سيقئرلئ اينا جايلئ اثئز

  استانا. 22 - تامئز. قازاقپارات - بالا كةزئمئزدة سيقئرعا، سيقئرلئ زاتتاردئث بار ةكةنئنة شئن سةنةتئنبئز. ءتذرلئ ةرتةگئلةردئ ةستئپ وسكةن ءبئز پاتشالاردئث سيقئرلئ جذزئگئ جايلئ، ذشاتئن كئلةم مةن اياقتئ-اياققا تيگئزبةي جذگئرتة جونةلتةتئن سيقئرلئ كةبئستئث بذل ومئردة بار ةكةنئنة ةش ءشذبا كةلتئرمةدئك.

سيقئرلئ اينا جايلئ اثئز

وسة كةلة مذنئث بارئنة بالانئث ويئن ذشتاپ، كوزقاراسئن قالئپتاستئرؤ ءذشئن قيالدان جاسالعان دذنية دةپ قارادئق. دةسة دة، بذل اثئزدار، قيال-عاجايئپ ةرتةگئلةر جايدان-جاي پايدا بولا قالماعانئ انئق. «جةل سوقپاسا، ءشوپتئث باسئ قيمئلدامايدئ» دةمةكشئ، بذل ةرتةگئلةردئث دة استارئندا قانداي دا ءبئر اقيقات جاتؤئ بةك مذمكئن. سول ةرتةگئلةردة ءجيئ كةزدةسةتئن تاعئ ءبئر عاجايئپ قذرال - سيقئرلئ اينا جايلئ ةستئگةن بولارسئزدار. ةندةشة، سول اينا جايلئ اثئزدئث قالاي شئققاندئعئ جونئندة بئلة وتئرساق.

جالپئ، سيقئرلئ اينا جايلئ اثگئمةلةر اسپان استئ ةلئنةن تاراعان بولؤئ كةرةك. نةگة دةسةثئز، سوناؤ ءبئزدئث زامانئمئزدان 2000 جئل بذرئن قئتاي شةبةرلةرئ قولدان «سيقئرلئ اينالار» جاساپ شئعاراتئن بولعان. ارحةولوگتار وثتذستئك قئتاي جةرئنةن ةسكئ عاسئردا ءومئر سذرگةن ءبئر اقسذيةكتئث مازارئن تابادئ. قورعاننان زةرتتةؤشئلةر الگئ كئسئگة تيةسئلئ ءبئراز زاتتاردئ الئپ شئعادئ. بذل جادئگةرلةردئث قاتارئندا قولا اينا دا بار. زةرتتةي كةلة بذل اقسذيةكتئث ةرتة عاسئرلاردا ءومئر سذرگةنئ انئقتالادئ. ءبئراق تذتئنعان ايناسئ ول ءومئر سذرگةن زاماننان بذرئن جاسالعانئنا كوز جةتكئزةدئ. ياعني اينانئث جاسئ يةسئنةن الدةقايدا ذلكةن ةكةن.

ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئنگئ 500 جئلداردا قولدان قذيئلعان اينا ءوزئنئث ساپاسئمةن ءارئ شةبةر جاسالؤئمةن ةرةكشةلةنةدئ. ونئث ءتئپتئ كذنمةن شئعالئسقاندا پايدا بولاتئن شذعئلاسئ دا ةرةكشة. اينانئث سئرتئنا سالئنعان سؤرةت كذننئث جارئعئنان تذسكةن ساؤلةگة دة بةرئلةدئ ةكةن. مذنداي عاجايئپ اينالار قئتاي جةرئنةن كوپتةپ تابئلعان. ةسكئ جادئگةردئث ةرةشةلئكتةرئن ةسكةرگةن زةرتتةؤشئلةر، مذنداي اينالاردئ «سيقئرلئ اينا» نةمةسة «قئتايدئث ءمولدئر ايناسئ» دةپ اتاپ كةتكةن. سودان باستاپ، قئتايلئقتاردئث مذنداي شةبةر تؤئندئلارئ الةمگة اثئز بولئپ تارايدئ.

مذنداي اينالاردئث كةث قولدانئسقا ةنگةن كةزةثئ - 1300-1600 - جئلدار ارالئعئ. بذل جئلدارئ بيلئك تئزگئنئ مين اؤلةتئندة بولاتئن. مئنة، سول كةزدة بذل اينالار اقسذيةكتةردئث سانگة اينالعان سذيكتئ قذرالئ بولعان.قازئرگئ تاثدا ءئرئ مذراجايلاردا تذرعان «سيقئرلئ اينالاردئث» كوبئسئ - وسئ كةزةث جادئگةرلةرئ. اينةكتةن ةمةس، قولادان قذيئلعان سيقئرلئ اينانئث سئرئن ءالئ ةشكئم اشا المادئ. كونة شةبةرلةردئث بذل قؤلئعئن اشؤعا تالاي جان بئلةك سئبانا كئرئسكةن ةكةن. ءبئراق ازئرگة ولاردئث جذمئستارئ ناتيجة بةرة قويعان جوق.

ХІ عاسئردا بذل اينانئث سئرئن اشؤعا اتاقتئ قئتايلئق عالئم شةن كؤا كئرئسةدئ. ءبئراز زةرتتةگةن ول ادام بةينةسئن اينئتپاي كورسةتةتئن اينانئث بةتكئ بولئگئ جئثئشكةلةؤ بولعاندئقتان قذيئلعان سوث تةز سؤئيتئنئن، ال بةدةرلةنگةن سئرتقئ بولئگئ قالئث بولعاندئقتان، كةيئنئرةك سالقئندايتئنئن نةگئزگة العان ول، بذل ساؤلةلئ سؤرةتتةردئ ئستئق پةن سؤئقتئث اسةرئنةن پايدا بولادئ دةپ توپشئلايدئ. ءبئراق عالئمنئث بذل ايتقانئ ءدال شئقپايدئ. شةبةرلةر وسئ تاسئلمةن ةسكئ ءداستذردئث ءجئبئن جالعاعئسئ كةلئپ، عالئم ايتقان ءتاسئلدئ قولدانئسقا ةنگئزبةك بولادئ. ءبئراق وكئنئشكة قاراي، بذل ءادئس ءوز جةمئسئن بةرة قويمادئ.

دجون سأينتون - «سيقئرلئ اينانئ» كورگةن ةث ءبئرئنشئ ةؤروپالئق. ونئث قولئنا بذل اينا 1831-1832 - جئلئ تذسةدئ. قئتايدان ةمةس، ءذندئستاننئث كالكؤتتا قالاسئنان تابئلعان سيقئرلئ اينانئث سئرئن ذعا الماعان ول بذل جذمباق زاتتئ بئردةن ةلئنة جئبةرةدئ. جادئگةر ساياحاتشئنئث تانئسئ، شوتلاندئق فيزيك - دةأيد بريؤستةردئث قولئنا تذسةدئ. اينانئ تذبةگةيلئ زةرتتةگةن ول «فيلوسوفيالئق جؤرنال» باسپاسئنا سيقئرلئ اينانئث سئرئن جازادئ. ونئث پئكئرئنشة، اينا بةتئنة سؤرةت قئشقئلمةن تذسئرئلةدئ. سودان كةيئن تةگئستةلئپ، قولدانئلؤعا بةرئلةدئ. ءبئراق بذل تذجئرئم دا اقتالمادئ.

1844 - جئلئ فرانسيانئث عئلئم اكادةمياسئنئث جينالئسئندا دا سيقئرلئ اينا جايلئ اثگئمة قوزعالادئ. مذنداي اينا سول كةزدة فرانسؤز استرونومئ - اراگو مةن بةلگئلئ ماتةماتيك ماركيز دة لاگرانجدا عانا بولعان. ءبئراق ولار دا جادئگةردئث قالاي دايئندالعانئن تابا الماي، دال بولادئ. ال 1877 - جئلئ جازؤشئ كارؤس ستةرن سوناؤ ІІ-ІІІ عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن ريم جازؤشئسئ گةلليؤستئث جازبالارئنان «سيقئرلئ ايناعا» قاتئستئ مالئمةتتةر تابادئ. وندا كونةنئث جازؤشئسئ: «اينالار، ولاردئث ءبئرئنئث ساؤلةسئ سئرتقئ سؤرةتئن كورسةتسة، بئرئندة مذنداي جوق» دةگةن ءبئراؤئز ءسوز قالدئرعان ةكةن. سوعان قاراعاندا، بذل اينا سول كةزدئث وزئندة ءبئراز ةلدئث تاثدانئسئن تؤدئرعان.

ХХ عاسئردئث باسئندا باتئس پةن شئعئس عالئمدارئ وسئنداي ءتذرلئ تذجئرئمداردئ ذسئنعان. سولاردئث كوبئسئ شاعئن ايناعا تذسكةن بةدةردئ شةبةرلةر بارئنشا ناقتئراق ءارئ كذش سالا وتئرئپ، باتئرئپ ئستةگةندئكتةن، الگئ بةدةر بئلئنبةي اينانئث بةتئنة دة تذسةدئ دةپ جورامالداعان. ءبئراق قانشا ايتقانئمةن، ءدال سول تاسئلمةن دايئندالعان بئردة-ءبئر اينا جوق. ياعني ولار ايتقان ادئسپةن مذنداي اينا جاساؤ مذمكئن بولماعانئ انئق.

كونة شةبةرلةردئث قؤلئعئن تاپتئق دةپ ويلاعان بذل عالئمداردئث ءذمئتئن سؤ سةپكةندةي باسقان - قئتايدان تابئلعان 12 كةلئلئك قولا اينا. ةؤرپانئث مئقتئ عالئمدارئنئث تذجئرئمئنئث كذلئ كوككة ذشؤئنا ديامةترئ 52 س م بولاتئن اينا سةبةپ بولئپ وتئر. بذل جادئگةردئث قالئثدئعئ 1،3 سانتيمةتر. دةمةك، مذنداي قالئثدئقتاعئ اينانئث بةتئنة سئرتقئ بةدةرئن شئعارؤ استة مذمكئن ةمةس. عالئمداردئ تاثعالدئرعان تاعئ ءبئر جايت بار. بؤددا عيباداتحاناسئنان زةرتتةؤشئلةر تاعئ ءبئر «سيقئرلئ اينانئ» تابادئ. ءبئراق بذل اينانئث سئرتئنداعئ بةدةرئ ءبئر بولةك تة، شذعئلادا پايدا بولاتئن سؤرةت ءبئر بولةك. سئرتئندا تةثئز ذستئنة كوتةرئلگةن ادةمئ اي بةدةرلةنسة، شذعئلاداعئ سؤرةتتة بؤددانئث لوتوس ذستاعان بةينةسئ شئعادئ ةكةن. سولايشا عالئمدار قانشا تئرئسقانئمةن، بذل جذمباقتئث جاؤابئن تابؤ وثاي بولماي وتئر. دةسة دة، كةزئندة ءدال وسئلاي اينا جاساؤدئث ءتاسئلئن تةز مةثگةرئپ العاندار دا بولعان ةكةن. 1877 - جئلئ ةؤروپاعا جاپونيادا دايئندالعان «سيقئرلئ اينالار» اكةلئنةدئ. جاپوندئقتاردئث وزدةرئ جاسادئ ما، الدة قئتاي شةبةرلةرئنئث كومةگئنة جذگئندئ مة، بةلگئسئز. ايتةؤئر سول كةزدة لوندوندا وتكةن كورمة سورةلةرئنة جاپوندئقتار بذل اينالاردئث ءبئرازئن قويئپتئ. دةمةك، قذپيا ءادئستئ بئلةتئن جاندار ХІХ عاسئردئث اياعئندا دا بولعان دةگةن ءسوز.

وكئنئشكة قاراي، قازئرگئ تاثدا بذل ءتاسئلدئ بئلةتئن شةبةردئ قئتاي مةن جاپونيادان دا ئزدةپ تابا المايسئث. بذل ادةمئ ونةر ؤاقئت وتة كةلة مذلدةم ذمئت قالعان. 1961 - جئلئ سول كةزدةگئ قئتايدئث پرةمةر-ءمينيسترئ شانحاي مذراجايئنا ات باسئن تئرةپ، ذلت مذراسئمةن تانئسادئ. جذمباق اينالارعا قئزئعؤشئلئق تانئتقان ول الةم جذرتشئلئعئن تاثعالدئرئپ، مويئنداتئپ وتئرعان ذلتئنئث ونةرئنئث «ءولئپ كةتكةنئنة» ءئشئ اشئسا كةرةك، عالئمدارعا بذل ونةردئث سئرئن اشؤدئ تاپسئرادئ. ءبئراق كورئپ وتئرعانئثئزداي، ءالئ دة ةشكئم بذل ءادئستئ تاپپاي وتئر.

مامانداردئث بار ءذمئتئ VII عاسئردا پايدا بولعان «ةجةلگئ اينالاردئث تاريحئ» كئتابئندا. وندا اينانئث جاسالؤ جولدارئ تذگةل قامتئلعان-مئس. ءبئراق بذل كئتاپتئث اتئ ةسكئ جازبالاردا ءجيئ كةزدةسكةنئمةن، ءوزئن تابؤ قيئن بولئپ تذر. ءذشتئ-كذيلئ جوعالعان كئتاپپةن «سيقئرلئ اينانئث» جاسالؤ تةحنولوگياسئ دا بئرگة كةتتئ. كئم بئلةدئ، كذندةردئث كذندةرئ بذل كئتاپ تا تابئلئپ قالار. ءيا، وكئنئشتئ، سوناؤ ةسكئدةن كةلة جاتقان كةرةمةت ونةر جوعالدئ. قذلاق قويئپ تئثدايتئن، زةر سالئپ، ويئنا توقيتئن ادامئ بولماعان سوث ذلتتئق قذندئلئقتار ذمئتئلا بةرةدئ. سوندئقتان باردئ دةر كةزئندة باعالاپ، قادئرلةي ءبئلؤ كةرةك-اق.

ءسابينا زاكئرجان قئزئ

«ايقئن»