قازاق جاڭا ءسوز تاپسا دا وزگەلەرگە جاقپايتىن بولدى

استانا. قازاقپارات - حالىقارالىق تەرميندەردى قازاقشالاۋ جاعىنان ءبىزدىڭ قوعامنىڭ پىكىرى نەگىزىنەن ەكىگە جارىلادى. بۇل رەتتەگى پايىمدار سان ءتۇرلى.

ءبىراق «جاڭا سوزدەر قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى ءوز-وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىگىنەن تۋىپ جاتىر» دەگەندى ءبىرىنشى رەت ەستىپ، جاعامىزدى ۇستاستىق. سوندىقتان كوزگە تۇسكەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى، باسقا باسقا ەمەس، بىلدەي بىلىكتى ماماننىڭ وسىنداي جازباسىن «الاش ايناسى» باسىلىمى تالقىدان تىس قالدىرا المادى...

بارشا قازاقتىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەتىن مۇنداي پىكىر بەلگىلى ساياساتتانۋشى دوسىم ساتبايەۆتىڭ «فەيسبۋكتەگى» جەكە پاراقشاسىنا قالدىرىلعان ەكەن. اۆتورى -  قاراعاندىلىق ۆلاديمير شۋپتار. ورتا جاستان اسقان ەل اعاسىنىڭ جەكە پاراقشاسىندا تولتىرىلعان تۇيىندەمەسىنەن ە. ا. بۋكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ ماماندىعىن وقىعان جەكە كاسىپكەر ەكەنىن بىلدىك. ۇدايى قوعامدىق تالقىعا قاتىسىپ، بەلسەندى تۇردە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرادى ەكەن.

 بۇل جولى ول دوسىم ساتبايەۆتىڭ ورتاق تالقىعا ۇسىنعان قىركۇيەك ايىندا قابىلدانۋى ءتيىس ەلىمىزدىڭ مادەنيەت ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى ويىن ايتىپتى. ءبىراق ول كىسىنىڭ پىكىرى كوپ قازاقتىڭ وڭ جامباسىنا كەلمەي قاپ، ءسوز ەستىپ جاتقان جايى بار. ونىڭ پىكىرىنشە، قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتقان قازاقشا جاڭا سوزدەر ۇلت رەتىندەگى ءوز-وزىمىزگە دەگەن سەنىمسىزدىكتەن تۋىپ جاتقان كورىنەدى. سونداي-اق ول قازاق ءتىلى دە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نىسانىنا اينالعانىن جازىپ، جاڭا سوزدەردى بيزنەس كوزىنە جاتقىزىپتى.

سوڭعى ويىنا قاتىستى پىكىردى مامانداردىڭ وزىنەن بىلۋگە تىرىسىپ كوردىك، ال باستاپقىسى شىنىمەن دە ءبىزدىڭ دە نامىسىمىزعا ءتيىپ كەتتى. بارىنەن بۇرىن، قازاقشاسى جوق شۋپتاردىڭ قازاق تىلىندەگى اتاۋجاسام ماسەلەسىنە نەگە بۇلايشا باس اۋىرتا قالعانى تاڭ قالدىرادى. مۇمكىن كاسىپكەر بولعان سوڭ، قىزىق ءۇشىن، ەسەپتەپ كورگەن دە شىعار. وعان وسى سالاعا ءبولىنىپ جاتقان مەملەكەت قارجىسى تىم كوپ كورىنگەن دە بولۋى كەرەك. ال بۇل رەتتە فيلولوگتار نە دەر ەكەن؟.. ءتىل ماماندارى پىكىرىنە جۇگىنبەستەن بۇرىن، ءبىزدى الاڭداتقان الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىردى سول قالپىندا وزدەرىڭىزگە ۇسىنا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز...

ۆلاديمير شۋپتار

جۋىردا ينتەرنەتكە قازاق تىلىندە «عالامتور» دەگەن اتاۋ بەرگەنىن ءبىلدىم. ارينە، بۇل وتە ماڭىزدى نارسە! بۇكىل الەم: «ينتەرنەت» دەپ سويلەيدى، ال ءبىز ولاردان دا كەرەمەتپىز عوي. سول سەكىلدى بۇكىل الەمنىڭ اەروپورت دەپ جۇرگەنى بىزدە الدەقاشان اەروپورت ەمەس ەكەن (اۋە-جاي). دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كافە دە بىزدە كافە ەمەس بوپ شىقتى. باستاپقىدا بۇلايشا جاڭا سوزدەر ويلاپ تابۋ وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتەرىنەن تۋىنداپ جاتىر دەپ ويلايتىنمىن، قازىر دە بۇل پايىمىم قاتتى وزگەرگەن جوق، ءبىراق سوڭعى كەزدەرى جاڭا سوزدەردى ويلاپ تابۋ -بيزنەس، مەملەكەت ەسەبىنەن، ياعني سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن جاسالىپ جاتقان بيزنەس دەگەنگە كوبىرەك سۇيەنەتىن بوپ ءجۇرمىن.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جولداس مامبەتوۆ جاڭا سوزدەردى ەنگىزۋ ۇلت رەتىندە ءوز-وزىنە سەنىمسىزدىكتەن تۋادى دەۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق دەپ سالدى.

- مىسالى، ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى الەمدەگى ءنومىر ءبىرىنشى دەرجاۆا - ا ق ش- پەن تەڭەسىپ قالعان قىتاي سىرتتان كىرگەن كەز كەلگەن ءسوزدى، سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق تەرميندەردى دە ءوز تىلدەرىنە جاپپاي ىڭعايلاپ، اۋدارىپ وتىرادى. سوندا ولار مۇنى ءوز-وزىنە سەنىمسىزدىگىنەن جاساپ جاتىر دەپ كەسىپ ايتۋعا بولا ما؟.. جوق، ارينە.

جالپى، حالىقارالىق تەرميندەر قازاقستانعا سول قالپىندا جەتەدى دەسەك، قاتتى جاڭىلىسامىز. ولار رەسەي وتكەلى ارقىلى بىزگە جەتەدى، ياعني ورىستار حالىقارالىق تەرميندەردى ءوز تىلىنە ابدەن ىڭعايلاپ العان سوڭ، ونى بىزگە تىقپالايدى. كەڭەس يدەولوگياسىمەن سۇرلەنگەن ءبىز ماسكەۋدەن جول تارتقان بۇل جاڭا سوزدەردى مەككەدەن كەلگەن قاسيەتتى سۋ قۇساپ قابىلداۋعا دايىن تۇرامىز. بۇل دۇرىس ەمەس، ارينە.

نەگىزىنەن، حالىقارالىق تەرميندەردى سول كۇيىندە قابىلداۋ ورىس تىلىنە ىڭعايسىز، كەرىسىنشە بىزگە وڭاي ەكەن. وسى جاعىن بىزگە ۇمىتپاۋ كەرەك.

قالاي دەگەنمەن دە ءوز باسىم ءتىل مامانى رەتىندە تەرميندەردىڭ اۋدارىلىپ نەمەسە تىلىمىزگە ىڭعايلانىپ بەرىلگەنىن قالايمىن. ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى ءون بويىنان كورىنىپ تۇرۋ ءۇشىن دە اتاۋ جاسام بىزگە قاجەت دەپ سانايمىن، - دەيدى مامان.

«الاشتىڭ» ءتۇيىنى

قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلى، باسقا دا الەمنىڭ كوپتەگەن ءتىلى سياقتى «نەولوگيالىق جارىلىستى» باستان كەشىرۋدە. جاڭا سوزدەردىڭ ۇلكەن اعىمى جانە ولاردى سيپاتتاۋ قاجەتتىلىگى لەكسيكولوگيانىڭ ارنايى سالاسى -  نەولوگيزمدەر جايلى عىلىمنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى.

ءاۋ، باستا الاش زيالىلارى دا تەرميندەر جايىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. بوتەن سوزگە ۇركە قاراپ، ءتىلدىڭ بۇلعانۋىنا جول بەرمەۋدى ءوز مىندەتتەرى ساناعان. اتاۋجاسام شىعارماشىلىعىمەن اينالىسقان عالىمداردىڭ قاتارىنا ا. بايتۇرسىن ۇلى، م. جۇمابايەۆ، ق. جۇبانوۆ، م. اۋەزوۆ سياقتى زيالىلاردى جاتقىزا الامىز. مىسالى، ا. بايتۇرسىن ۇلى «ءتىل تاعىلىمى» مەن «وقۋ قۇرالى» ەڭبەگى، م. جۇمابايەۆتىڭ «جالپى پەداگوگيكا» وقۋلىقتارىنداعى جاڭا قولدانىستاعى سوزدەرى، 1917 - جىلى جانە 1918 - جىلدارى جارىق كورگەن م. اۋەزوۆتىڭ «عىلىم ءتىلى» مەن «قايسىسىن قولدانامىز» اتتى ماقالالارىندا تەرمينولوگيا، سونىڭ ىشىندە جاڭا قولدانىستاعى سوزدەر ماسەلەلەرىنىڭ قوزعالۋى وعان دالەل بولا الادى. مىنە، وسى جاقسى ءۇردىستىڭ بۇگىنگى ساباقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلى قولدانىسىنا ۇعىنىقتى، قابىلداۋعا وڭاي جاڭا تەرميندەر ەنىپ جاتىر. ونى جوققا شىعارىپ، الىسۋعا ەش بولماس.

اۆتور: كامشات ساتيەۆا