جىرتقىشتار دا جاقسىلىق جاسايدى

كوشەدەگى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ءتۇسىرىپ العان روليكتەن الاڭسىز ويناپ جۇرگەن بالانى اياعىنان تىستەپ، سۇيرەمەك بولعان يتكە ءۇي مىسىعىنىڭ شابۋىل جاساپ، قۋىپ جىبەرگەنىن انىق بايقاۋعا بولادى. سول ساتتە جاقىن ماڭدا جۇرگەن اناسى كەلىپ، بالا دەرەۋ اۋرۋحاناعا جەكىزىلگەن.

ينتەرنەت قولدانۋشىلاردى مىسىقتىڭ يتتەن ەش قورىقپاستان كەلىپ، بالانى قۇتقارىپ قالعانى قايران قالدىردى. بۇل دا بولسا، ءۇي جانۋارىنىڭ ءوز يەسىنە دەگەن اينىماس دوستىعىنىڭ بەلگىسى. كەيىننەن، Associated Press اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، تارا ەسىمدى بۇل مىسىق كاليفورنيالىق «بەيكەرسفيلد بلەيز» كومانداسىنىڭ ويىنىنا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرتۋ العان.

وسى مىسىق سەكىلدى ءتۇرلى قيىن جاعدايعا تۇسكەن ادامداردى قۇتقارىپ قالعان جان- جانۋارلار جەتەرلىك. قازاق «جەتى قازىنانىڭ ءبىرى» دەپ ەرەكشە قادىرلەيتىن ءيت پەن جىلقىنىڭ، دەلفيندەردىڭ ادامدارعا جاساعان جاقسىلىقتارى تۋرالى ءتۇرلى اڭىز- ءافسانا ايتىلادى. الايدا جىرتقىش جانۋارلاردىڭ قاۋىپتى جاعدايعا قالعان ادامدى قۇتقارىپ قالۋعا ۇمتىلعانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. دەسە دە، ونداي وقيعالار الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە ورىن الىپ تۇراتىن كورىنەدى.

ماسەلەن، 2005 - جىلى ەفيوپيانىڭ وڭتۇستىك- باتىسىنداعى ءبىر اۋىلدا تۇراتىن 12 جاسار قىز جوعالىپ كەتەدى. مەكتەپتەن قايتىپ كەلە جاتقان كەزىندە ونى ەرىكسىز كۇيەۋگە بەرۋ ءۇشىن ۇرلاپ كەتكەن. تۋىستارى مەن قۇقىق قورعاۋشىلار قىزدى ىزدەپ تاباندارىنان توزادى.

جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ايتۋىنشا، تەك ءبىر اپتا وتكەندە بالانى ارىستاندار اراسىنان تابادى. ءۇش ارىستان قىزدى ۇرلاپ كەتكەندەردەن اراشالاپ الىپ، جارتى كۇن بويى كۇزەتىپ جاتقان. ارىستاندار وزدەرى بالاعا ەش زيانىن تيگىزبەستەن، وزگەلەردىڭ دە وعان جاقىنداماۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان. تەك قۇقىق قورعاۋشىلار كەلگەن كەزدە عانا، جىرتقىشتار قىزدى تاستاپ، اۋلاق كەتەدى.

دەگەنمەن بۇل وقيعانىڭ شىنايىلىعىنا شاك كەلتىرەتىندەر كوپ. ويتكەنى سول كەزدەردە جىرتقىشتاردىڭ ادامدارعا شابۋىل جاساۋ وقيعالارى كوبەيىپ كەتكەن. جىرتقىشتار قىزدى جەيىن دەپ تۇرعان جەرىنەن ادامدار كەلىپ قالعان بولسا كەرەك دەيتىندەر دە بار. دەگەنمەن ماماندار قىزدىڭ كوز جاسى مەن ارىستان كۇشىگىنىڭ داۋىسىنا ۇقساس دىبىس شىعارۋى جىرتقىشتارتىڭ جۇرەگىن جىبىتكەن شىعار دەپ بولجايدى. قالاي دەگەندە دە ارىستانداردىڭ اراسىنا تۇسكەن قىز امان قالعانى انىق. بۇل تۋرالى سول جىلدارى بي بي سي اگەنتتىگى جازعان.

بالالار حايۋاناتتار باعىنا بارعاندى جاقسى كورەتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە جىرتقىش اڭداردى ارنايى قورشالعان ۆولەرلەردە ۇستايدى. ال بۇل ايماقتى جىرتقىشتار وزىنىكى عانا ساناپ، وزگەنىڭ وعان اياق باسقانىن قالامايدى. الايدا ابايسىزدا بالالار وسى جەكە ايماققا قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن. سونداي جاعداي 1996 -جىلى ورىن العان.

ا ق ش- تىڭ برۋكفيلد قالاسىنىڭ حايۋاناتتار باعىندا قورشاۋعا اسىلىپ تۇرعان بالا ابايسىزدا مايمىلداردىڭ اراسىنا قۇلاپ كەتەدى. 5 مەترلىك قورشاۋدان قۇلاعان بالا باسىن سوعىپ، ەستەن تانىپ قالادى. ادامداردىڭ كومەگىن ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلگەندىكتەن، بينتي- دجۋا ەسىمدى گوريللا بالانى قۇتقارۋدى ءوز موينىنا الادى. 7 گوريللانىڭ ورتاسىنا توپ ەتە قالعان بالانى اقىرىن عانا كوتەرىپ الىپ، ۆولەردىڭ كىرەبەرىسىنە دەيىن كوتەرەدى دە، قۇتقارۋشىلاردىڭ قولىنا تاپسىرادى. سول كەزدە ءبينتيدىڭ كومەگى بولماسا، جاعدايدىڭ قايعىلى اياقتالاتىنى انىق ەدى.

بۇعان تەك سايكەستىك دەپ قارايتىندار دا تابىلار. دەگەنمەن وتكەن عاسىردىڭ 80-90 -جىلدارى ۆولەرگە قۇلاپ كەتكەن بالانى قورعاپ قالعان دجامبو ەسىمدى مايمىلدىڭ ەسىمى كوپكە بەلگىلى بولدى. ۋيكيپەدياداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ول گوريللالار كورپۋسىنا قۇلاپ كەتكەن ليەۆان مەرريت ەسىمدى بالانى قۇتقارىپ قالعان.

ال 2009 -جىلى قىتايلىق دايۆەر يانگ يۋندى پوليار دەلفينى اجالدان اراشالاپ قالعان. وقيعا قىتايدىڭ حاربين قالاسىنداعى Polarland اكۆاريۋمىندا، دايۆەرلەردىڭ جارىسى ءوتىپ جاتقان كەزدە ورىن العان. سايىس ەرەجەسى بويىنشا، قاتىسۋشىلار سۋى مۇزداي باسسەيننىڭ 6 مەترلىك تەرەڭدىگىنە سۇڭگىپ شىعۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ ۇستىنە اكۆالانگ كيۋگە دە رۇقسات بەرىلمەدى.

وسى جارىسقا قاتىسىپ جاتقان 26 جاسار يانگ يۋن باسسەيننىڭ تۇبىنە جەتە بەرگەن كەزىندە، اياق- قولىنىڭ ءسىڭىرى تارتىلىپ قالادى. نە ىستەرىن بىلمەگەن قىز قاتتى ابىرجىپ، سۋعا تۇنشىعا باستايدى. ولگەن جەرىم وسى بولدى دەپ ويلاعان. ويتكەنى 6 مەترلىك تەرەڭدىكتە وعان كىم كومەككە كەلەدى؟ ءبىراق كورەر جارىعى بار ەكەن. ول ساتتە قاسىنان وتە اقىلدى ميلا ەسىمدى دەلفين ءجۇزىپ بارا جاتقان. ول قىزدىڭ اياعىنان تىستەي الىپ، سۋ بەتىنە شىعارىپ جىبەرەدى. بۇل دا سايكەستىك بولۋى دا مۇمكىن، دەگەنمەن بويجەتكەننىڭ ءتىرى قالۋىنا جاراتۋشى ميلانى سەبەپكەر قىلىپ وتىر.

جىرتقىش اڭداردان بولەك، ءۇي جانۋارلارىنىڭ ءوز قوجدايىندارى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىككەن جاعدايلارى وتە كوپ. ماسەلەن، بۋكەر ۆەست دەگەن بالا سىرتتا الاڭسىز ويناپ جۇرگەن. سول كەزدە وعان ۋلى جىلان جاقىنداپ قالعان ەدى. بالانىڭ باقىتىنا وراي، زۋي ەسىمدى ءيت بالانى جىلاننان قورعاپ قالادى. سونداي- اق مەكسيكانىڭ ءبىر قالاسىندا ورىن العان ورتتەن بالانى ءيت قۇتقارىپ قالادى. ءورت باستالعان ساتتە يۆان ساۋل ۇيىقتاپ جاتقان بولاتىن. تۇتىنگە قاقالعان وتباسى مۇشەلەرى سىرتقا قاراي ۇمتىلادى. سول كەزدە روسكو دەگەن ءيت ىشكە قايتا كىرىپ، يۆاندى وياتۋعا ۇمتىلادى. كۇشىكتىڭ دەر كەزىندە جەتكەنىنىڭ ارقاسىندا ءبۇلدىرشىن امان قالادى.

ءوز قوجايىنىن ۇرىلاردان قورعاپ قالعان مىسىق تۋرالى ەستىگەنىڭىز بار ما؟ قولاربادا وتىراتىن پيتەر چويس ءبىر كۇنى قولىنا نوۋتبۋگىن الىپ، تازا اۋامەن تىنىستاۋعا سىرتقا شىعادى. جاقىن ماڭدا ءوتىپ بارا جاتقان ەكى ادام دارمەنسىز مۇگەدەك جاندى توناپ كەتۋدى ۇيعارادى. ۇرىلاردىڭ بىرەۋى پيتەردىڭ بەتىنەن جۇدىرىقپەن ءبىر قويىپ، قولىنان نوۋتبۋكتى جۇلىپ الۋعا ارەكەتتەنەدى. سول كەزدە قوجايىنىڭ قاسىندا جۇرگەن مىسىق ۇرىلارعا تاپ بەرىپ، بەتتەرىن تىرناپ الادى. وزدەرىنە قاراي اتىلعان مىسىقتان سەسكەنىپ، ۇرىلار جايىنا كەتتى.

ال مىنا وقيعا تىپتەن ەرەكشە. 2001 -جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعىنا جاسالعان شابۋىلدان 3000 نان اسا ادام قازا تاپقانى بەلگىلى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامداردىڭ ءوزى سىرتقا شىعا الماي جانتالاسىپ جاتقان كەزدە، زاعيپ مايكل حينگسون قيراپ جاتقان عيماراتتان امان- ەسەپ شىعادى. ونىڭ امان قالۋىنا ءيتى روزەللي كومەكتەسكەن.

مايكلدىڭ وفيسى ساۋدا ورتالىعىنىڭ 78 قاباتىندا ورنالاسقان ەدى. ساعات ءتىلى 8:48 دى كورسەتىپ تۇرعان كەزدە، كۇشتى جارىلىس بۇكىل ورتالىقتى دىرىلدەتىپ جىبەرگەن. «العاشىندا قاتتى گۇرىل ەستىلىپ، ارتىنان بەنزيننىڭ ءيىسىن سەزدىك» دەپ ەسكە الادى مايكل حينگسون. تۋعاننان كوزى كورمەيتىن كاليفورنيالىق العاشىندا جەر سىلكىنگەن ەكەن دەپ ويلايدى. كەڭسەدە دەۆيد فرەنك ەسىمدى ارىپتەسى مەن يتىنەن باسقا ەشكىم بولماعان. ءيتتى جەتەكتەپ ۇشەۋى باسپالداقپەن تومەن تۇسە باستايدى.

العاشىندا جاعداي ءبىرشاما تىنىش ەدى. ولار 50- قاباتقا جەكەن كەزدە ەكىنشى ۇشاق وڭتۇستىك مۇناراعا كەلىپ سوعىلادى. وسى ساتتەن ايعاي- شۋ باستالادى. ەڭ تومەنگى قاباتقا 50 مينۋتتا ارەڭ جەتەدى. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ سىرتقا شىققاننان كەيىن، جەتەكتەگى ءيت قوجايىنىن جاقىن ماڭداعى مەترو ستانساسىنا امان- ەسەن جەتكىزەدى. ولار عيماراتتان شىققاننان سوڭ 23 مينۋتتان كەيىن ءىرى ورتالىق تۇگەل قيراپ بىتەدى. «مەتالل مەن بەتون، شىنىدان جاۋىن جاۋىپ جاتقانداي اسەر بولدى» دەپ ەسكە الادى مايكل.

بۇل وقيعادا ەڭ باستىسى - ءيتتىڭ ابىرجىماستان، قوجايىنىن اداستىرماي، دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزگەنى. www.nat-geo.ru سايتىنىڭ جازۋىنا، وسى جارىلىس كەزىندە زاعيپ قوجايىنىن سىرتقا الىپ شىققان تەك روزەللي ەمەس. ومار ريۆەردىڭ دورادو ەسىمدى ءيتى قوجايىنىنىڭ مۇنارادان امان- ەسەن شىعۋىنا كومەكتەسكەن.

ءۇمىتجان باكەلەكوۆا

«ايقىن» گازەتى