قاسقىردىڭ تەكتىلىگى تۋرالى نە بىلەسىز؟

كانىگى اڭشىلار ونىڭ وسى دەگدارلىعىن پايدالانىپ اپانىنا تۇسەدى دە كۇشىكتەرىن قاپقا سالىپ الىپ كەتەدى. تەك ءبىر بولتىرىكتى عانا قالدىرىپ، ونىڭ تىرسەگىن قيىپ كەتەدى. مۇندايدا انا قاسقىر ىرىلداپ ايبات شەككەنىمەن باس سالىپ قاۋىپ تاستامايدى. تەك تەرىس اينالىپ، اپانىنىڭ تۇبىنە قاراي تىعىلا بەرەدى. مۇنىسى قازاقتىڭ «ۇيىڭە كەلگەن ادامعا ۇيدەي پالەڭدى ايتپا» دەگەنىنە نەمەسە ۇيگە كىرگەن جىلانعا دا اق قۇيىپ شىعاراتىن قوناق جايلىلىعىنا ۇقسايدى. ماقۇلىق تا بولسا كەرەمەت تەكتىلىك، كەرەمەت توزىمدىلىك ەمەس پە!

قاسقىردىڭ كۇشىگىن الاتىندار بىرەۋىن ءتىرى قالدىرىپ كەتەتىن سەبەبى، بىرىنشىدەن، حايۋان دا بولسا باۋىرى قۇر قالماسىن دەگەن اياۋشىلىق، ەكىنشىدەن، كۇشىگىن الدىرعان قاسقىر قوراعا ءتۇسىپ، مالعا شاۋىپ لاڭ سالماسىن دەگەن ساقتانىش. ويتكەنى قاسقىر دەگدارلىعىمەن قاتار اسقان كەكشىل، قايسار ءارى ايلاكەر جىرتقىش. ەگەر كۇشىكتەرىن تۇگەل الىپ كەتەتىن بولسا، الۋشىنى وكشەلەپ كەلىپ سول اۋىلدىڭ مالىن قىناداي قىرادى. ەرتەڭدى-كەش مال مەن جانعا ەش تىنىشتىق بەرمەيدى. ال اڭشىلاردىڭ امان قالدىرعان ءبىر كۇشىكتىڭ تىرسەگىن قيىپ مۇگەدەك قىلىپ كەتەتىنى، ەرتەڭ وسكەندە مالعا شاۋىپ زالال كەلتىرمەسىن دەگەن ساقتانۋ. تىلەرسەگى قيىلعان بولتىرىك ارتقى ەكى اياعىن سۇيرەتىپ، قيرالاڭداپ قالادى. جەتىلگەن كەزىندە ونى سوعىپ الۋ دا وڭاي.

ءتۇز جىرتقىشىنىڭ تاعى ءبىر تەكتىلىگى اپانىنا جاقىن ماڭداعى اۋىلدىڭ مالىنا ەش ءزابىرىن تيگىزبەيدى. بولتىرىكتەرى ابايسىزدا جاقىن اۋىلدىڭ قوزى-لاعىنىڭ بىرەۋىن تاماقتاپ تاستاسا نەمەسە ءولتىرىپ قويسا ونى كادىمگىدەي جازالايدى. ولگەن ءتولدىڭ ورنىنا الىس اۋىلداردان باسقا ءبىر بوتەن قوزىنى نەمەسە لاقتى ارقالاپ اكەلىپ، قۇدايى كورشىسىنىڭ مالىن تۇگەندەپ، شىعىنىن تولتىرىپ قويادى. بۇل ەندى ەستىلىك پە، تەكتىلىك پە، قالاي دەسەك تە جاراسادى.

وسى ورايدا ءبىر قىزىقتى وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. مەنىڭ كىشىرەك كەزىمدە ءبىر جىلى جايلاۋعا كوشىپ كەلگەنىمىزدە قورانىڭ ءدال ورتاسىنا قاسقىر اپان قازىپ، كۇشىكتەگەنىن كورىپ قايران قالعانىمىز بار. ادامنىڭ وزىنە دەگەن جاۋلىعىن سەزىنە تۇرىپ، بۇلاي ەتۋىنىڭ سىرى نەدە ەكەنى ءبىز ءۇشىن تىپتەن جۇمباق. قالايدا مۇنى جاقسىلىققا جورىعان اكەمىز بىزگە ونىڭ كۇشىكتەرىنە تيمەۋدى، قاسقىردىڭ ءوزىن دە ۇركىتپەۋدى قاتاڭ تاپسىردى. قارا قۇلاقتانا كەلە بولتىرىكتەرى اۋىلدىڭ قوزى-لاعىمەن ارالاسىپ، اسىر سالىپ جۇرەتىن بولدى. ال انا قاسقىردىڭ ءوزى جاقىن ماڭداعى كورشى-كولەمدى تورۋىلداماي شالعايدان ءناپاقا ىزدەيتىن جىرىندى بارىمتاشىلار سەكىلدى الىس اۋىلداردىڭ مالىنان نەسىبەسىن ايىرىپ ءجۇردى.

«قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەيدى حالىق ولەڭىندە. ونىڭ باۋىرمالدىعى جونىندە مىناداي ءبىر اڭگىمەنى جۋىقتا اقتاۋ كەنتىندە تۇراتىن امانكەلدى يماش ۇلى دەگەن زامانداسىمنان ەستىدىم. ءوزى مەرگەن، اڭشىلىقپەن كوپ اينالىسقان جىگىت ەدى. قاسقىردى ۇلىپ، شاقىرىپ اتادى. «بىردە قاسقىردىڭ اپانىنا كەز بولدىم. ىشىنە تۇسسەم ەنەسى جوق، تەك كۇشىكتەرى عانا ۇمار-جۇمار بولىپ جاتىر ەكەن. باۋىرلارىن جاڭا كوتەرگەن ءتارىزدى. ولاردى الۋدى كەيىنگە قالدىرىپ قانشىق قاسقىردىڭ كەلۋىن كۇتىپ جاسىرىنىپ جاتتىم. كۇن ەڭكەيگەن تۇستا اۋىزىندا تىستەگەن ازىعى بار، سولاڭ ەتىپ جەتىپ كەلدى. جالعىز وقپەن جايراتتىم دا كۇشىكتەرىن تىرىدەي قاپقا سالىپ، ەنەسىمەن بىرگە بوكتەرىپ الدىم. اپانعا ءبىر كۇشىكتى قالدىردىم دا انشەيىن اۋەستىكپەن قۇلاعىنا ەن سالىپ كەتتىم. ونداعى ويىم ءتىرى قالعان كۇشىككە بولا اپانعا ارلاننىڭ اينالىپ سوعاتىنىن بىلەمىن. سول كەزدە ونى دا جايراتپاقشىمىن.

دەگەنمەن قاسقىر ءىنىن اپتاداي تورۋىلداسام دا ارلاندى قانجىعاعا بايلاۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. اپانداعى ويراندى كورىپ باسقا جاققا اۋىپ كەتتى مە، الدە باسقا ءبىر مەرگەننىڭ نىساناسىنا ءىلىندى مە، ول جاعىن بىلە المادىم. اقىرى، نەدە بولسا ءوزىم قالدىرىپ كەتكەن بولتىرىكتى الايىن دەپ اپانعا تۇسسەم الگى ەن سالعان جالعىز كۇشىگىم جوق. ناعىز اپانعا ءتۇسىپ كۇشىك الاتىن جازعىتۇرىمعى مەزگىل عوي، سول توڭىرەكتى تىمىسكىلەپ ءجۇرىپ كەشىكپەي تاعى ءبىر اپاننىڭ ۇستىنەن شىقتىم. اپاندا ەرەسەك قاسقىرلار جوق ەكەن، ادەتىمشە، كۇشىكتەردى جەلكەسىنەن كوتەرىپ ءبىر-بىرلەپ قاپقا سالا باستادىم. مىنا قىزىقتى قاراڭىز، التى كۇشىكتىڭ بىرەۋىنىڭ قۇلاعىندا ەنى بار ەكەن. باجايلاپ قاراسام، باياعى ءوزىم سالعان ەن. اۋەلى اڭ-تاڭ بولدىم. سوڭىنان ءتۇسىندىم. «قاسقىر ەكەش قاسقىر دا جەتىمىن جالعىز تاستاماي باۋىرىنا باسادى ەكەن عوي. جات تا بولسا ءوز ءناسىلىن جاۋعا قالدىرماي اسىراپ باعادى ەكەن عوي» دەگەن ويعا كەلدىم» دەپ ەدى امانكەلدى اڭگىمەسىن تولعانا اياقتاپ.

مەن دە تەرەڭ ويعا قالدىم. «قازاقستاندا 42 مىڭ جەتىم بار ەكەن. سونىڭ ءبىر بولىگى جاتتىڭ قولىندا شەكارا اسىپ كەتىپ جاتىر. ءتۇز تاعىسىنىڭ بويىنان تابىلعان تاڭعاجايىپ تەكتىلىك، باۋىرمال-مەيىرىمدىلىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنان تابىلماعانى عوي، سوندا» دەپ قاپالاندىم...

امانجول اقىن ۇلى

«الاش ايناسى»