قىتايداعى «ەرگەجەيلىلەر مەكەنى» - فوتو

استانا. قازاقپارات - سوڭعى ونداعان جىلداردان بەرى الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ءبىر نارسە بار:

قىتايدىڭ سىچۋان پروۆينسياسىنداعى يانسى سەلوسى تۇرعىندارىنىڭ 40 پايىزى ەرگەجەيلىلەر بولىپ شىقتى.

ولاردىڭ بويىنىڭ ەڭ ۇزىنى -  1 مەتر 17 سانتيمەتر، ال ەڭ تومەنى -  64 سانتيمەتر.

ءبىر سەلودا مۇنداي قىزىقتى جايت نەلىكتەن ءجيى كەزدەسىپ وتىر؟ مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇل ماسەلەنى ەشكىم ءالى كۇنگە دەيىن انىقتاي العان جوق.

ءارتۇرلى بولجامدار ايتىلىپ جاتىر، ءبىراق تولىققاندى تۇجىرىمعا كەلۋ قيىنعا اينالىپ وتىر. الاسا بويلى ادامدار مۇندا كوپ تۇراتىندىقتان بۇل ايماقتى قازىر «ەرگەجەيلىلەر مەكەنى» دەپ اتايدى. يانسىعا بۇل تاجال قايدان كەلدى، جەرگىلىكتى قارتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ءبارى وسىدان 60 -جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن باستالعان.

ءبىر كۇندە باستالعان توسىن كەلگەن سىرقاتتىڭ سىرى انىقتالعان جوق. وقىس كەلگەن اۋرۋ سول جىلى 5-7 جاستاعى بالالارعا قاتتى اسەر ەتكەن، جالپى، بۇل جاستاعى سابيلەر ءوسىمتال كەلەدى ەمەس پە؟! ال ولار ءوسىمىن توقتاتقان، سىرىن بىلدىرمەگەن اۋرۋ اقىرى وسى ەلدى مەكەندەگى ۇلتتىڭ فيزيكالىق ءوسۋىن توقتاتقان. قىتاي عالىمدارى مۇنىڭ سەبەپ-سالدارىن ىزدەگەن: ساراپشىلار وت پەن سۋدى، جەيتىن تاعامداردى دا تەكسەرىپ كورگەن.

الايدا قولعا ىلىنەر، كوزگە كورىنەر ەش دالەل مەن دايەك تاپپاعان. دەسەك تە، قىتاي بيلىگى بۇل جەرگە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ بارۋىنا رۇقسات بەرە بەرمەيدى. العاشقىدا قورشاعان ورتانىڭ، ەكولوگيانىڭ اسەرىنەن مۇنداعى ادامداردىڭ بۇيرەك پەن باۋىرىندا سىناپ دەڭگەيى كوپ، سوندىقتان بۇل ۋلى زات ادامداردىڭ قالىپتى وسۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى دەپ بولجام ايتىلعان.

ءبىراق بۇل دا اقيقاتقا ساي كەلمەدى. انىعى، بۇل جەردە بويى الاسا ادامداردىڭ پايدا بولۋى 1951 -جىلدان بايقالا باستاعان. ەندى مىنە، توسىن قۇبىلىس ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىسىپ كەلە جاتىر.

ءبىراق يانسىنىڭ قارتتارى ەل اۋزىندا قالعان مىنا ءبىر اڭىزدى تىلگە تيەك ەتەدى. وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن دەريەۆنيانىڭ ۆان ەسىمدى قارتى تاڭعاجايىپ اياعى بار قارا تاسباقانى ۇستاپ الادى، مۇنى بوساتىپ جىبەرۋدىڭ ورنىنا ونى قۋىرىپ جەپ قويادى.

«بالەنىڭ ءبارى وسى قارا تاسباقادان كەلدى» دەپ ۋايىمدايدى سەلو تۇرعىندارى. ال ەكىنشىلەرى كەزىندە قىتاي اۋماعىنا باسا كوكتەپ كىرگەن جاپوندىق ارميانىڭ قولدانعان ۋلى گازى تۇرعىنداردىڭ اعزاسىنا اۋىر زاردابىن تيگىزدى دەپ وتىر. ءبىراق جەرگىلىكتى تاريحشىلار يانسى ايماعىنا ەشقانداي جاپونداردىڭ اياق باسپاعانىن ايتادى.

قالاي ايتقاندا دا، ءبىر زاۋالدىڭ كەلگەنى انىق، زەرتتەپ قاراعاندا يانسىداعى ەرگەجەيلىلەر نەگىزىنەن، ورتا جاستان اسقانداردى قۇراپ وتىر. مۇنداعى قارتتاردىڭ بويىنىڭ ۇزىندىعى 80 سانتيمەتردەن ءسال عانا اسادى. بۇل بەلگى كەيىنگى ونداعان جىلدا تۋىلعان جاستاردا بايقالمايدى. كەزىندە توسىن كەلگەن قۇبىلىستان شوشىنعان جۇرتشىلىق ۋاقىت وتە كەلە بايىرعى ەلدى مەكەنىنە قايتا ورالىپ جاتىر.

ۆيكيپەدياعا نازار اۋدارساق، ەرگەجەيلىلىك ادام بويىنىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن تومەن بولۋى. ەگەر ەر ادامنىڭ بويى 130 سانتيمەتردەن، ايەل 120 سانتيمەتردەن تومەن بولسا، ول ەرگەجەيلى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەرگەجەيلىلىك تۋرالى العاشقى عىلىمي تۇجىرىمدى 1902 - جىلى نەمىس عالىمى ۆ. گانزەمانن ۇسىنعان. ەرگەجەيلىلىك گيپوفيز، قالقانشا، بۇيرەك ءۇستى، ۇيقى، جىنىس بەزدەرىنىڭ قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋىنان؛ مەشەل اۋرۋىنىڭ سالدارىنان؛ اياق-قول، مويىن، كەۋدە سۇيەكتەرىنىڭ وسپەۋىنەن (ىشتەن تۋا بىتكەن)؛ ساپاسىز تاماقتانۋدىڭ اسەرىنەن ءوسۋ گورمونىنىڭ (سوماتوتروپين) از بولىنۋىنەن بولادى. سونداي-اق ەرگەجەيلىلىكتىڭ تۇقىم قۋالايتىن دا ءتۇرى بار.

ادامنىڭ شاشى ءتۇسىپ، بەت الپەتى كىشكەنتاي بالانىكىندەي بولادى. كەيدە ناۋقاس ادامنىڭ سان ەتىنە، ىشىنە، اسىرەسە، كەۋدەسىنە (الدامشى ءسۇت بەزدەرىنىڭ پايدا بولۋى) ماي جينالادى. ەرگەجەيلى ادامنىڭ جىنىس بەزدەرى جەتىلمەۋى سالدارىنان ۇرپاق قالدىرا المايدى.

ەرگەجەيلىلىك جالپى، وي-ءورىستىڭ دامۋىنا ونشا اسەر ەتە قويمايدى. دەگەنمەن ورتالىق جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانسا نەمەسە اعزانىڭ ەندوكريندىك جانە حروموسومدىق جۇيەلەرىندە اۋىتقۋلار بايقالسا، وندا ناۋقاس ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر (مىسالى، اقىل-ەسىنەن ايىرىلۋى) پايدا بولۋى مۇمكىن.

دەسەك تە، دۇنيەدەگى ەڭ الاسا بويلى ادامدار قىتايدىڭ يانچى ايماعىن عانا مەكەن ەتپەيدى. مىسالى، 72 جاستاعى نەپال تۇرعىنى چاندرا باحادۋر دانگي تاريحتاعى جەر شارىنىڭ بويى ەڭ قىسقا ەرگەجەيلى ەرەسەك تۇرعىنى دەپ تانىلعان. ونىڭ بويى -  54 سانتيمەتر. دانگي 1955 - جىلدان بەرگى رەكوردتار كىتابى تىركەگەن ەڭ كىشكەنتاي ادام.

بۇگىندە بويىنىڭ قىسقالىعىمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرگەجەيلىلەر وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى -  ۆەرن ترويەر. ونىڭ بويى -  82 س م. بىرنەشە فيلمگە تۇسكەن. ال نەپالدىق حاگەندرا تاپا ماگاردىڭ بويى -  67,08 س م، سالماعى -  5,5 كەلى. بويى 1,07 مەتر بولاتىن توني كوكس «ناشار سانتا»، «جۇلدىزدى سوعىس»، «مەن، تاعى دا مەن جانە يرەن»، «ۋيللوۋ»، «وتە ەپيكالىق كينو» فيلمدەرى ارقىلى كوپشىلىككە تانىمال بولدى.

بويى 1,07 سانتيمەتر بولاتىن ۇلى بريتانيالىق ۋورۆيك دەۆيستىڭ دە اكتەر رەتىندە كوپشىلىككە اتى تانىس. ۋورۆيك «جۇلدىزدى سوعىس»، «نارني حرونيكاسى»، «گارري پوتتەر» فيلمدەرىنە تۇسكەن. الەمدەگى ەڭ قىسقا ايەل -  پولين ماستەرس. ول 1857 - جىلى تۋعان كەزدە بويى 30 س م بولعان. ال توعىز جاسىندا ونىڭ بويى -  55 س م، سالماعى -  15 كەلىگە جەتكەن. كەيىننەن 58 سانتيمەتر بويىمەن رەكوردتار كىتابىنا ەندى.

الەمدە داۋلەتى وزىنە جانە جۇرتقا جەتەتىن ەرگەجەيلىلەر دە بار. ولاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى كادىمگى ادامداردان ەش كەم ەمەس. دەمەك، ماسەلە بويدىڭ الاسالىعىندا ەمەس، ويدىڭ تەرەڭدىگىندە بولىپ تۇر عوي...

اۆتور: بەرىك بەيسەن ۇلى

«ايقىن»