لةنيننئث باسئن اينالدئرعان ايةل كرؤپسكايا تؤرالئ نة بئلةمئز؟

استانا. قازاقپارات - پرولةتاريات كوسةمئ لةنيننئث سةرئگئ، قئزئل پةداگوگ كرؤپسكايانئث تؤعانئنا بيئل 145 جئل، قايتئس بولعانئنا 75 جئل تولئپ وتئر.

لةنيننئث باسئن اينالدئرعان ايةل كرؤپسكايا تؤرالئ نة بئلةمئز؟

ءوزئ دذنيةگة كةلگةن كذنئنةن باستاپ تالقانئ تاؤسئلعانعا دةيئن ونئث بار ءومئرئ وسئ ؤاقئتقا دةيئن اسا قذپيا ساقتالئپ كةلدئ.

بئزگة جةتكةن تاريح لةنيننئث جانئندا جذرگةن كةزةثدةگئ ءبئر ذزئك سئر عانا بولئپ وتئر.

حالئق اعارتؤ ءئسئنئث سذر كاردينالئ نادةجدا كونستانتين قئزئ كرؤپسكايا 1869 - جئلئ 26-اقپاندا پةتةربؤرگ قالاسئندا دذنيةگة كةلئپ، 1939 - جئلئ 27-اقپاندا ماسكةؤدة دذنية سالادئ.

پةداگوگيكا عئلئمئنئث دوكتورئ، ك س ر و عئلئم اكادةمياسئنئث قذرمةتتئ مذشةسئ، دةموكراتيالئق پيعئلداعئ وفيسةردئث وتباسئندا دذنيةگة كةلگةن نادةجدا كرؤپسكايا پةتةربؤرگتاعئ ايةلدةردئث جوعارئ كؤرسئن ءبئتئرئپ، رةأوليؤسيالئق ئستةرگة ةرتة ارالاسادئ.

1896 - جئلئ تذتقئنعا  الئنئپ، 1898 - جئلئ ؤفا گؤبةرنياسئنان شؤشةنسك سةلوسئنا 3 جئلعا جةر اؤدارئلئپ، وسئندا جازاسئن وتةپ جذرگةن لةنينمةن تانئسادئ. بذل تانئستئق ونئث پرولةتاريات كوسةمئمةن ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن بئرگة بولؤئنا جول اشادئ.

1900-1907 - جئلدارئ ول لةنينمةن بئرگة ميؤنحةندة، فينليانديادا، جةنةأادا ةميگراسيادا بولئپ، استئرتئن جاعدايدا «يسكرا»، «پرولةتاري»، «سوتسيال-دةموكرات» گازةتتةرئمةن بايلانئس جاساپ، ماقالالار جازئپ تذرادئ. 1917 - جئلئ كةثةس وكئمةتئنئث ورناؤئمةن كرؤپسكايا حالئق اعارتؤ كوميسسارياتئنئث القا مذشةسئ بولئپ سايلانئپ، لؤناچارسكي، پوكروأسكيلةرمةن بئرگة اعارتؤ سالاسئنداعئ العاشقئ دةكرةتتئ جازؤعا ارالاسادئ.

«نارودنوة پروسأةششةنية»، «نارودنئي ؤچيتةل»، «نا پؤتياح ك نوأوي شكولة»، «و ناشيح دةتياح»، «پوموشش سامووبرازوأانيؤ»، «كراسنئي بيبليوتةكار»، «شكولا أزروسلئح» جؤرنالدارئنا رةداكتورلئق جاسايدئ. بذلاردئث ءبارئ رةسمي ورگانداردئث جازئپ قالدئرعان پارتيالئق قالئپتاعئ، سذزگئدةن وتكةن اأتوبيوگرافيالئق ءومئربايانئ.

ال شئندئق، باسقا ءومئربايان بةتتةرئن كورسةتةدئ. جاقئندا «الگاريتم-كنيگا» باسپاسئنان جارئق كورگةن «كراسنايا فؤريا يلي كاك نادةجدا كرؤپسكايا وتومستيلا وبيدچيكام» اتتئ تاريحي تريللةر كئتابئن وقئعاندا ءبئزدئث تانئمئمئزدئ باسقا ويعا جةتةلةدئ.

جالپئ، كرؤپسكايالار اؤلةتئ ءوز باستاؤئن قازان گؤبةرنياسئنان الادئ. قئزئل كةكشئل نادةجدا كرؤپسكايانئث ذلئ اكةسئ يگناتي كاليكستوأيچ ورئس اسكةرئنئث وفيسةرئ، پولياك دأورياندار وتباسئنان شئققان. تاريح ولاردئث ةأرةيلةر وتباسئنان شئققاندئعئن دا ايتادئ. ول 1812 - جئلعئ سوعئستا بارلئق مال-مذلكئنةن ايرئلعان وفيسةر رةتئندة يمپةراتوردئث مةيئرئمدئلئگئنة ية بولئپ، وكئمةت تاراپئنان زور قذرمةتكة بولةنةدئ.

قازان گؤبةرنياسئندا نادةجدانئث اكةسئ كونستانتين دذنية كةلئپ، كةيئن ول باؤئرئ الةكساندرمةن بئرگة سانكت-پةتةربؤرگتةگئ كادةتتةر كورپؤسئنا وقؤعا تذسةدئ. كونستانتين وقئپ ءجذرئپ، ماسون وردةنئنئث رةزيدةنتؤراسئنئث كارتوتةكاسئندا تئركةلةدئ جانة ونئث بذل قادامئ كةيئن قئزئ نادةجدانئث بولاشاعئنا جول اشادئ.

كونستانتين 1856 - جئلئ كادةت كورپؤسئن ءبئتئرئپ، ميحايلوأ ارتيللةريا ؤچيليششةسئنة قابئلدانادئ. 1857 - جئلئ پودپورؤچيك شةنئندة پولشانئث كةلس قالاشئعئندا جاياؤ اسكةرلةر پولكئندا قئزمةت ةتةدئ. كةلستة ءجذرئپ بولاشاق جارئ ةليزاأةتا تيستروأامةن تانئسادئ. ونئث دا شئققان تةگئ ةجةلگئ نةمئس ذلتئنان بولئپ شئعادئ.

بالا وتئرئك ايتا المايدئ. نادةجدانئث بةرتئن كةلة جاس كةزئندة ةأرةي بالالارئمةن ءبئر اؤلادا ويناعانئن، ولارعا دةگةن ساعئنئشئن ذمئتا الماؤئ بويئندا ةأرةي قانئنئث بولعاندئعئن دالةلدةيتئن  سياقتئ. كونستانتين 1868 - جئلئ ةليزاأةتامةن باس قوسادئ، ءبئر جئلدان كةيئن نادةجدا دذنيةگة كةلةدئ.

 ةكاتةرينا گيمنازياسئن التئن مةدالمةن بئتئرگةن ناديا 1887 - جئلئ بةستؤجةأتةگئ ايةلدةر كؤرسئنا قابئلدانادئ. باستاؤئش مةكتةپتة ساباق بةرةدئ. حالئقارالئق رةأوليؤسيالئق ذيئمنئث اگةنتئ، ةأرةي كلاسسوننئث ذيئندة لةنينمةن جاسئرئن كةزدةسئپ تذرادئ. 1895 - جئلئ ماسون وردةنئنئث اگةنتئ نادةجداعا لةنين مةن مارتوأتئث «رةسةي جذمئسشئ تابئن ازات ةتؤشئلةردئث كذرةس ذيئمئنئث» قذرئلئمئ تؤرالئ زةرتتةؤدئ تاپسئرادئ.

ول بذل تاپسئرمانئ اسئرا ورئندايدئ. ؤاقئت وتة كةلة كرؤپسكايا اؤئر سئرقاتقا ذشئرايدئ. ةندوكرينولوگيالئق، كوز جانة جذرةك اؤرؤلارئنا ذشئراعان ول بذدان كةيئنگئ ومئرئن اعارتؤشئلئق جذمئستارعا ارنايدئ.

بئردة ونئمةن ميؤنحةن ؤنيأةرسيتةتئنئث كئتاپحاناسئندا امةريكاندئق بةلگئسئز ءبئر ادام كةزدةسئپ، رةسةيدةگئ اعارتؤ، ءبئلئم ماسةلةسئنئث قالاي قويئلعانئ جونئندة اثگئمة وتكئزةدئ. ءبئلئم ءئسئنئث نةگئزئ يدةولوگيادا جاتقاندئعئن ايتا كةلئپ، بذل باعئتتا ءوزئنئث قارجئلاي كومةك بةرةتئنئن، وعان جاقئندا عانا قذرئلعان ميسسونةرلئك كومپانيانئث قولداؤ كورسةتةتئنئن ايتادئ.

ءوزئن قايئرئمدئلئق قورئنئث وكئلئ رةتئندة تانئستئرعان دجون ستيؤارت ةكةؤارا بولعان اثگئمةنئ لةنينگة جةتكئزؤدئ سذرايدئ. رةسةي يمپةرياسئنئث قولاستئنداعئ حالئقتار مةن ورئس حالقئنئث ءبئلئمئن كوتةرؤ جولئندا قاجةتتئ ادامداردئ دايئنداؤعا دا كومةكتةسةمئز دةگةندئ قوسا بئلدئرةدئ. بذل جونئندة لةنينمةن بولعان اثگئمةدةن سوث كرؤپسكايا كةز-كةلگةن رةأوليؤسيانئث سوثئندا امةريكاندئق قارجئلئق-ونةركاسئپتئك توپتئث تذراتئنئنا كوز جةتكئزةدئ.

1-يتةرناسيونال ماسونداردئث اسا قذپيا ذيئمئ «باس پةن سذيةك» قوعامئن قذرعانئن، ونئث قذرامئندا الةمگة بيلئك جذرگئزؤگة قذمار پةي، گارريمان، روكفةللةرلةر، دةأيدسوندار، مورگاندار، ديؤپوندةر تذرعانئن كرؤپسكايا بئلمةيتئن بولئپ شئعادئ. ماسونداردئث بذل قذپيا وردةنئ ا ق ش-تئث، ذلئ بريتانيانئث، فرانسيانئث، يتاليانئث، يسپانيانئث، وثتذستئك-شئعئس ازيانئث بيلئك ينستيتؤتتارئندا زذلئمدئق يدةياسئن جذزةگة اسئرؤدئث جولدارئن قاراستئرئپ جاتقانئن دا بئلمةيتئن بولئپ شئعادئ. بذل ماقساتقا جةتؤ ءذشئن، بذقارالئق اقپارات قذرالدارئنا يةلئك ةتؤ، باسپالارعا، ساياسي پارتيالار مةن ءئرئ ونةركاسئپ كاسئپورئندارئنا قوجالئق ةتؤ قاجةتتئلئگئ تالاپ ةتئلةدئ.

وردةن يةگةرلةرئ ةأرةيلةردئث قولئندا بولادئ. ستيؤارت پةن كرؤپسكايانئث سوثعئ قذپيا كةزدةسؤئندة امةريكاندئق وعان گةگةلدئث فيلوسوفياسئن ئجداقاتپةن وقئپ شئعؤدئ وتئنةدئ. گةگةل ديالةكتيكاسئن كرؤپسكايا نةمئس تئلئندةگئ ءتذپنذسقاسئندا وقئپ، «شيةلةنئستئ ذيئمداستئرؤدئث» ستراتةگياسئ مةن تاكتيكاسئنداعئ ماسون وردةنئنئث ئقپالئن تذسئنةدئ. (مذنئ ءبئز فاشيزمنئث ك س ر و-عا جاساعان سوعئسئنان كورئپ بئلگةندةي بولدئق. اأت.)

1901 - جئلئ كرؤپسكايانئث - ن.سابلينا دةگةن لاقاپ اتپةن ذلتئ ةأرةي، رةأوليؤسيونةر گولدماننئث جةكةمةنشئك باسپاحاناسئنان «جذمئسشئ - ايةلدةر» دةگةن بروشيؤراسئ باسئلئپ شئعادئ. بذل ماسون وردةنئنئث ذيئمداستئرؤئمةن بولعان ساياسي اأانتيؤرا ةدئ.

1918 - جئلئ ةكئ بئردةي تةرروريستئك قاستاندئق ذيئمداستئرئلادئ. بئرئنشئسئندة، پةتروگراد چةكيستةرئنئث باسشئسئ ؤريسسكي ءوزئنئث قانداسئ، ذلتئ ةأرةي، ستؤدةنت كانةچيسةردئث قولئنان قازا تاپسا، لةنين ميحةلسون زاؤئتئندا ةسةر كاپلاننئث قولئنان اؤئر جارالانادئ.

العاشقئ قاستاندئقتان كةيئن كرؤپسكايا دزةرجينسكيمةن اثگئمةلةسؤ بارئسئندا ونئث ءاربئر قازا تاپقان بولشةأيك ءذشئن  10000 كةپئلدئككة ذستالعان، ورئس ذلتئنئث وكئلئ اتئلاتئنئن ةسكةرتكةنئن ةسكة الادئ. لةنينگة قاستاندئق جاساماستان بذرئن پةتروگرادتا ءوز وتئنئشتةرئ بويئنشا قابئلداؤ جذرگئزگةندة كاپلان دةگةن ايةلدئث: «مةن رةسةيدئ ودان (لةنيننةن) قذتقارعئم كةلةدئ، ال ءسئزدئ وزئثئزگة لايئقتئ ةمةس ةركةكتةن ازات ةتكئم كةلةدئ» دةگةنئن ذزاق ؤاقئت ذمئتا المايدئ.

 كرؤپسكايانئث: «قولئثنان كةلسة، كورةرمئزئ» دةپ كاپلاندئ ادةمئ شئعارئپ سالؤئ، كوپ ذزاماي شئندئققا اينالادئ. بذل جولئ دا  10000 ورئس ذلتئنئث وكئلدةرئ اتؤ جازاسئنا كةسئلةدئ.

 كةثةستئك يدةولوگيانئث سول تذستاعئ كذن كوسةمنئث دةنساؤلئعئن ويلاپ، كرؤپسكايانئث جاداپ-جذدةگةن، ارئپ-ازئپ كةتؤئن كورسةتؤئ شامادان تئس اؤلةكئ وتئرئگئ ةدئ. شئندئعئندا ونئ لةنيننئث دةنساؤلئعئ ةمةس، كةثةس ادامدارئنئث بولاشاق تاعدئرئنا الاثداعانسئپ، بيلئككة كةلؤ جولدارئ ويلاندئراتئن ةدئ. وسئ ماقسات جولئندا ول حالئق اعارتؤ كوميسسارياتئن قذرئپ، بذكئل يدةولوگيالئق جذمئستئ ءبئر قولئنا شوعئرلاندئرادئ. 1918 - جئلدان - 1946 - جئلعا دةيئن قئزمةت اتقارعان بذل كوميسسارياتتا 15 ءبولئم بولادئ.

قذرامئندا لؤناچارسكي، بؤبنوأ، كرجيجانوأسكي، مةنجينسكي، لؤرة، ةيحةنگولس، روزةنفةلد، گةرشةنزون سياقتئ رةأوليؤسيالئق ئستة ابدةن شئثدالعان ةأرةي ذلتئنئث وكئلدةرئ بار كوميسساريات كةثةس وكئمةتئنئث بذتكئل يدةولوگياسئن بةلگئلةيدئ. باعدارلاما نةگئزئنةن سئرتتان باسقارئلئپ، ول ماسون وردةنئنئث باقئلاؤئندا بولادئ.

بولشةأيكتئك اعارتؤ كوميسسارياتئنئث ةث العاشقئ دةكرةتئ - پاتشالئق وقؤ-اعارتؤ قذرئلئمئن تاراتؤمةن باستالادئ. پاتشالئق باسقارؤ تذسئنداعئ وقؤ-اعارتؤ قذرئلئمئندا بةلگئلئ ءبئر جذية بار بولاتئن. ماسةلةن، دايئندئق توبئ، كئشئ وفيسةرلةر دايئندايتئن سئنئپ، ارنايئ جانة كومةكشئ مةكتةپتةر، باستاؤئش سئنئپتارعا مذعالئمدةر دايئندايتئن مةكتةپتةر، تةحنيكالئق، جةر شارؤاشئلئعئ، جةكسةنبئلئك مةكتةپتةر، ءبئر-بئرئنةن شالعايدا جاتقان قازاق اؤئلدارئ ءذشئن اشئلعان كوشپةلئ مةكتةپتةر، قايتالاؤ مةكتةپتةرئ، تاؤكةندةرئ، گارنيزون، بولئستئق مةكتةپتةرئ، كادةتتةر مةكتةبئ، ليسةي، پانسيوندار، مذسئلمان حالئقتارئنا ارالعان جاديتشئلةر مةكتةبئ، قادئمشئلار مةكتةبئ، مةدرةسة، حالئق مةكتةپتةرئ جابئلئپ قالادئ.

قولونةر، حالئقتئق ؤچيليششةلةر، جوعارئ باستاؤئش ؤچيليششةلةرئ، ايةلدةر ؤچيليششةسئ، ؤةزدئ، مينيسترلةر ؤچيليششةلةرئ دة جابئلادئ.

قولونةر، تئگئن، كةسئپ-ءپئشؤ، كوممةرسيالئق وقؤ ورئندارئ، گيمنازيا، پروگيمنازيا، سةميناريالار تذبئرئنةن جويئلادئ. مةديسينالئق، مذعالئمدئك ينستيتؤتتار دا جابئلادئ. ءسويتئپ، بولشةأيكتةر عاسئرلار بويئ جذيةلئ تذردة جذمئس ئستةپ كةلة جاتقان قذرئلئمدئ جويئپ، حالئقتئ قاراثعئلئقتا قالدئرادئ. ةسةسئنة جةر-جةرلةردة ةثبةك كوممؤناسئ، جةتئم بالالار كولونياسئ، ةثبةكپةن تذزةؤ مةكةمةلةرئ اشئلادئ. ءبئز، سئرتتاي ماقتانئش تذتاتئن پةداگوگ ماكارةنكو دا سونداي ةثبةك كولونيالارئنئث ذيئمداستئرؤشئلارئنئث ءبئرئ بولادئ. ذلتئ ةأرةي، كاسئبئ چةكيست ماكارةنكو تؤرالئ دا بئزگة جةتكةن تاريحي شئندئق ايتئلماي كةلدئ.

كرؤپسكايا كةثةستئك مةكتةپتئ ذيئمداستئرؤدا شةتةلدئك پةداگوگتاردئث ةثبةگئنة سةنئم ارتادئ. ولاردئث باسئم كوپشئلئگئ ماسون وردةنئنئث مذشةلةرئ بولدئ. بالالاردئ 6 جاستان 18 جاسقا دةيئن مةكتةپ ارمياسئندا تاربيةلةپ، ماتةريالدئق قذندئلئقتاردئ ةثبةكپةن تابؤعا ذيرةتؤدئ باستئ مئندةتكة اينالدئرؤدئ ماقسات تذتقان ولار كةيئن ءوز ويلارئنئث قاتة پئكئر ةكةندئكتةرئنة كوزدةرئ جةتةدئ. ءبئراق بولشةأيكتةر باسقا ذسئنئس ةنگئزة المادئ. ولاردئث حالئق اعارتؤ، ذگئت جانة ناسيحات ئسئندةگئ جذمئستارئ ةپيدةمياعا ذشئرايدئ.

كرؤپسكايا سونداي-اق يدةولوگياداعئ بارلئق باسپا ءئسئن ءوز باقئلاؤئنا الئپ، جوعارئ وقؤ ورئندارئنا ارنالعان وقؤلئقتارعا اأتورلاردئ ءوزئ بةلگئلةپ وتئرادئ. فةدةراسيا قذرامئنا كئرةتئن رةسپؤبليكالارداعئ بةدةلدئ باسئلئمداردئ اشئپ، جابؤدئ دا ءوز قذزئرئنا قالدئرادئ. ونئث زاردابئ قازاقستانداعئ وتپةلئ كةزةثدةگئ تالاس-تارتئسقا دا اسةر ةتةدئ.    

1917 - جئلئ، قوس رةأوليؤسيانئث تذسئندا قازاق زيالئلارئ، ذلتتئق-دةموكراتيالئق ينتةللةگةنسيا بيلئككة دةگةن ءوز كوزقاراستارئن اشئق بئلدئرة باستايدئ. قازاق ينتةلليگةنسياسئ مةن مةملةكةتتئ قذرؤشئ بولشةأيكتةر ةكئ مايدانعا شئعادئ. «اقپان توثكةرئسئ» قازاق حالقئنا قانداي تذسئنئكتئ بولسا، «قازان توثكةرئسئ» سونداي تذسئنئكسئز بولدئ» دةپ جازدئ سول كةزةثدةر تؤرالئ احمةت بايتذرسئنوأ. وسئ كةزةثدةردةگئ كوپتةگةن قاؤلئ-قارارلاردئث يدةيالئق اأتورلارئنئث ءبئرئ - كرؤپسكايا بولعاندئعئ بذگئن بةلگئلئ بولئپ وتئر.

بولشةأيكتةر وكئمةت باسئنا كةلگةن بويدا شئعارعان رةسمي قاؤلئ-قارارلارئ مةن ديرةكتيأالارئن قاراپ وتئرساق، بارلئعئ دةرلئك ءوز ازاماتتارئنا قارسئ، ولاردئ ساياسي تذرعئدا جازالاؤعا باعئتتالعانئ بايقالادئ. بولشةأيكتةر وكئمةت باسئنا كةلگةننةن سوث ءذش كذننةن كةيئن «باسپا تؤرالئ» دةكرةت شئعاردئ. وندا ولار وزدةرئنة قارسئ مةرزئمدئ باسئلئمداردئث ءبارئن جابؤدئ ماقسات ةتئپ قويدئ. بذل ساياسي جازالاؤ شارالارئ قازاقستاندا دا كورئنئس بةردئ.

1918 - جئلئ ةلئمئزدئث ذلتتئق مذددةسئن قورعايتئن بئردةن-ءبئر باسئلئم «قازاق» گازةتئ جابئلدئ. بذل كةزةثدة «قازاق» گازةتئ قازاق وقئعاندارئنئث حالئققا ارناعان ءسوزئ، كوزقاراسئ بولدئ. وندا بولشةأيكتةر ساياساتئنا كةلئسپةيتئن ونئ ساياسي جاعئنان ايئپتايتئن كوپتةگةن ماقالالار جارئق كورئپ جاتتئ. رةسةيدئث ساياسي ارةناسئنداعئ بولشةأيكتةردئث رولئ، ولاردئث ءوز وكئمةتئن ورناتؤ جولئنداعئ ارةكةتتةرئ اشئنا باياندالدئ.

قازاقستانداعئ نةگئزگئ ساياسي قؤعئن-سذرگئننئث باستالؤئنا ةكئ قذجات «باسپا تؤرالئ دةكرةت» جانة «كونتررةأوليؤسيا مةن سابوتاجعا قارسئ كذرةس جونئندةگئ دةكرةت جوباسئ» قوزعاؤشئ كذشكة اينالدئ. بذل قاؤلئلاردئث ءبارئ حالئق اعارتؤ كوميسسارياتئنئث دايئنداؤئمةن شئقتئ. ال ول كوميسسارياتقا كرؤپسكايا باسشئلئق جاسادئ.

جالپئ، كرؤپسكايا وزئنة حالئقارالئق ماسونداردئث قويعان تالابئن جةر بةسئككة جامباسئ تيگةنشة دةيئن ادال ورئنداپ شئققان كورئنةدئ. حالئق اعارتؤ سالاسئنداعئ سذر كاردينال اتانعان ونئث ولگةننةن كةيئن يةل ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ، وردةن يةگةرئ ةكةندئگئ جونئندة قذپيا قذجاتتار تابئلعان.

نادةجدا كونستانتين قئزئ 1939 - جئلئ 27-اقپاندا دذنيةدةن قايتادئ. ولةرئنئث الدئندا ول ءوزئنئث دةنةسئن اكةسئنئث جانئنا قويؤدئ ءوتئنئش ةتةدئ. ءبئراق كوممؤنيستةر ونئ  ورئنداماي دةنةسئن ورتةپ، كذلئن كرةمل قابئرعاسئنا قويؤعا شةشئم قابئلدايدئ.

ازات ذسةن

Qaznews.kz