قازاقى قالا قايدا بار؟
- ەستىگەنىمدى ايتايىن با، كورگەنىمدى ايتايىن با؟ - دەگەن ساۋالىنا، ءبىزدىڭ ءبىر دانىشپان اتامىز:
- ەستىگەنىڭ وتىرىك بولۋى مۇمكىن، كورگەنىڭدى ايت، - دەپتى عوي.
وسى ءسوزدىڭ جانى بار.
ءبىز دە اڭگىمەنى كورگەنىمىزدەن باستايىق.
بالا كەزىمىزدە قالتاسىنا از-ماز تيىن-تەبەن تۇسكەن اپالارىمىز بەن اپكەلەرىمىز سەنبى-جەكسەندى كۇندەرى تاشكەنت اسىپ بارا جاتىپ، الدىمەن «تاھير-زۋحراعا» كىرەيىكشى دەپ جاتۋشى ەدى. تاھير مەن زۋحرانىڭ ماحاببات حيكاياسىن «عاشىقنامە»-دەن بىلەتىن ءبىز ول كەزدەرى تاشكەنتتە عاشىقتار اتتاس ۇلكەن دۇكەننىڭ بار ەكەنىن بىلمەسەك تە، ءبىر ەلەڭ ەتە قالۋشى ەدىك. تاناۋىمىزدى رايحان گۇلىنىڭ حوش ءيىسى قىتىقتاپ، ماڭدايىمىزدى شىعىستىڭ مايدا قوڭىر سامالى سيپاعانداي تاڭعاجايىپ كوڭىل-كۇي كەشەتىنبىز. ول دا ءبىر زامان ەكەن-اۋ. كەيىن، ەس جيا كەلە، ول «تاھير-زۋحرانى» دا كوردىك. دۇكەنىمىز شىنىندا دا ۇياتقا قالدىرعان جوق، اتىنا زاتى ساي دۇكەن بولىپ شىقتى.
قازىرگى كوشەسىندەگى بۇرالقى يتىنە دەيىن تانىس الماتىنىڭ ول كەزدەرى قانداي بولعانىن قايدام، سول كەزدەگى تاشكەنت اقيقاتىندا دا ازيانىڭ اردا قالاسى، شىعىستىڭ شىرايلى شاھارى بولاتىن-دى. سولاي ەكەنىنە مەتروسىنا ءتۇسىپ جۇيتكىگەنىڭدە كوزىڭ ابدەن جەتەتىن. بۇرىلىس سايىن پالاۋىنىڭ بۋى بۇرقىراپ، كوك شاي، قارا شاي بوپ جاتاتىن شايحاناسىنا كىرە قالساڭ ۇستىنە شاپان جامىلىپ، باسىنا الا توپپى كيگەن، قاراساقال وزبەك اعايىندار يلانباسىڭا قويمايتىن.
ءالى ەسىمدە، سول كەزدەگى وزبەك اعايىندار اراسىندا «قازاقى بالا بالا ەمەس» دەگەن ءسوز جيى ايتىلۋشى ەدى-اۋ. بالكىم ءالى دە ايتىلاتىن بولار. ويتكەنى ايتىلۋعا ءتيىس ءسوز بولىپ تۇر ەمەس پە! وزبەك ايتپاسا دا وزىمىزگە قاراتا ءوزىمىز ايتۋعا ءتيىس ءسوز.
ايتپاقشى، وسى ءسوزدى ەڭ العاش قاي الا توپپىلى اعايىن ايتتى ەكەن ءوزى؟ كەيدە ويلايمىن، وسى ءسوزدىڭ ءتۇپنۇسقاسى «قازاقى قالا قالا ەمەس» پە ەكەن دەپ. كىم بىلەدى، سول كەزدەرى الا قورجىنىن اسىنىپ، ارتىنىپ-تارتىنىپ الماتىعا كەپ قالعان وزبەك اعايىننىڭ ءبىرى وسىلاي دەپ جىبەرۋى دە مۇمكىن عوي. الاشتىڭ بالاسى جايلى ەمەس، الماتى تۋرالى. ەگەر ءتۇپنۇسقا وسىلاي بولىپ جاتسا، ءوز باسىم وسى سوزگە بۇگىندە ەكى قولىمدى كوتەرىپ قوسىلار ەدىم.
مىنە، جازۋشىلار وداعىنىڭ ۆاحتاسىندا تۇرمىن. اڭگىمەلەسۋشىم ءمۇيىزى قاراعايداي اقىن-جازۋشى اعالارىمنىڭ ءبىرى ەمەس، جالاقىسى جەتى-اق مىڭ تەڭگە وسىنداعى كەزەكشى ورىس اپاي. تاقىرىپ تا ادەبيەتتىڭ توڭىرەگىنەن اۋلاق، كادۋىلگى تۇرمىس-تىرشىلىك تۋرالى.
- قالانى نە قىلىپ جىبەردىك، شىعىستىڭ شىرايى دەپ ايتاتىنداي ءبىر عيماراتتى ايتا الاسىز با؟ - دەيدى وزگە جايتتاردىڭ دا باسىن ءبىر-ءبىر شالىپ شىققان رەنجۋلى ورىس اپايىم. «ياپىر-اۋ، دەيمىن ىشىمنەن، جاسى الپىستى القىمداعان ورىس اپام دا الماتىدان ازيالىق ورنەك ىزدەيدى ەكەن- اۋ. ەگەر ورىس ەكەش ورىس وسىلاي دەپ جاتسا، بىزگە، قازاققا، وسى جەردىڭ قاراكوزدەرىنە الماتىمىز تۋرالى نە ايتۋىمىزعا بولادى؟ الماتى ازيا ەمەس، امەريكانىڭ قالاسى عوي دەۋىمىز كەرەك پە؟».
ەسىمە تۇماعاڭ، اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ تۇسەدى. ول كىسى دە ارۋ الماتىسىنىڭ لەدي الماتىعا اينالعانىن قالامايتىنىن انىق سەزىنەمىن. سوسىن، ءسىزدىڭ دە. مەيلى اقىن ەمەس، اتىشۋلى ساۋلەتشى بولساڭىز دا.
ءيا، بىزدە قالا كوپ. ءبارى استانا مەن الماتىعا قاراپ بوي تۇزەيدى.
قاي-قاي تۇرعىن دا ءوز قالاسىنىڭ اسەم بولعانىن قالايدى. ماقتانعاندا مىنانداي جاي الماتى تۇگىلى استاناڭىزدا دا جوق-اۋ دەپ وتىرادى.
ال، سول الماتىڭىز بەن استاناڭىزدا، باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ازيالىق بەت-بەينە جوق بولسا نە دەي الاسىز؟
تۇرعىنىنىڭ دۇنيەتانىمى، تالعامى مەن تاڭداۋى الدىمەن قالاسىنىڭ كوشەسىنەن، ۇيلەرى مەن عيماراتتارىنىڭ بەت-الپەتىنەن كورىنىس تاپپاق. بۇل ءوزى ءبىر ءوزارا سىمسىز بايلانىسىپ جاتقان عاجايىپ تىلسىم دۇنيە. «ەۋروپا ىمىرتىندا» شپەنگلەر شەشۋگە تالپىنعان قۇپيالاردىڭ ءبىرى.
ايتسە دە ءپالسافانى قويا تۇرايىق.
ەگەر ءوزىمىزدى بىلاي قويىپ، ورىس اپايىمىزدىڭ ءوزى قالامىز تۋرالى وسىلاي دەپ جاتسا، بىزگە ءوزىمىزدىڭ تالعامىمىز، دۇنيەتانىمىمىز تۋرالى نە دەۋگە بولادى؟
ءبىز ءوزى قازاقپىز با؟
قازاق بولساق، «قازاقى قالا قايدا بار؟».
ساۋلەتشى اعايىندار، ۆيكتور گيۋگونىڭ «پاريج ءتاڭىرى اناسىنىڭ سوبورىن» ءبىر ءسات قولعا الىڭىزشى. ارحيتەكتۋرا تۋرالى العاشقى تاراۋلارىن وقىساڭىزدار دا جەتكىلىكتى.
مىنە، ءدال وسى مازمۇنداس بەتتەر ءبىزدىڭ الماتىمىز تۋرالى جۋىق ارادا جازىلمايتىن سەكىلدى. ويتكەنى، الماتىدا، وسى باعىتىندا دامي بەرسە، ۆيكتور گيۋگو سياقتى جازۋشىعا قۇدايدىڭ كەرەمەتىمەن جان ءبىتىپ، جەر بەتىنە قازاق بولىپ قايتا تۋىلىپ كەلسە دە ورىن جوق. سەبەبى، الماتى قازاقى تۇسىنىككە جات، قازاقى بولمىس الماتىعا وگەي ىسپەتتى.
ال ءبىز بولاشاق تۋرالى ءسوز قىلامىز...
El.kz
