندە دە وسىنداي سەرپىلىس بايقالىپ تۇرادى. وكىنىشتىسى, قازاق ەلىندەگى عالىمدار ويلاپ تاپقان ءالى كۇنگە دەيىن الەمدىك ارەناعا شىعا قويعان جوق. ءبىز وزگە ەلدە جاسالعان تەحنيكانى تۇتىنۋدان ارىگە اسا الماي جۇرگەن جايىمىز بار. ارىعا بارماي-اق قويالىق، اۆتوكولىك جونىنەن قازاقستاننىڭ ءتول ءونىمى بار ما؟ جۇك نەمەسە جەڭىل كولىك بولسىن، سىرتتان تاسىمالداپ ءجۇرمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بىزدە بۇل سالا بويىنشا ولقى سوعىپ تۇرعان تۇستارىمىز جەتەرلىك.

قازىر ءاربىر قازاق ۇيىندەگى ورەنىن جوعارى وقۋ ورنىنا الىپ بارۋعا قۇشتار. وعان ەشبىر داۋىمىز جوق. الايدا كۇنى ەرتەڭ ول ماماندىق بويىنشا ەكى قولعا ءبىر كاسىپ تابىلا قويا ما؟ الدىمەن وسى جاعىن ويلانىپ العانى ارتىق ەمەس. اعايىندار بالاسىنا بۋحگالتەر ماماندىعىن الىپ بەرۋگە قۇشتار. ودان دا باسقاسىنا قۇجات تاپسىرىپ جۇرگەن جاس ورەندەر كوپتەپ كەزدەسەدى. قىسقاسى، ولار اۋپىرىمدەپ ديپلوم الادى. ودان كەيىن جۇمىس تابا الماي قينالادى.

جاھاندانۋ زامانىندا ءاربىر ەل عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى ارقىلى ماقتانا الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ابىرويى بيىكتەيدى. قازاقستان جەتپىس جىل بويى شيكىزات ەلى بولىپ كەلدى. سول ولقىلىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا. بىزدىڭ ەلىمىزدە مەندەلەيەۆ كەستەسىندەگى بارلىق ەلەمەنتتەر بار دەپ كەۋدە سوعامىز. ودان وزگە جۇرتتى مويىنداتقان قانداي ءونىم شىعارىپ وتىرمىز؟ ۋاقىتىندا ەلىمىزدە ءىرى زاۋىتتار جۇمىس جاسادى.

ونداعى ماماندار ءوز ەلدەرىنە كەتكەندە تاعى دا قينالىپ قالدىق. قازىر سونداي ءوندىرىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. قازىر جاڭاشىل يدەيالارعا جول اشىلىپ وتىر. بۇل - ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز. سوندىقتان بۇل باعىتتا ناقتى جوسپاردىڭ جاسالعانى ارتىق ەمەس. جاس ورەندەردى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باۋلۋ كۇنى ەرتەڭ ءوز جەمىسىن بەرەدى. ونى اقىل-ويدىڭ جەمىسى ارقىلى وركەنيەتتى ومىرگە جەتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ تىرشىلىگى كورسەتىپ وتىر.

وسىنداي پروبلەما سىر وڭىرىندە دە بار. وبلىستا بارلىعى 13 كاسىپتىك مەكتەپ بار. وندا شاكىرتتەر 25 ماماندىق بويىنشا ءتالىم الادى. ءار مامانعا جىلىنا 112 مىڭ تەڭگە شاماسىندا شىعىن جۇمسالادى. ارينە، وسىنىڭ ءوزى مەملەكەتكە از شىعىن ەمەس. ونىڭ وتەۋى دە قايتۋى قاجەت ەمەس پە؟ الايدا كاسىپتىك مەكتەپتە ءبىلىم العاندار تولىقتاي ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ كەتە قويمايدى. ولاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. بۇل دا بۇگىنگى كۇننىڭ باستى پروبلەماسىنا اينالا باستادى.

ايتالىق، ارال، قازالى، سىرداريا اۋداندارىنداعى كاسىپتىك مەكتەپتەردە ءبىلىم العانداردىڭ نەبارى 40 پايىزعا جۋىعى عانا ەڭبەكپەن قامتىلعان. وسىعان قاراي وتىرىپ، قانشاما قارجىنىڭ جەلگە ۇشقانىن باعامداۋ قيىنعا سوعا قويماس.

شىندىعىن ايتۋ كەرەك، كوپتەگەن كاسىپتىك ءبىلىم وشاقتارىنداعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەلمەيدى. ۇستازدار كونەدەن قالعان جابدىقتاردى جاماپ-جاسقاپ پايدالانۋعا ءماجبۇر. ءقازىر كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارىنداعى جابدىقتار شەتەلدەن جەتكىزىلەدى. اتالمىش قۇرالداردىڭ ءتىلىن تۇسىنە قوياتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان ونىڭ ءتىلىن بىلەتىن جاندار وزگە جاقتان شاقىرىلادى. اينالىپ كەلگەندە، كاسىپتىك مەكتەپتە ءبىلىم العان جاستار ونداي كاسىپكە قولىن جەتكىزە المايدى.

راسىن ايتۋ كەرەك، كەزىندە كاسىپ بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ قوعامداعى ىقپالى زور بولدى. بۇل ءبىلىم وشاقتارىندا اۋىلدىق جەرلەرگە قاجەتتى ماماندار وقىتىلدى. ولاردىڭ اراسىندا تراكتورشى، كومباينشى، سلەسار، توكار، تىگىنشى جانە وزگە دە كاسىپ يەلەرى بار ەدى.

وسى كۇندەرى اتالعان ماماندىق يەلەرىنىڭ كوبى 90-جىلدارعا دەيىن كاسىپتىك مەكتەپتە ءبىلىم العاندار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قازىر اۋىلداعى ەگىستىك القابىندا ەگىن ورىپ جۇرگەن كومباين كابيناسىنان ەلۋدى ەڭسەرگەن نەمەسە الپىستى القىمداعان اعالاردى عانا اڭعاراسىڭ. ورىمدەي جاستار بۇل كاسىپ تۇرلەرىنە ەشقانداي قىزىقپايتىن سەكىلدى. ويتكەنى ولاردىڭ كوبى «نانىمدى قالادان تابايىن» دەگەن نيەتپەن ۇلكەن شاھارلارعا بەت تۇزەيدى. الايدا ەكى قولعا ءبىر كاسىپ تابىلا قويسا جاقسى عوي. بولماسا ەرىككەننەن اراق ءىشىپ، ءتۇرلى جات قىلىقتارعا بوي الدىرىپ جۇرگەندەر قانشاما.

سونداي-اق، قازىرگى تاڭدا وبلىس باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى جاستاردى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باۋلۋعا ءمان بەرىلە باستادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن نەگىزىنەن اگرارلىق وندىرىسكە ارقا سۇيەپ كەلگەن ايماق الداعى ۋاقىتتىڭ بەدەرىندە ءوندىرىسى ورىستەگەن وڭىرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى، سىر توپىراعىندا مەندەلەيەۆ كەستەسىندە جازىلعان حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرشاما بولىگى تابىلادى. ال ونى يگەرۋگە كەلگەندە سىرتتان ماماندار شاقىرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.

ەندىگى كەزەكتە مۇنداي مۇقتاجدىققا جول بەرمەي، ولارعا قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەنىمىز ورىندى بولادى. وبلىس باسشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن جىلى قىزىلوردالىق 200 دەن استام جاس ماسكەۋدەگى مەتاللۋرگتەر دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا اتتانىپ كەتتى. ولاردىڭ قاتارىنا بيىل تاعى دا سول شامالاس ورەندەر قوسىلماق. كۇنى ەرتەڭ ولار تۋعان جەرگە ورالىپ، ايماق ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەگەن ءۇمىت بار.

وسىنداي ولقىلىقتاردى بولدىرماس ءۇشىن وبلىس باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى قورقىت اتا اتىنداعى  قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە مەتاللۋرگيا سالاسىنا قاجەتتى 5 ماماندىق بويىنشا ستۋدەنتتەر قابىلدانادى. سونداي-اق، ءوڭىر باسشىلىعى ماسكەۋ بولات جانە قورىتپا ينستيتۋتىنا دارىندى بالالاردى ىرىكتەۋگە كوڭىل بولەدى. بىلتىر ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وتە قاجەتتى ماماندىققا جاستاردى دايىنداۋ ءۇشىن وبلىس اكىمىنىڭ 123 گرانتى بولىنگەن ەدى. ولاردىڭ سانى بيىل 177 گە ارتتى. 

قىزىلوردا وبلىسىندا ەكونوميست، قارجىگەر، زاڭگەر، مەيىربيكە جانە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ ارتىعىمەن دايارلانعانى بەلگىلى بوپ وتىر. ال ونىڭ ورنىنا بىزگە گەولوگ، گەودەزيست، كارتوگراف، فەرمەر، لابورانت، تراكتورشى، ۆەتەرينار، اگرونوم، گيدرومەليوراتورلار كەرەك. قۇزىرلى ورىنداردىڭ دەرەك كوزىنە سۇيەنسەك، ولاردىڭ سانىن ءدال قازىر ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، وڭىردە ءوندىرىس سالاسى ەندى-ەندى قانات جايىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە ىرگەسىن كوتەرگەن ءوندىرىس ورىندارىنا 1000 نان استام ماماندار قاجەت ەتىلىپ وتىرعان جايى بار.

اۋىل قازاعى الدىمەن قالتاسىنا سەنەدى. «بالام جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءنان ديپلومىن قالتاعا سالسا نەسى بار؟» دەيدى. ءتىپتى اعايىن-تۋىستىڭ بالاسىنان كەم بولماعانىن قالاپ، وقۋ-بىلىمگە ىقىلاسى جوق ورەنىن قولىنان جەتەكتەپ جۇرگەندەر دە كەزدەسىپ قالادى.

مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن ءبىلىم الاتىن وقۋعا قول جەتكىزە الماسا، اقى تولەۋگە دە قۇلىقتى بولادى. جارايدى، ءبارى دۇرىس دەلىك. ال تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن زور سۇرانىسقا سەلسوق قاراۋعا بولماس. وسى ماسەلەنى جۇيەلەي الماساق، امالسىزدان وسىنداي قادامعا بارماۋدىڭ باسقا جولى بار ما؟

اۆتور: رايان بارىس