ەسىمى ماڭگى جاستىقتى بىلدىرەتىن ءانشى

استانا. قازاقپارات - كەيدە ءبىر ادامداردى التى قىردىڭ استىندا ءجۇرىپ جاقسى كورەسىڭ. ءبىراق ول سەنىڭ جاقىنىڭ بولماۋى مۇمكىن.

ءتىپتى، سەنى تانىماۋى دا مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ جان-دۇنيەسىن سەزەسىڭ.

جاقسى ادام ەكەنىنە قالتقىسىز سەنەسىڭ. مەندە ءانشى شابا ادەنقۇل قىزىنا دەگەن وسىنداي رياسىز كوڭىل بار. وتكەندە شابانى ءبىر تويدان كوردىك. امانداستىق. ءبىراق، ءبىز تانىس ەمەس ەدىك. ءجاي عانا امانداستىق، سوسىن ءوز جونىمىزبەن كەتە باردىق. ىشكى ساۋلەسى جۇزىنەن توگىلىپ تۇراتىن جان بولىپ كورىندى.

شابا - ستيلىنەن دە، انىنەن دە، ءجۇرىس-تۇرىسىنان دا، ءتىپتى كيىم كيىسىنەن جاڭىلىسپاعان ءانشى. ءان تاڭداۋداعى تالعامى دا ەرەكشە. قازىر ايتىلىپ، بىرەر مينۋتتاردان سوڭ ۇمىتىلاتىن «سۇيەم، كۇيەم، ۇمىتا المادىم» دەيتىن اندەر ەمەس، ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزعا جاقىن، قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ورىندايدى. ءبىر بايقاعانىم، شابانى ۇلكەندەر جاعى جاقسى تىڭدايدى. ارالارىندا ءسوز قادىرىن تۇسىنەتىندەرى، كۇرمەك پەن كۇرىشتى ايىرا الاتىن ەستىلەرى بولماسا، جاستار جاعى شابانى تىڭدايدى دەۋ قيىن. ايتپەسە، ول تىڭدايتىن-اق، تىڭدالاتىن-اق ءانشى. جاستارعا كۋمير دە بولا الادى.

شابانىڭ اتىن العاش ەستىگەندە، «ەسىمى نە ماعىنا بىلدىرەدى؟» دەپ توسىرقاي قالعانبىز. ءبىز عانا ەمەس، كوبىسى سۇيتەدى. «شابا» ەمەس، «ءشابا» دەپ جىڭىشكەرتىپ، وزىنشە تۇزەتىپ جۇرگەندەردى دە قۇلاعىمىز شالعان. ءانشىنى «موڭعوليادان كەلگەن قانداسىمىز ەكەن، ەسىمى موڭعولشا بولسا كەرەك» دەگەندەر دە كەزدەستى. ءوزىن قالاي اتاعانىمىز دۇرىس ەكەنىن سۇراعانىمىزدا ءانشى: «شابا» دەپ جاۋاپ بەردى. «شابا - كونە پارسى تىلىندە ماڭگىلىك جاستىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سوسىن شاعبان دەگەن ايدىڭ اتى بار. سونداي-اق، قۇراندا «ءسابا» دەگەن سۇرە بار. قازاقتا كيەلى ۇعىمدى ءوز اتىمەن اتامايتىن، ۇلى ادامداردىڭ اتىن جاس ۇرپاققا قويسا، جولى اۋىر بولادى دەيتىن ىرىم بار عوي. اجەم كونەنىڭ كوزى بولعاسىن مۇندايعا قاتتى كوڭىل بولەتىن. «ءسابا» دەپ اتاساق، بالاعا اۋىر بولار دەپ، سول سۇرەنىڭ اتىن ءسال بۇرمالاپ، ەسىمىمدى «شابا» دەپ قويعان ەكەن. ەسىمىم وزىمە ۇنايدى»، - دەيدى ءانشى.

شابا ەشقانداي دا موڭعولدىڭ قىزى ەمەس، ارعى بەتتەن كەلگەن ءوز قانداسىمىز. ول قىتايدىڭ ىلە وبلىسى، مۇڭعۇلكۇرە اۋدانى، كىشى قۇشتاي ەلدى مەكەنىندە تۋىپ-وسكەن. اتامەكەنگە 2002 -جىلى كەلگەن. ەلگە كەلەردەن بۇرىن شابا قانداستارىمىزدى دا ونەرىمەن مويىنداتىپتى. «قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا دا ءبىرشاما تانىمال بولدىم. ول جاقتا بىرنەشە ءان جيناعىم جارىققا شىققان»، - دەيدى ءانشىنىڭ ءوزى.

داۋىستى قۇبىلتۋدى قايرات بايبوسىنوۆتان ۇيرەنىپتى

رەپەرتۋار تاڭداۋدا تالعامىنىڭ جوعارى ەكەندىگى، ورىنداعان ءانىن ناقىشىنا كەلتىرىپ، شىرقاۋ بيىگىنە جەتكىزىپ ورىندايتىنى بىلىمدىلىگىنەن، ونەرگە كاسىبي كوزقاراسپەن قاراعانىنان دەپ ويلايمىز.

 

شابا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ءداستۇرلى ءان بولىمىندە، حالىق ءارتىسى، پروفەسسور قايرات بايبوسىنوۆتان ءتالىم العان. كونسەرۆاتوريانىڭ ەكى جىل دايىندىق كۋرسىن، 4 جىل تولىق كۋرسىن، سوسىن ماگيستراتۋراسىن وقىپ تاۋىسقان.

«قايرات بايبوسىنوۆتان العان ءتالىمىم ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ءداستۇرلى ءاندى كەز كەلگەن ءانشى ورىنداي المايدى. وعان كەڭ تىنىس، جۇرەك كەرەك. ونى جەتكىزەتىن قابىلەت كەرەك. وسىلاردى ساناما قۇيعان قايرات اعامىز. ول كىسى تىڭدارمانمەن بايلانىس ورناتىپ، داۋىستى قالاي، قاي جەردە قۇبىلتۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتتى. سول ءۇشىن ۇستازىما العىسىم شەكسىز»، - دەيدى شابا.

ول حالىق اندەرىن گيتارامەن ورىنداپ ءجۇر. شابانىڭ ورىنداۋىنداعى «اعاجاي التايداي جەر قايدا؟ »، «ءۇريا- اي»، «ياپۋراي»، «مارجان قىز»، «كوزىڭنىڭ ءمولدىرىن-اي» سىندى حالىق اندەرى ۇلكەندەردى بىلاي قويىپ، جاستاردىڭ اراسىندا دا «حيت» بولدى.

بۇلاردىڭ ءبارى دە ءوزىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق دالامىزداي تەرەڭ تىنىستى، ءيىرىمدى، سازدى اندەر. شابانى تىڭداعاندا كوز الدىڭا قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسى كەلەدى. وسى ءسوزدى انشىگە ءبىز عانا ەمەس، روزا رىمبايەۆانىڭ ءوزى ايتىپتى. «سەنىڭ داۋىسىڭ سيرەك كەزدەسەتىن داۋىس. سەنىڭ ءۇنىڭ كوز الدىما قازاقتىڭ دالاسىن ەلەستەتەدى» دەگەن ەدى روزا اپامىز دا»، - دەپ اقتارىلدى ول بىزگە.

شابانىڭ ناعاشى اتاسى ءوز ورتاسىندا بەلگىلى تەرمەشى بولعان ەكەن. ءوز اتاسى نۇربەك تە ونەردەن قارا جاياۋ بولماپتى. ءانشىنىڭ اكەسى ادەنقۇل دا ويىن-تويدىڭ، وتىرىستىڭ «گۇلى» بولعان ەكەن. ول كىسى شابانىڭ 6 جاسىندا و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن. «اكەمنىڭ ايتقان اندەرى، بايان مەن دومبىرادا، ماندالينادا ويناعانى ەمىس-ەمىس ەسىمدە. مەنىڭ جۇرەگىمە حالىق اندەرىن، قازاقتىڭ قارا ولەڭىن ۇيالاتقان اۋەلى اكەم بولسا، ودان كەيىن اتام». بويىنداعى ونەر كىمنەن دارىعانىن سۇراعانىمىزدا، شابا قىز وسىنداي جاۋاپ ايتتى.

شابا بەس تىلدە ءان ايتا الادى

دومبىرادا، گيتارادا، فورتەپيانودا، ازداپ اككاردەوندا وينايتىن شابا قىتاي، موڭعول، تاتار، قىرعىز تىلدەرىندە دە ءان ورىندايدى. ءتىپتى، يسپان تىلىندە دە ءان سالعانىن تالعات تەمەنوۆتىڭ «مەنىڭ كۇنالى پەرىشتەم» فيلمىنەن بايقاعانبىز. «مەنىڭ كۇنالى پەرىشتەمدە» يسپان تىلىندە ءان  ورىنداعانىم كوڭىلىمنەن شىقتى. فرانتسۋز تىلىندە ءان تاماشا ورىنداپ ەدىم، ءبىراق ول ءان فيلمگە ەنبەي قالدى» دەگەن وكىنىشىن دە جاسىرمادى ول.

شابا ءوزىنىڭ سازگەرلىك قىرىن دا بايقاتىپ ءجۇر. بۇگىنگە دەيىن 30 شاقتى ءان جازىپتى. رامازان ستامعازيەۆ، ۇلتۋ قابايەۆا، مەرۋەرت تۇسىپبايەۆا سەكىلدى انشىلەر شابانىڭ اندەرىن ورىنداپ ءجۇر.

ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا 2011 - جىلدان بەرى ءداستۇرلى ءان بولىمىندە ۇستازدىق ەتەتىن شابا ءداستۇرلى ءاندى زاماناۋي ستيلگە لايىقتايمىن دەيتىندەرگە نارازى. «ەسترادا انشىلەرىنىڭ كوبى حالىق اندەرىن بۇزىپ ايتادى. ءاننىڭ ءسوزىن دۇرىس بىلمەيدى، ىزدەنبەيدى. اۋەنىن دە بۇزىپ، ءوز ماقامىمەن سوعا بەرەدى. حالىق اندەرىن ايتاردا ءداستۇرلى انشىلەردەن، ۇستازداردان كەلىپ كەڭەس السا، كىشىرەيىپ قالمايدى عوي. جاقىندا «ءۇش مەركى» دەگەن قاپەزدىڭ ءانىن جاس انشىلەردىڭ ءبىرىنىڭ ورىنداۋىندا ەستىپ، كوڭىلىم ءتۇستى. ءاننىڭ قايىرماسىن دۇرىس ايتپاعانىمەن قويماي، الگى ءانشى ساحنادا بيلەپ ايتىپ ءجۇر. «ءۇش مەركى» ءانىنىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى ەل اۋزىندا ەكى نۇسقا ايتىلادى. بۇل ەر جىگىت ايداۋدا جۇرگەندە نە جەر اۋدارىلىپ بارا جاتقاندا تۋعان ءان نەمەسە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ازاماتتىڭ زارى. ويتكەنى، ءاننىڭ ءماتىنىن ءتۇسىنىپ وقىعان ادامعا «ءۇش مەركىنى» شىعارۋشىنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن وكپەسىن اڭداۋ قيىن ەمەس. بۇل اندەگى «ولگەننەن سوڭ قۇر جىلار، تىرىسىندە، كىم جەتەر ازاماتتىڭ باعاسىنا؟» دەگەن جولدار بەكەر دەيسىز بە؟! سونداي زارلى ءاندى قالاي بيلەپ ايتۋعا بولاتىنىن تۇسىنبەيمىن» دەپ نالىدى.

انشىگە ات مىنگىزىپ، الداپ كەتىپتى

رەپەرتۋارىندا 60 قا جۋىق ءان بار، ءوزى وتىزدان اسا ءان شىعارعان شابا ءالى كۇنگە ەلىمىزدىڭ ۇلكەن سارايىندا كونسەرت بەرمەدى. ىلگەرىدە م. اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا «مارجان قىز» دەگەن اتپەن ەسەپ بەرۋ كونسەرتىن جاساعانى بار. 700 ورىندىق زالعا كورەرمەن سىيماي قالعان سوندا. نەلىكتەن جەكە شىعارماشىلىق كەش وتكىزبەي جۇرگەنىن سۇراعانىمىزدا، وعان ۇلكەن دايىندىق كەرەكتىگىن ايتتى. شوۋ بيزنەسكە كەشە كەلگەن «ءانشىسىماقتار» رەسپۋبليكا سارايىندا جەكە كونسەرت بەرىپ ۇلگەرگەندە، ونەردە جۇرگەنىنە ون جىلدان ارتىق ۋاقىت بولعان شابانىڭ مۇنىسىن ونەرگە دەگەن تازالىعى عوي دەيسىڭ.

بايقاعانىمىز، شابا ءار كونتسەرتكە قاتىسىپ، جىلتىلداپ تەلەديداردان تۇسپەيتىندەردىڭ قاتارىنان ەمەس. بارار جەرىنە تاڭداپ، تالداپ باراتىنى اڭعارىلادى. ءوزىن جارنامالاۋعا دا اسا قۇمبىل ەمەس. ايتاتىنى -  «كىمنىڭ ءانشى ەكەنىن، ونەرگە قالاي قوسىلعانىن حالىق ءوزى سۇرىپتايدى».

انشىلەردىڭ بارىمەن اماندىق-ساۋلىعى ءتۇزۋ بولعانىمەن، سىرلاساتىن، مۇڭداساتىن ادامى وزىمەن كونسەرۆاتوريادا بىرگە وقىعان ءسابيرا ەسىمدى كۇيشى قىز ەكەن.

ساحناداعى سابىرلىلىعىنا، ۇستامدىلىعىنا قاراپ، ءانشىنىڭ مىنەزىن توماعا تۇيىقتاۋ دەپ ويلايتىنبىز. سۇحباتتاسىپ، جاقىن سويلەسكەنىمىزدە شابانىڭ اشىق-جارقىن، جايدارى ەكەنىن اڭعاردىق. ءانشىنىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «ءداستۇرلى انشىلەر ءاندى سالماقتى ايتادى. ساحنادا ءوزىمدى سالماقتى ۇستايتىنىم سودان. حالىق اندەرىندە مۇڭ، زار باسىم. سونداي اندەردى ورىنداۋعا قالاي جايدارى قالپىممەن شىقپاقپىن؟! ورىندايتىن اندەرىمنىڭ ءبارى قوڭىر. حالىق ءانى « قىزىل اسىقتى» عانا بولماسا، ويناقى اندەردى ورىنداۋ ماعان ۇيلەسپەي تۇراتىن سياقتى»، - دەيدى.

شابانىڭ مىنەزىنىڭ ءبىر قىرى قانداي ىستە بولسىن تازالىقتى، تۋرالىقتى قالايدى ەكەن. بۇل تۋراسىندا مىسال رەتىندە اڭگىمە دە ايتىپ بەردى. «وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن الماتى وبلىستىق يپپودرومىندا وتكەن ءبىر ءىس-شارادا «شاباندوز» دەگەن ءان شىرقادىم. شىعارعان ءانىم سونداعى ءبىر ۇلكەن ازاماتتارعا ۇناپ، ەل الدىندا: «شاباعا تۇلپار مىنگىزەمىز»، - دەدى. ءبىراق «سىيلادىق» دەگەنىمەن، سايگۇلىككە سول كۇيى قولىم جەتپەدى. ارتىنان بىلگەنىمدەي، ۋادە بەرگەن كىسىلەر ەل الدىندا اتىمتاي-جومارت بولىپ كورىنۋدى ويلاعان. ءبىر-بىرىنە سىلتەپ، اقىر سوڭىندا ماعان ايتقان تۇلپار جوق بولىپ شىقتى. مەن ات مىنبەدىم دەپ رەنجىمەيمىن. الگى ازاماتتاردىڭ ابىروي جيىپ، ەلدى الداعانىنا كۇيىندىم»، - دەيدى.

ساحنادا ىلعي ۇزىن كويلەك كيىپ جۇرگەنىمەن، ومىردە ونداي كيىمدى كيمەيدى ەكەن. «ىڭعايلى، جەڭىل كيىنگەندى ۇناتامىن»، - دەيدى. «ءستيليسى كىم ەكەنىن سۇراعانىمىزدا، تۇراقتى ءستيليسى جوق ەكەنىن ايتتى. ءوزىنىڭ قولىنان ازداپ تىگىنشىلىك كەلەدى ەكەن. ساحنالىق كويلەكتەرىنە ءارتۇرلى جىلتىراقتار، اشەكەيلەر جاپسىرىپ، ءوزى ساندەپ الاتىن كورىنەدى. بوس ۋاقىتىندا كورپە قۇراۋ، كيىم تىگۋ - شابانىڭ سۇيىكتى ءىسى. ءانشى الەۋمەتتىك جەلىلەردى كوپ پايدالانبايدى. «وعان ۋاقىتىم دا، اسا ءبىر قىزىعۋشىلىعىم دا جوق»، - دەگەن جاۋاپ ەستىدىك. «جەكە مەنشىگىڭىزدە نە بار؟» دەپ سۇراعانىمىزدا: «ءبىر ماشينام مەن ءبىر مىسىعىم بار» دەپ كۇلدى. مىسىعىنىڭ اتى - «دىبىدىق». ءتىلى جاڭا شىققان جيەنىنىڭ قىلىعىن قىزىقتاپ وتىرىپ، مىسىعىن وسىلاي اتاپتى. سۇحبات سوڭىندا ءانشى: «ونەر اكادەمياسىندا ساباق بەرەمىن دەدىم عوي. وقىتۋشىلىق جۇمىسىم وزىمە ۇنايدى. ستۋدەنتتەردىڭ مەنىڭ ساباعىما دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن بايقايمىن. بالالارعا ونەر ۇيرەتۋدەن جانىم راحاتتانادى»، - دەپ اقتارىلدى.

P. S. شابانىڭ سالعان ءانى دە، ءوزىن ۇستاۋ مادەنيەتى دە قازاقتىڭ ارۋى دەگەن اتقا لايىق. شۋىلداقتارى كوپ ساحنادا وسىنداي ەستى قىزدىڭ جۇرگەنى قانداي جاقسى...

بەكجان تۇرىس، اكتەر:

شابانىڭ بويىندا قازاقى قوڭىرلىق بار

شابا حالىقتىڭ قۇنداعىندا تۋىپ، بەسىگىندە تەربەلگەن، ءتول ونەردى ەلىنە سىيلاپ جۇرگەن اياۋلى قىز. ونەرگە كەلىپ جاتقان جاستاردىڭ بەت الىسى زامان اعىمىنا قاراي وزگەشەلەنىپ بارادى. ال شابا وتكەننىڭ ونەگەسىنەن ۇلگى الىپ جاڭا بيىككە ۇمتىلعان جان. قازاقى كوڭىر تىرلىگىنەن جاڭىلماعان ونەر يەسى. حالقىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان كۇمىس كومەي، كەرميىق ءانشى.

قارلىعا يبراگيموۆا

«اق جەلكەن»