اسپاناستى ەلىنىڭ اقپارات ايدىنى: بۇگىنى مەن دامۋ ءۇردىسى

استانا. قازاقپارات - الەمدىك وركەنيەتتەر توعىسقان عاسىردىڭ ءتۇرلى اۋىس-كۇيىستەرى ساپىرىلىسقان شەڭبەرى ىشىنەن قاي مەملەكەتتىڭ بولماسىن شىعىپ قالۋدى قالامايتىنى انىق. سويتە تۇرا جاھاندانۋ ۇردىسىندە ءوز مەملەكەتىنىڭ مىزعىماس يدەولوگيالىق تۇعىرىن بەكەمدەۋ ماقساتىندا بار كۇشىن اياماسى دا اقيقات.

 بۇعان كەلگەندە ءدال قازىرگى كەزەڭدە شاعىن مەملەكەتتەر عانا ەمەس، الىپ دەرجاۆالاردىڭ ءوزى ەتەك-جەڭىن قىمتاي ۇستايتىندىعىن بايقايمىز. ال، ونداعى باستى قۇرال - اقپاراتتىق جۇيەلەر.

قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ قايناعان قازانىنا جەكە-دارا بەل شەشىپ ارالاسقانىنا 22 جىل تولدى. سول تۇستاردا العاشقى جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ءوزى دە جاقىن كورشىلەرمەن شەكارامىزدى بەلگىلەۋدەن باستالدى. مىنە سولاردىڭ ءبىرى - قىتاي ەلى.

قىتاي مەن قازاق مەملەكەتىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى قارىم-قاتىناستارى ءتۇرلى سالالار بويىنشا كۇن ساناپ ەسەلەي تۇسۋدە. مۇحيتتىڭ ار جاعىندا جاتقان ەلدەرمەن دە تىعىز بايلانىستار ورناتىپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن جاقىن كورشىنىڭ ءار باسقان قادامىنىڭ ماڭىزى ءوز الدىنا ءبىر توبە. الىپ ەلدىڭ كەڭ تىنىستاۋىنا كومەگىن تيگىزىپ وتىرعان مەملەكەتتەگى اقپارات قۇرالدارىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلۋ، بىزگە دە پايداسى تيەر ءبىراز كولدەنەڭ سۇراقتارعا جاۋاپ بولارى ءسوزسىز.

سان عاسىرلىق الەم وركەنيەتىنىڭ بەدەرلى ىزدەرىن ءوز تاريحىنىڭ بولىنبەس ەنشىسى رەتىندە التىن ارىپپەن ايشىقتاپ قالدىرعان، ورەلى مادەنيەتتىڭ باستاۋ كوزىن بەس مىڭ جىلدىق تاريح كوشىمەن جىلنامالاعان قىتاي جۇرتى وزدەرىن بۇل عاسىردىڭ دا ايدارىنان جەل ەسكەن جۇيرىگى سانايدى. وسىلايشا سول قاعازعا حاتتالعان جىلنامالار ارقىلى ارعى زامان تاريحىنىڭ قۇنارلى اقپاراتىن بۇگىنگە جەتكىزۋى ادامزات مادەنيەتىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى دەپ ەسەپتەلسە، قازىرگى زامان اقپاراتىنىڭ دا زامانا ۇردىسىنەن شەت قالىپ وتىرعانى جوق.

قىتايدا، ⅩⅩعاسىردىڭ باس كەزىندە پاتشالىق مانچجۋريا ۇكىمەتى بيلىكتەن الاستاتىلۋىمەن قوعامنىڭ ءار سالاسى اۋقىمدى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. سىرتقى الەمنىڭ ىقپالى جانە شەتەلدەن ءبىلىم العان زيالى توپتىڭ ەلگە كەلۋىمەن قىتاي جۋرناليستيكاسى دا ءوز دامۋىنىڭ العاشقى قادامىن جاسادى. مىنە، سودان قازىرگە دەيىنگى ءبىر عاسىرلىق ۋاقىت كوشىنە كوز سالار بولساق، قىتاي جۋرناليستيكاسىنىڭ تالاي قاقپاقىلعا ءتۇسىپ، شىڭدالا ءجۇرىپ بۇگىنگى بيىگىنە قول ارتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

سوتسياليستىك قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا اقپارات سالاسىنا ارنالعان جەكە زاڭ ازىرشە جارىققا شىقپاعان. اتا زاڭىنىڭ ءبىر تارماعىندا كورسەتىلگەندەي، ادامداردىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى دە ءوز وي-پىكىرىن ەركىن بىلدىرۋىنە، بەيبىت شەرۋگە شىعۋىنا، سونداي-اق ساياسي كوزقاراس ەركىندىگىنە جول بەرىلەتىندىگى ايتىلعان. قىتاي ەلىندەگى ءسوز بوستاندىعىنىڭ بىردەن-ءبىر سۇيەنەتىن زاڭدىق كەپىلى دە وسى.

قىتاي كەزىندەگى ك س ر و سياقتى جابىق يدەولوگيامەن دە، باتىس ەلدەرىندەگىدەي اشىق دەموكراتيامەن دە كەلىسكىسى كەلمەيدى. 80- جىلدارداعى قىتاي ساياساتكەرى دىڭ شياۋ پيڭ (دەن سياوپين) ايتقانداي، «بىزدىكى قىتايلىق ەرەكشەلىككە يە سوتسياليزم جولى. مىسىقتىڭ ءتۇسىنىڭ اق نەمەسە قارا بولۋى ماڭىزدى ەمەس، تىشقان اۋلاي السا، بولعانى».

وزىنە تونەر قاۋىپتەن اركەز ساقتانىپ جۇرەتىن ەلدىڭ تىنىشتىعى وسىنداي ساياسات ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ال زاڭنىڭ 57- تارماعىنا ساي، اقپاراتتىق قاتەلىك جىبەرگەن جۋرناليست جازاسىنىڭ اۋىر-جەڭىلدىگىنە قاراي ايىپپۇل تارتپاق.

ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى مەن اۋقىمدى اۋديتوريالىق قاجەتتىلىك قىتاي جۋرناليستەرىن اركەز شەبەرلىككە ۇمتىلدىرىپ، ساپالى جۇمىس ىستەۋىنە ىنتالاندىرىپ وتىرادى. باستاۋىن 1931- جىلدان الاتىن شينحۋا اگەنتتىگى - دۇنيە جۇزىندەگى الدىڭعى قاتارداعى اقپاراتتىق ورتالىق. قۇرامىندا 10 مىڭ ءتىلشى قىزمەت اتقارادى. اگەنتتىك بىلىكتى جۋرناليستەر مەن وزىق تەحنيكالىق بازانىڭ ارقاسىندا وقيعا ورتاسىنان جىلدام ءارى شىنايى اقپاراتتاردى ءار تىلدە الەمگە تاراتادى.

اقپاراتتىق ورتالىق قوسىمشا شىعاراتىن وزدەرىنىڭ ءارتۇرلى باسىلىمدارىمەن دە تانىمال. مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن، ەكونوميكاسىن، مادەنيەتى مەن ونەرىن، عىلىمي جەتىستىكتەرىن شەتەل وقىرماندارىنا دارىپتەيتىن، سونداي-اق سىرتقى الەمدى ەل وقىرماندارىنا تانىستىراتىن بۇل باسىلىمداردىڭ قىتاي مەملەكەتى ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ءتۇرلى اقپاراتتىق قۇرالدار ارقىلى سىرتقى الەمدى تانىپ-ءبىلۋ، اسىرەسە، وزدەرىنە جاقىن كورشىلەرىن ىشكەرلەي ءتۇسىنىپ، بار مەن جوعىن تۇگەندەپ وتىرۋدى كوپتەن ماقسات تۇتاتىنى، جالپى قىتاي اقپاراتىنا ءتان ورتاق قۇبىلىستاي اڭعارىلادى. ماسەلەن، سولاردىڭ بىزگە قاتىستىسى رەتىندە «ورتا ازيا» جۋرنالىن (قىتاي، ۇيعىر تىلدەرىندە) اتاۋعا بولار ەدى. جۋرنالدا جارىق كورەتىن ماتەريالدىڭ باسىم بولىگى ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندەگى قازاقستانعا تيەسىلى. وندا ءار وبلىس جەكە تالدانىپ، قالالارى، حالقىنىڭ سانى، ءوندىرىسى، جەر بايلىعى مەن پايدالى قازبا يگىلىگىنىڭ قورى دالدىك دەرەكتەرمەن بەرىلەدى ەكەن.

قۋاندىق شاماقاي ۇلى «20 عاسىرداعى الەم جۋرناليستيكاسى» ەڭبەگىندە 2001 - جىلعى مالىمەت بويىنشا 2111 گازەت جىلىنا 35,106 ميلليارد دانامەن تارالاتىنىن كەلتىرگەن. «ونىڭ 210 ى كۇندەلىكتى، 782 ءسى پروۆينتسيالىق، 882 ءسى قالالىق، 237 ءسى اۋداندىق. 304 راديو، 354 تەلەارنا بار»، - دەپ جازادى. بۇل قىتاي جۋرناليستيكاسىنىڭ اۋقىمدى قىزمەتىن كورسەتەدى.

سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىز بىلەتىن، الەمگە تانىمال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماڭىزدى دەگەن بىرنەشەۋىنە توقتالا كەتۋدى ءجون كوردىك. قىتايدا وبلىستىق، اۋداندىق تەلەارنالار جەرگىلىكتى حابارلاردى نەگىز ەتسە، بەيجىڭدەگى ورتالىق تەلەۆيزيانىڭ ءاربىر ارناسى قوعامنىڭ ءار سالاسىنا قاراي بولىنۋدەن تىس، ادامداردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي بالالار، جاستار، وتباسى ارنالارى بولىپ جىكتەلىپ، ءوز اۋديتورياسىن قاجەتتى اقپاراتپەن قامدايدى. 1958 - جىلى مامىردىڭ 1- كۇنى قىتايدا تۇڭعىش تەلەۆيدەنيە ستانسياسى قۇرىلدى. العاشقى اتى «بەيجىڭ تەلەۆيزياسى» دەپ اتالدى. ول 1978 - جىلى قىتاي «ورتالىق تەلەۆيزياسى» بولىپ وزگەرتىلىپ، اعىلشىنشا قىسقارتىپ CCTV دەپ اتالدى. قازىر ورتالىقتىڭ جاساندى سەرىك ارقىلى تارايتىن 42 تەلەارناسى، جانە اقىلى كورۋگە باعىتتالعان سيفرلى جۇيەدەگى 12 تەلەارناسى بار. 2005 - جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا مۇندا 7400-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت ىشىندەگى جالپى تەلە ونىم مەن ءتۇرلى تەلە جارناما رىنوگىنىڭ 30 پايىزىن دا ەنشىلەپ وتىر. 2005 - جىلعى جالپى قازىنالىق كىرىس پايداسى 1 ميلليارد 240 ميلليون يۋانگە جەتكەن. اتالمىش مەكەمە 134 مەملەكەتتىڭ 208 اقپارات ورتالىقتارىمەن ءتۇرلى ارپتەستىك بايلانىستار ورناتقان. شەتەلدەردە 70 تەن استام تىلشىلەر قوسىنى جۇمىس جاسايدى.

قىتايدىڭ «ورتالىق حالىق راديوسى» (CNK) 1940 - جىلى 30- جەلتوقساندا قۇرىلعان. قازىرگى كۇنى جاساندى سەرىك ارقىلى تارايتىن 11 راديو ارناسى، 4 سيفرلى راديو جەلىسى بار. «ورتالىق حالىق راديوسىنىڭ» 8- راديو تولقىنى قىتايدا تۇراتىن قازاق (قىتايدىڭ شىنجاڭىنداعى قازاق راديوسىنان بولەك) ، موڭعول، ۇيعىر، كارىس تىلىندە حابار تاراتۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار وسى مەكەمەدە «قىتاي راديو گازەتى»، «قىتاي راديوسى» جۋرنالى، قىتاي راديو دىبىس-كەسكىن باسپاسى، راديونىڭ جەكە سايتى جۇمىس ىستەيدى.

ال باسپا ءسوز سالاسىنا كەلسەك، «جوڭگو رى باۋ» (قىتاي كۇندەلىكتى گازەتى) باسىلىمى ءوزىنىڭ ۇزاق تاريحى مەن دە، قازىرگى اقپاراتتىق كۇشتى الەۋەتىمەن دە باسقالارعا دەس بەرىپ وتىرعان جوق. گازەتتىڭ العاشقى ساندارى چيىڭ (سين) پاتشالىعىنىڭ سوڭعى كەزىندە، ياعني، 1900 - جىلدارى جارىق كورگەن. بۇگىنگى كۇنى «رى باۋ» الەمدەگى 150 دەن استام مەملەكەتتەر مەن ايماقتارعا تاراتىلادى. بەيجىڭ، شانحاي، گونكونگ، نيۋ-يورك، ەۋروپا ەلدەرىندە گازەتتىڭ باسپا ورتالىقتارى ورنالاسقان. تارالىمى 2 ميلليون دانادان استام بولىپ، ونىڭ ۇشتەن ءبىرى مەملەكەت اۋماعىنان سىرت جەرلەرگە شىعارىلىپ وتىرادى. ەلدەگى ىرگەلى باسىلىمنىڭ تاعى ءبىرى - قىتايدىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پارتياسىنىڭ ورتالىق گازەتى سانالاتىن «جەنمين جيباو» (People Daily). بۇل گازەت («جەنمين جيباو» قىتاي تىلىندە «ءرىن مين رى باۋ» دەپ دىبىستالىپ، قازاقشاعا اۋدارىلعاندا «حالىق گازەتى» دەپ اتالادى) 1948 -جىلدان بەرى جارىق كورىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن، قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىن اقپارات كوزى ەتە وتىرىپ، بيلىك پارتياسىنىڭ ساياساتىن حالىققا ۇگىتتەۋ مىندەتىن دە تىڭعىلىقتى اتقارىپ وتىر. بۇل گازەت تە «جوڭگو رىباۋ» سياقتى الەۋەتى مىعىم، ەلدەگى ەڭ ءىرى گازەتتەردىڭ ساناتىنا جاتادى. 1997 - جىلى گازەتتىڭ سايت نۇسقاسى جاسالىپ، عالامتور ارقىلى الەمگە جاڭالىقتارىن تاراتا باستادى. 2000 - جىلى سايت نۇسقاسى اتاۋىن «جەنمين ۋاڭ» («ءرىن مين ۋاڭ» - «حالىق سايتى») دەپ وزگەرتتى. قازىرگى كەزدە اتالمىش گازەتتىڭ سايتى جاپون، اعىلشىن، ورىس، فرانسۋز، اراب، يسپان، كورەي تىلدەرىمەن قاتار قازاق تىلىندەگى (توتە جازۋمەن) نۇسقاسىن دا شىعارىپ وتىر.

قىتايداعى كوش باستاعان بۇل اقپارات قۇرالدارىنان باسقا دا اقپارات تاراتاتىن ورتالىقتارىنىڭ جالپى اۋقىمى ءبىر، ءارقايسىسى ءوز ەرەكشەلىگىمەن اۋديتورياسىنىڭ قولداۋىن تاپقان. تارالىم مەن جارنامادان تۇسەتىن قاراجات نەگىزىندەگى ەكونوميكالىق جوعارى دەڭگەيدەگى ىنتالاندىرۋ جۋرناليستىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەپ، ساپالى قىزمەت كورسەتۋىنە ۇلكەن قولداۋ. جۋرناليستەرى دە حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە، قوعامداعى تۇيتكىلدى تۇيىندەردى سەرگەك، شيراق قيمىلمەن جاريالاۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ وتىرادى.

كەيدە قىلمىستىڭ بەتىن اشۋدا ءتارتىپ ساقشىلارى مەن ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءوزىن شاپشاڭدىعىمەن شاڭىنا ىلەستىرمەي جاتاتىنى ءجيى كەزدەسەدى. 2001 - جىلى قىتاي ەكونوميكالىق گازەتىنىڭ ەكى ءتىلشىسى جارنا بيلەتى ارقىلى ەلدى الداۋمەن اقشا تاپقان لانجۋ قالاسىنداعى بەلگىلى فيرما باسشىسىنىڭ ءىسىن اشكەرەلەدى. قىلمىستىڭ بۇلتارتپاس دالەلدەرىن قولعا تۇسىرگەن تىلشىلەر وزدەرىنە ۇسىنىلعان 5 ميلليون قىتاي يۋانىنەن باس تارتادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 26 قىلمىستىق توپتىڭ ۇياسى تالقاندالدى. 168 باسبۇزار اتامان قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلدى. مۇنداي مىسال مىڭنىڭ ءبىرى عانا. قازىردە وسى قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەتى شىنايى دەرەككە قۇرىلعان فيلمنەن ءورىس تاپتى. مەملەكەتتىڭ سەنىمىن اقتاي الماعان لاۋازىم يەسىنىڭ اقىر اياعىندا بارىنەن جۇرداي بولىپ، زاڭ قۇرىعىنا ىلىككەن ايانىشتى ءحالى مەن وكىنىشى ارقىلى ءوز ورتاسىنا تاربيە بەرىپ، ەسكەرتۋ جاساۋدا.

ماقالامىزدا جازىلعان قىتايدىڭ الەمدىك دەڭگەيدە دامىپ وتىرعان اقپارات تاراتۋ الۋەتىن، مول مۇمكىندىكتەرىن، جەمىستى تاجىريبەسىن قازاق ەلى ءوز سالاسىندا پايداعا اسىرىپ جاتسا جامان بولماس ەدى. وسى تۇرعىدا كورشى ەلمەن بولعان ءتۇرلى سالالارداعى الدەقاشان قالىپتاسقان بايلانىستار ىزىمەن قىتاي مەن قازاقستاننىڭ اقپارات قۇرالدارى دا ءوزارا سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگىرگەنىن اتاپ وتەمىز. بۇگىندە «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپاراتتىق اگەنتتىگى قىتايدىڭ بەدەلدى اقپارات قۇرالدارى سانالاتىن «شينحۋا» اگەنتتىگى، «جەنمين جيباو» گازەتى، «جەنمينۆان»، «تيانشاننەت» اقپاراتتىق سايتتارىمەن سەرىكتەستىك بايلانىستاردى جولعا قويعان. اتاپ ايتساق، 2012 - جىلى 29- اقپان كۇنى بەيجىڭدە «قازاقپارات» ۇ ك» ا ق مەن قىتايدىڭ «جەنمينۆان» سايتى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمى ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا «قازاقپارات» ۇ ك» ا ق-نىڭ باسقارما ءتوراعاسى داۋرەن دياروۆ قاتىسقان بولاتىن. ال 2013 - جىلعى قازاندا «قازاقپارات» اگەنتتىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قالامقاس ءابۋوۆانىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقپارات» پەن «تيانشاننەت» ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە ۇرىمجىدە قول قويىلدى. «تيانشاننەت» - ق ح ر ش ۇ ا و حالىقتىق ۇكىمەتى جانىنداعى جەتەكشى جانە ءىرى اقپاراتتىق ينتەرنەت-رەسۋرسى.

2014 - جىلدىڭ باسىندا حالىقارالىق مارتەبە العان «قازاقپارات» اگەنتتىگى ناۋرىز ايىندا سايتتىڭ قىتاي تىلىندەگى نۇسقاسىن قوستى. بۇل سايتتىڭ ق ح ر سيان قالاسىنداعى تانىستىرىلىمى كەزىندە گونكونگتىق كۇندەلىكتى شىعاتىن «ۆەن ۆەيپو» گازەتىندە (جىل سايىنعى تيراجى - 2 ميلليوننان استام، قىتاي جانە جاپون تىلدەرىندەگى نۇسقالارى بار، ا ق ش-تا، كانادادا، ەۋروپادا، مالايزيادا، ءۇندىستاندا، فيليپپيندە، كورەيادا جانە باسقا دا ەلدەردە شىعارىلادى) «قازاقپارات» تۋرالى ماقالا جارىق كوردى.

اۆتور: باقىتجول كاكەش ۇلى