قازاقشا وقؤلئققا قانداي تالاپ قاجةت؟

استانا. 29 - تامئز. قازاقپارات - قازاق تئلئندة وقئتاتئن مةكتةپتةر دة، جوعارئ وقؤ ورئندارئ دا كوبةيگةندئكتةن، بذل ءذردئس اتالعان ءبئلئم وردالارئندا عئلئم-ءبئلئمدئ قازاق تئلئندة وقئتؤدئ العئ شةپكة شئعاردئ.

قازاقشا وقؤلئققا قانداي تالاپ قاجةت؟

ال ول ءذشئن، ةث الدئمةن، قازاق تئلئندة جازئلعان وقؤ-ادئستةمةلئك، عئلئمي-كوپشئلئك ادةبيةت، اسئرةسة، وقؤلئقتار كةرةك ةكةنئ بةسةنةدةن بةلگئلئ.

مةملةكةت تاراپئنان بذل ئسكة بارئنشا قولداؤ كورسةتئلةتئنئ از ايتئلئپ جاتقان جوق.

ايتئلؤئ ءوز الدئنا، ءمينيسترئمئزدئث مالئمةتئ بويئنشا بذل ماقساتقا قوماقتئ قارجئ دا ءبولئنئپتئ.

ةندئگئ ماسةلة، سول قولداؤدئ، سول قارجئنئ قالاي ءتيئمدئ پايدالانامئز دةگةن ساؤالعا تئرةلةدئ. بذل تذرعئدا ءبئزدئث ةلدة ءالئ دة بولسا ةسكئ جذيةدةن مذرا بولئپ قالعان «ءداستذر» ءوزئنئث ءيتجاندئلئعئن» كورسةتؤدة دةسةك، شئندئقتان الئستاي قويماسپئز.

ونئ ءبئز اثگئمةگة تارتقان اباي اتئنداعئ قاز ذ پ ؤ-دئث پروفةسسورئ ي.تولةنبةك پةن اباي اتئنداعئ قاز ذ پ ؤ-دئث كافةدرا مةثگةرؤشئسئ، پروفةسسور ش. بالعئنبةكوأ تومةندةگئشة تارقاتادئ.

- ماسةلةنئث ءبارئ ءبئزدئث ءوزئمئزدئث انا تئلئمئزگة دةگةن جاناشئرلئق سةزئمئنئث تومةندئگئنة كةلئپ تئرةلةدئ. ءوز انا ءتئلئن بئلمةيتئندةردة نةمةسة بئلگئسئ دة كةلمةيتئندةردة وعان دةگةن قانداي جاناشئرلئق بولؤئ مذمكئن؟! بايئپتاپ قاراساق، بويئندا ذلتتئق ار-نامئس بار، وتباسئندا ذلتتئق ءتالئم-تاربية العان، ذلتتئق سالت-داستذردةن حابارئ بار، ءارئ ولاردئ سئيلايتئن ءاربئر قازاق ازاماتئ ءوز حالقئنئث تاعدئرئنا، كةلةشةگئنة دةگةن كةشةگئ زاماندا قالئپتاسقان ستةرةوتيپتةن ارئلؤدئ باستئ ماقسات-مئندةتتةرئنئث ءبئرئ ةتئپ ةسةپتةؤئ ءتيئس ءتارئزدئ. وكئنئشكة قاراي، ءدال وسئ ماسةلةدة ءبئزدئث ذلت زيالئلارئمئز دةپ جذرگةن ازاماتتاردا ورنئ تولماستاي تذسئنبةؤشئلئك جانة سودان تؤئندايتئن نةمقذرايدئلئق ازايار ةمةس. بذلاي ويلامايئن دةسةث، كذندةلئكتئ ءومئردة كورئپ-ةستئپ جذرگةندةرئث وعان مذرشا بةرمةيدئ. نارئقتئق ةكونوميكاعا وتؤگة بايلانئستئ باسةكةلةستئك زاثئ بويئنشا بارلئق ءئستئث ساپاسئ كذننةن-كذنگة جاقسارادئ دةپ ةسةپتةگةنبئز. سويتسةك، ول ءبئزدئث ورئندالؤئ الئس، تئپتةن مذمكئن ةمةس ءتارئزدئ ارمانئمئز بولئپ شئققان سئثايلئ. قاراپ وتئرساق، بذگئنگئ تاثدا ماسةلةنئث ءبارئن تامئر-تانئستئق، سئبايلاس جةمقورلئق، اقشا شةشةتئن زامانعا تاپ بولعانئمئز با، قالاي ءوزئ؟!

قازاق مةكتةپتةرئنة، قازاق تئلئندة ستؤدةنتتةردئ وقئتاتئن جوعارئ ءبئلئم ورئندارئنا ارنايئ سالالار بويئنشا ماماندار دايئنداؤعا شةشؤشئ كومةك تيگئزةتئن ساپالئ عئلئمي، ادئستةمةلئك قذرالدار مةن وقؤلئقتاردئ دايئنداپ، كوپشئلئك نازارئنا ذسئنؤ كةزةك كذتتئرمةيتئن، شذعئل شةشئلؤئ ءتيئس ماسةلة ةكةندئگئنة ةشكئم ءشذبا كةلتئرمةيدئ. ءبئراق..... ءيا، ءبئراق ءدال وسئ ماسةلةدةگئ ةنجارلئق ةتةكتةن ذستاپ جئبةرمةؤدة. كوپ جاعدايدا ايتئلؤئندا كةمشئلئك بولماعانمةن، ايتئلعاندئ ئسكة اسئرؤدا مذلدةم كةشئرؤگة بولمايتئنداي ولقئلئقتارعا جول بةرئلؤدة. ماسةلةنئث باستئ ءتذيئنئ ءتيئستئ لاؤازئمدئ تذلعالاردئث ئسكة دةگةن جاؤاپكةرشئلئگئندة جانة ذلتتئق مذددةگة دةگةن جاناشئرلئعئنئث دةثگةيئندة ءتارئزدئ. مةملةكةت باسشئسئ، مينيستر قازاق تئلئنة دةگةن، ونئث قولدانؤ اياسئن مةملةكةتتئك دةثگةيگة جةتكئزؤ كةرةكتئگئ تؤرالئ قايتا-قايتا ايتقاندارئمةن، ولاردئ ءئس جذزئنة اسئراتئندار جةرگئلئكتئ مةكةمةلةر مةن ذيئمدار، جوعارئ وقؤ ورئندارئ ةدئ. ال كوپتةگةن جوعارئ وقؤ ورئندارئنداعئ كةيبئر باسشئ قئزمةتكةرلةردئث وزدةرئنئث قازاق تئلئنة شورقاقتئعئ، نةمةسة ول ءتئلدئ مذلدة بئلمةؤئ «اجةپتاؤئر ءان ةدئ، پذشئق ايتئپ جارئتپاستئث» كةرئن كةلتئرئپ وتئرعانئنا وقئرمان قاؤئم از كؤا بولئپ جذرگةن جوق.

ال ةندئ مةملةكةتتئك جانة مةملةكةتتئك ةمةس باسپا ورئندارئنان جارئق كورئپ جاتقان ءبئراز ادةبيةتتةن وقؤ-ادئستةمةلئك، وقؤ-عئلئمي تذرعئسئنان عانا ةمةس، كادئمگئ قاراپايئم قازاقي سوزدةردئ قولدانؤدا، قازاقي سويلةمدةر قذراؤدا ورئن العان سوراقئ قاتةلةردةن سول ةثبةكتةردئ وقئپ وتئرعاندا كوز سذرئنةدئ. سوراقئنئث دا سوراقئلئعئ سوندا، كةي جاعدايلاردا ارنايئ عئلئمي-ادئستةمةلئك مةكةمةلةر: «قاي تذرعئدان العاندا دا مذنداي وقؤ قذرالئن، وقؤلئقتئ باسئپ شئعارؤعا، وقؤشئ قاؤئمعا ذسئنؤعا بولمايدئ» دةپ رةسمي شةشئم بةرگةننئث وزئندة، سول «ةثبةكتةر» قايسئءبئر باسپالاردان جارئققا شئعئپ، وقؤشئلارعا جول تارتادئ. ءدال وسئنداي جاعداي كةزئندة ورتا مةكتةپتئث 8-سئنئبئنا ارناپ جازئلعان (اأتورلارئ اسقاروأا مةن جذنئسوأا) «ادام اناتومياسئ جانة فيزيولوگياسئ» وقؤلئعئنا قاتئستئ بولعان ةدئ.

سول كئتاپتئ مةكتةپكة وقؤلئق رةتئندة باسئپ شئعارعاندار كئتاپ اأتورلارئنا مةملةكةتتئث نةمةسة جةكة باسپانئث قانشاما قارجئسئن «جةلگة ذشئردئ» دةسةثئزشئ. ال ونداي كئتاپسئماقتاردان (وقؤلئقسئماقتاردان) قانشاما جاسءوسپئرئم «عئلئم نةگئزدةرئنةن سؤسئندادئ»؟!

ارينة، مذنداي «وقؤلئقتاردئث» بالا ساناسئنا تيگئزةر زيانئن ولشةؤ دة قيئننئث قيئنئ شئعار. ءبئزدئث كةلتئرئپ وتئرعانئمئز ءوزئمئز كؤا بولعان ءبئر عانا دالةل-دةرةك. ال مينيسترلئكتئث وقؤلئقتار ساپاسئنا الاثداؤشئلئق ءبئلدئرؤئ مذنداي مئسالداردئث از ةمةستئگئن بئلدئرسة كةرةك. وقؤلئقتار جازؤدا ةرةكشة رول ءتذرلئ عئلئم سالالارئنئث تئلئنة تئكةلةي قاتئستئ مةملةكةتتئك تةرمينكومعا تيةسئلئ دةپ ويلايمئز. ءبئزدئث تذسئنئگئمئزشة، بذل كوميتةتكة ءتيئستئ عئلئم سالالارئ بويئنشا بةلدئ عالئمدار مةن پراكتيكالئق تاجئريبةسئ ذلكةن بئلگئرلةر تارتئلؤئ ءتيئس. جالپئ، جاعداي سولاي دا بولار.

دةگةنمةن كةيدة بذقارالئق اقپارات قذرالدارئندا، عئلئمي، وقؤ-ادئستةمةلئك قذرالداردا كةزدةسةتئن، تةرمينكوم بةكئتكةن سوزدةر مةن تةرميندةر ءبئراز كذدئكتةردئ تؤدئرادئ. ماقالا اؤقئمئ كوپ نارسةلةردئ كةلتئرؤدئ كوتةرمةيتئندئكتةن، بئر-ةكئ مئسالمةن عانا شةكتةلگةندئ جون ساناپ وتئرمئز. بيولوگيا عئلئمئندا «كلةتكا» دةگةن تةرمين بار. وسئ ءسوزدئ تةرمينكوم «جاسؤشا» دةپ قولدانؤدئ ذسئنادئ. قازاقتئث ذعئمئندا «جاسؤدئث» ءبئر ماعئناسئ «تار تةسئك، كئشكةنة ساثئلاؤ». «ينةنئث جاسؤئنداي» دةگةن ءسوز تئركةسئ بار. مذنئث بالاماسئ «ينةنئث كوزئ». «جاسؤ» دةگةندئ «جاسؤشا» دةپ الئپ كئشئرةيتكةندة بار تةسئك، ساثئلاؤ تارئلار. بئراق بئتةلئپ قالمايدئ عوي. ال كلةتكا دةگةن - كوپتةگةن قذرئلئمدئق، ءارئ فؤنكسيونالدئق ةرةكشةلئگئ بار ورگانويدتاردئث بئرلةستئگئ ئسپةتتةس ءتئرئ ماتةريا فورماسئ.

بةينةلةپ ايتقاندا، ءار كلةتكا وزئنشة ميكروالةم. مئنة، وسئ كذردةلئ قذرئلئمدئ تةرمينكوم، قاي بئلگئشتئث ذسئنؤئمةن ةكةنئ بةلگئسئز، «جاسؤشا» دةپ اتاؤدئ بةكئتئپتئ. سول سةبةپتةن دة وسئ تةرمين قازاقشا جازئلعان كوپتةگةن وقؤ-عئلئمي ادةبيةتتةرگة رةسمي تذردة ةنئپ وتئرعان جاعدايئ بار. تاعئ ءبئر مئسال. مذنئ ايتؤدئث ءوزئ ئثعايسئزداؤ. ويتكةنئ بذعان بايلانئستئ پئكئر ءوزئمئز اسا قادئرلةيتئن كئسئلةرگة قاتئستئ بولئپ وتئر. 1995 - جئلئ اتاقتئ عالئم ق.ساتبايةأتئث باسشئلئعئمةن تذثعئش رةت قازاق تئلئندة مةدينستيتؤتتارعا ارنالعان «ادام فيزيولوگياسئ» وقؤلئعئ جارئق كوردئ. قاتتئ قؤاندئق. وقئدئق. مئنة، وسئدان بارئپ ويعا قالدئق. ماسةلة عئلئمي-وقؤ ماتةريالدارئن قازاقشا بايانداؤدئث وراشولاقتئعئندا ةدئ. ورئسشا سويلةگةندة دة، جازعاندا دا ورئستارئثنئث ءوزئن جولدا قالدئراتئن عالئمدارئمئز (ق.ساتبايةأ، ج. نئلدئبايةأا، وتةپبةرگةنوأ) قازاقشاعا كةلگةندة بذل ءتئلدئث باي قورئنان حابارلارئ از ةكةندئگئن ءبئلدئرئپ الئپتئ. تةرمةلةپ تئزبةلةمةگةندة ءبئر مئسالدئ ايتپاؤعا بولماي تذر.

17-عاسئردا فرانسؤز ناتؤراليسئ، فيلوسوفئ، ماتةماتيگئ ر.دةكارت جانؤارلار مةن ادام ءئس-ارةكةتئنئث مةحانيزمئن (قالاي ئسكة اساتئنئن) ءتذسئندئرؤ ءذشئن لاتئننئث «رةفلةكتو» دةگةن ءسوزئن قولدانئپتئ. بذل تذسئنئك بويئنشا ادام مةن جانؤارلاردئث بارلئق ارةكةتتةرئ رةفلةكتورلئق سيپاتتا ئسكة اسادئ. دةكارتتئث وسئ ايتقانئن ورئستار ءوز تئلئندة «أسة دةيستأيا جيأوتنئح يمةيؤت وتراجةننئي حاراكتةر» دةپ تذسئنگةن.

بذل تذسئنئك دذرئس تا. ال وسئ «وتراجةننئي» ءسوزئ جوعارئدا اتالعان كئسئلةردئث جازؤئنشا «تويتارئس» دةپ الئنعان. بئلاي قاراساث، «وتراجةنية» «تويتارئس» دةگةن ماعئنادا دا قولدانئلادئ. ءبئراق دةكارت جانة ورئستار ول ءسوزدئ «تويتارئس» دةگةن ماعئنادا قولدانبايدئ. ولاردئث تذسئنئگئندة «وتراجةنية» - «شاعئلئسؤ». ةندةشة، «وتراجاتةلنئة»، «رةفلةكتورنئة» دةگةندةردئث عئلئمي ماعئناداعئ قازاقشاسئ «شاعئلئسقان» بولؤئ كةرةك. رةفلةكتورلئق ءئس-ارةكةتتةر - شاعئلئسقان ءئس-ارةكةتتةر دةپ الئنؤئ عئلئمي دا، ادةبي دة دذرئس. «تويتارئس» «وتراجةنية» ماعئناسئندا سوعئسئپ جاتقاندارعا قاتئستئ ايتئلسا ءجون.

«رةفلةكتورلئق» دةگةن ذعئمعا ارنايئ توقتالئپ وتئرؤئمئزدئث كةلةسئ سةبةبئ بار. بذگئنگئ تاثعا دةيئن ءوزئنئث عئلئمي-تةوريالئق ماثئزئن ساقتاپ كةلگةن رةفلةكتورلئق تةوريا ورئستئث ذلئ عالئمدارئ ي.م.سةچةنوأ پةن ي.پ.پاألوأتئث ةسئمدةرئمةن تئركةستئرئلئپ اتالادئ. بذل تةوريانئ جاساؤدا ءارئ فيزيولوگيا عئلئمئنداعئ ايرئقشا ةثبةگئ ةرةكشة باعالانعاندئعئ سونشالئق، ءبئر كةزدةرئ بذكئل فيزيولوگيانئ «پاألوأ فيزيولوگياسئ» دةپ تة اتاپ ءجذردئ. ويتكةنئ 1950 - جئلئ وتكئزئلگةن ك س ر و عئلئم اكادةمياسئ مةن ك س ر و مةديسينا عئلئمدارئ اكادةمياسئنئث بئرئككةن ءماجئلئسئنئث شةشئمئ بويئنشا، فيزيولوگيا عئلئمئنئث بارلئق سالالارئ بويئنشا جاسالعان تذجئرئمدار مةن الئنعان ناتيجةلةر ي.پ.پاألوأتئث رةفلةكتورلئق تةورياسئنئث تذرعئسئنان تذگةلئمةن قايتا قارالؤئ، زةردةلةنؤئ ءتيئس بولعان ةدئ. ارينة، ول اسئرا سئلتةؤشئلئك ءوز ؤاقئتئنئث تالابئنان تؤعان دةپ قاراعانئمئزبةن، فيزيولوگيا عئلئمئن دامئتؤداعئ ي.پ.پاألوأ ةثبةكتةرئ وراسان زور ةكةندئگئن ؤاقئت وشئرة المايدئ. وسئنشالئق ابئروي-اتاق الؤعا سةبةپ بولعان «رةفلةكس» ذعئمئنان تؤئندايتئن «رةفلةكتورلئق» ءسوزئنئث قازاقشاسئ «تويتارئس» بولؤئ، ارينة، اقئلعا سئيئمسئز.

مئنا ءبئر نارسةگة كوثئل اؤدارماسقا بولمايتئن ءتارئزدئ. «ادام اناتومياسئ جانة فيزيولوگياسئ» دةگةن ورتا مةكتةپكة ارنالعان وقؤ ءپانئ بار. وسئ ءپاندئ كوپ جاعدايلاردا «ءتانتانؤ» دةپ اتاپ ءجذر. شاماسئ بوتانيكانئ «وسئمدئكتانؤ»، زوولوگيانئ «جانؤارتانؤ» دةپ العاندئقتان، «ادام اناتومياسئ مةن فيزيولوگياسئن» «ءتانتانؤ» دةپ اتاؤ ءجون دةپ ويلاعان بولؤلارئ كةرةك. ءبئراق بذل - ناعئز مةحانيستئك تذسئنئك. ادام اناتومياسئن تانگة بالاؤعا بولار دةسةك، ال ونئث فيزيولوگياسئن (تئرشئلئك ارةكةتتةرئن، اتقاراتئن قئزمةتتةرئن) «تانگة» قالاي سئيعئزؤعا بولادئ.

ونئث بةر جاعئندا ءتان كةز كةلگةن جانؤاردا بار ةمةس پة؟ سوندا «ءتانتانؤ» پانئ جانؤارلارعا دا قاتئستئ بولؤئ ءتيئس قوي. وسئ جانة وسئ تارئزدةس باسقا دا «قيعاشتئقتاردئث» ورئن الؤئ جالعاسا بةرسة، وقؤلئقتاردئث، وقؤ قذرالدارئنئث مازمذنئنا كوپ نذقسان كةلةتئنئن ءتذسئنؤ قيئنعا سوقپايدئ. ةندةشة، ءالئ دة كةش ةمةس دةپ ةسةپتةپ، وقؤلئقتار جازؤعا قويئلاتئن تالاپتاردئث عئلئمي نةگئزدةلگةن جذيةسئن ئسكة اسئرؤ ماسةلةسئ كةزةك كذتتئرمةيتئن مئندةتتةر قاتارئنا جاتقانئ دذرئس بولار ةدئ. بئلاي قاراعاندا، ونداي تالاپتاردئ ةل، زيالئ قاؤئم بئلمةيدئ دة ةمةس. تةك رةتئ كةلگةن ءساتئ شئعار دةپ ةسةپتةپ، كةيبئر ويعا تذيگةندةردئ قاعاز بةتئنة ءتذسئرئپ وتئرمئز. سوندا ءبئزدئث پايئمداؤئمئزشا، قازاقشا جازئلؤعا ءتيئستئ وقؤلئقتار مةن وقؤ-ادئستةمةلئك قذرالدارعا قانداي تالاپتار قويئلعانئ ءجون دةگةن سذراققا وراي، وتة قئسقا تذردة ءارئ توپتامالاپ بئلاي دةؤگة بولار ةدئ.

1. قازاقشا وتة جوعارئ ساؤاتتئلئق.

2. ءتيئستئ عئلئم سالاسئنداعئ جةتكئلئكتئ ءبئلئمنئث بولؤئ.

3. ورئسشا جانة قازاقشا تةرميندةر، ذعئمدار، سوزدةر ماعئنالارئنئث ءبئر-بئرئنة تولئق سايكةس كةلؤئ. 

4. حالئقارالئق مارتةبة دارةجةسئندةگئ سوزدةردئ، اتاؤلار مةن تةرميندةردئ تةك ءوز ورئندارئندا، ئلعي دا بذلجئمايتئنداي تذردة قولدانؤعا قول جةتكئزؤ. سوزدةردئ، اسئرةسة، حالئقارالئق مويئندالعانداردئ قولدانؤ جذيةسئن ءبئر ئزگة ءتذسئرؤ (ءبئر ئثعايعا كةلتئرؤ) 

5. قازاق تئلئندة بذرئن بولماعان سوزدةر مةن تةرميندةردئث عئلئمدار سالالارئ بويئنشا تئزبةسئن جاساپ، ولاردئث ماعئناسئن عئلئمي نةگئزدةلگةن تذردة ءتذسئندئرؤ. ول ءذشئن ءتيئستئ عئلئمدئ جةتئك بئلةتئن، ءارئ قازاقشا مةيلئنشة جةتئك ساؤاتئ بار مامانداردان توپتار قذرؤ. 

6. قارابايئرلئقتان ساؤاتتئ عئلئمي قازاق تئلئنة كوشؤدئ باتئل ئسكة اسئرؤ

تاشةنوأ تورةعالي

«ايقئن»