قازاقئ زةردة
الماتئدان استاناعا كةلئپ، جذمئسقا تذرؤ ءذشئن اناؤ-مئناؤ گازةت-جؤرنالعا ءوزئمئزدئ ماقتاعان پاراق (رةزيؤمة) تاراتئپ جذرگةندة قولئمئزعا «ويان، نامئس» دةيتئن جؤرنال تذسكةن. باسشئسئ الاشقا اتئ ايگئلئ بةكبولات تئلةؤحان. باس رةداكتورئ بةكةن قايرات ذلئ ةكةن. سونئمةن نة كةرةك، دةدةكتةپ ءجذرئپ دةپؤتاتتئث الدئنان ءبئراق شئقتئم. بذل 2010 جئلدئث ناؤرئز ايئ بولاتئن.
ونةرئ مةن سوزئنة سئرتتاي ءتانتئ بولئپ جذرگةن اعامئزبةن العاشقئ كةزدةسؤئمئز ايتئپ جذرةتئندةي-اق اثگئمة. الايدا ءدال قازئر ونئث تيةگئ اعئتئلئپ كةتسة، ءبئرازعا كةتئپ قالاتئنئمئز انئق. سوندئقتان قاجةتئمئزگة قاراي، ينةمةن ءئلئپ العانداي ةتئپ مئنا ءبئر تذسئن عانا قاعازعا تذسئرةيئن.
توقسان تولعاؤلئ اثگئمةمئزدئث اياعئ جيناقتالا كةلئپ جذمئس جايئنا تئرةلگةندة، اعامئز ءبئر سةكؤند تا ويلانبادئ بئلةم، تةلةفوندئ جالعاپ كةپ جئبةردئ. ار جاعئنداعئ كئسئمةن امان-سالةم اياقتاعان سوث: «بذيئرسا، ةرتةث رةداكسياعا اقئن جئگئت بارادئ، ومبئ قاردا ومئراؤلاپ قؤعانئنا جةتپةي قويمايتئن، ءبئراق جئلدام دا شاپپايتئن، تذرقئ جاتاعان، توقپاق جال تورئ ات سةكئلدئ اقئن، جؤرنالدئث جاؤاپتئ حاتشئسئ بولؤعا جارانئپ تذر، ار جاعئن ءوزئثئز شةشةرسئز» دةمةسئ بار ما! ءدال وسئلاي ايتتئ. «ا، ا، ا قامشئ سذيةدئ ةكةن عوي» دةپ قويادئ ار جاعئنداعئ داؤئس. بةكةن قايرات ذلئ ةكةندئگئن ءئشئم ءبئلئپ وتئر.
ةرتةسئ جةتتئم جةلپئلدةپ. رةداكسيا ءذي سةكئلدئ ةكةن. اينالا ويؤلئ سئرماق، كئلةم كئلشة توسةلگةن. جازؤشئ ءهام شةجئرة جؤرناليست بةكةن قايرات ذلئ اعامئزبةن اثگئمةمئز امان-سالةمنةن كةيئن-اق قوي ورگةندةي قوثئرلاپ جذرة بةردئ. دوثگةلةك شاي تاقتايعا جايعاسا وتئرئپ، جاثا باستئعئمنئث سذراؤئ بويئنشا، اثگئمةنئ بالا كذنگئ اؤئل حيكايالارئنان باستادئم.
باسئندا كادئمگئدةي توساثسئپ قالدئم. شئنئ كةرةك، ونداي اثگئمةلةردئ ايتپاعالئ دا كوپ بولئپتئ. شاث باسئپ قالعان ةكةن. الايدا، شةتئ سةتئنةپ ءبئر سوگئلگةن سوث ءبئرئن-ءبئرئ سؤئرتپاقتاپ قذيئلدئ كةپ. ةكپئندةپ ةكئدةن ذشكة، ذشتةن تورتكة ءوتئپ بارام. ئشتةي «بذل كئسئلةر مةنئ سئناپ، ادةيئ سارناتئپ وتئرعان جوق پا؟» دةپ تاعئ ويلاپ قويام. جوق، ولاي ةمةس سةكئلدئ، كادئمگئدةي دةم بةرئپ وتئر.
باس رةداكتوردئث ورئنباسارئ، جؤرناليست تولةگةن جاكئتاي ذلئ اعامئز: «ويباي-اؤ تذيةنئ سئزدةر جاقتا دا «شةلةك» دةيدئ ةكةن-اؤ، بئزدة دة سولاي ايتادئ. و، قذدئرةت-اي، نة دةگةن ذقساستئق» دةپ باسئن شايقاپ تامسانادئ. «ءيا، بئزدة دة ءسويتئپ ايتادئ، سوسئن ارئ قاراي...» دةپ قويادئ بةكةن اعا.
تولةگةن اعامئز ارقانئث قازاعئ، مةن - قئتايدان. بةكةن اعا - موثعوليادان. سونشاما قاشئقتئقتا تذرئپ ءوزئمئز ديالةكت ساناپ جذرگةن كةيبئر سوزدةرئمئز ءبئر-بئرئمئزگة تذسئنئكتئ بولا كةتكةندة، ءبارئمئز ءبئر اؤئلدئث اثگئمةسئن ايتئپ وتئرعانداي بولا قالدئق. قازاقتئث ءبئرتذتاستئعئنا سذيئنبةي كور وسئدان كةيئن. تذيةنئث قذمالاعئنداي شاشئلئپ كةتسة دة، ءبئر «شةلةكتة» توعئسئپ جاتقانئن قارامايسئز با! قانشاما شالعاي جذرسة دة، بئرئنئكئن ءبئرئ تذسئنبةي قالاتئنداي ءسوز جوق دةرلئك قوي. جوق!
اثگئمة قوزدانا بةردئ. شابدار شايئ دةنةگة شاپقان سايئن توق شاؤگئمنئث ةنتئگئ جيئلةپ، قايتا-قايتا كةلةدئ. جذمئسقا ءبئرئنشئ كذنئ كةلئپ وتئرعان ويدا جوق، قوناقتا وتئرعانداي قومدانا سويلةپ، قورازدانا تذسكةنسئث. تئثداؤشئ ئقئلاستئ بولسا، سويلةؤشئ شةشةن بولادئ دةمةي مة قازاق، «قار سؤئ»، «شذكئمايتتئث اثگئمةسئ»، «اكةمنئث اقساق بذركئتئ»، «ءبئزدئث ءذيدئث سارئمويئن قوشقارئ»، «كوك ات»، «جايلاؤدا جوعالئپ كةتكةنئم» سةكئلدئ ءبئر قئدئرؤ اثگئمةنئث مايئن تامئزئپ تذرئپ ايتتئم. قئسقاسئ، اعالارئم ءدان ريزا. قذددئ ءبئر اؤئلدان ئنئلةرئ كةلئپ، ةلدئث جاي-كذيئن ايتئسئپ، ارقا-جارقا بولئپ جاتقانداي كذي دةرسئز. كذن بةسئنگة قذلاعان ةكةن، نامازعا تذردئق.
ءجا، قادئرلئ وقئرمان، جارتئ كذن بويئ كئمدةردئث الدئندا كوسئلگةنئمئزدئ كةيئن بئلدئك. اتئن ايتتئق ارينة، ايتپاعئمئز زاتئ جايئندا. ةندئ سؤئرتپاقتاپ سونئ باياندايئق.
تذستةن كةيئن جذمئسقا كئرئسةردئث الدئندا «جالپئ قازاق حالقئنئث وتارلئق ةزگئدةگئ كةزةثئ تؤرالئ قاي اقئننئث نة دةگةنئن تذگةل تاپ» دةگةن تاپسئرما الدئم.
قذداي سالماسئن، «باتئستان كةلةر ءبئر كاپئر، اؤزئ-باسئ ءجذن كاپئر. ةسةپكة الار مالئثدئ، ساناققا الار جانئثدئ...» (مذرات موثكة ذلئ)، «ورئس دةگةن اتئمةن، تةرئس جازعان حاتئمةن، اؤةلئ قذداي بئلةدئ، شئعئس، باتئس كاپئرئ، بئرئگئپ اتقا مئنةدئ. بايتاقتا جاتقان قايران ةل، اشار شايداي ذيقئثدئ. اساؤ تايداي ذيرةتئپ، شاركةيئثدئ سذيرةتئپ، كةتئرةر كاپئر سئيقئثدئ» (دؤلات باباتاي ذلئ)، «...ءبارئ قاتئن جذرةكتئ، ةثئرةگةن ءبئر ةرئ جوق. اؤزئ تذكتئ ءبئر حوحول، شةتئنةن ذستاپ سابايدئ، وعان قارسئ ءدارئ جوق» (عذمار قاراش) سئندئ توبة قذيقاثدئ شئمئرلاتار شؤماقتاردئث كوپ تئزبةگئن باستئعئمنئث الدئنا قويدئم ةرتةسئندة.
«مئنة، ءبئز وسئ ءذشئن جؤرنال شئعارئپ جاتئرمئز. وسئ ءذشئن! ءالئ قايدا مئناؤ باسئ عانا، الدا كورةسئث وتارلئقتئث ويرانئن. بذل تةك ءبئز عانا ةمةس، ءبئر اكادةميانئث ءجذز جئل اينالئسار شارؤاسئ» دةيدئ بةكةن اعا. راس سولاي ةكةندئگئن كةيئن ذقتئم.
ءبئر كذنئ رةداكسياعا (جانئ جانناتتا بولسئن) ةتنوگراف ءهام ساتيريك جازؤشئ سةيئت كةنجةاحمةت ذلئ اعامئزدئ ةرتئپ كةلدئ. «سةندةرگة اثگئمة ايتقئزؤعا تولئق ءبئر كذنگة اكةلدئم...» دةپ قالجئثدايدئ باستئعئمئز. ءبئراز ادام بارمئز، قورالانئپ وتئرا قالدئق. اثگئمة اؤانئ بالا كذنئندة قازاققا كةلگةن ناؤبةتتةر جايئنا اؤئسقاندا سةيت اعامئز جان تذرشئگةردةي سذمدئقتاردئث تئزبةگئن اعئتتئ.
«مةن جةتئ اتامنان بةرئ قاراي جالعئز ذلدان عانا جالعاسئپ كةلة جاتقان اداممئن. جذرت جاپپاي شةشةكتةن قئرئلئپ جاتقاندا اؤرؤ بةلگئسئ ماعان دا ءئلئنئپ، ئستئعئم كوتةرئلة باستاپتئ، سول كةزدة انامنئث زار ةثئرةپ جئلاعانئن ةش ذمئتا المايمئن. اكةم قايتئس بولعان، ذيدة ءبئر اپكةم، ءبئر قارئنداسئم بار ةدئ. ةكةؤئ دة كئشكةنتاي. ءتذن ئشئندة شةشةم مةنئ سول ةكئ قئزدئث ورتاسئنا جاتقئزدئ دا، اللاعا جالبارئنئپ، اعئل-تةگئل جئلادئ. ءيا، اللا، بذل اؤلةتتئث تذقئمئن ذزة كورمة، جالعئز ذلئمدئ ةسةن قالدئرا گور، ةكئ قئزئمدئ قيدئم جولئنا» دةپ ةثئرةيدئ. قذدايدئث قذدئرةتئ! ةرتةسئ ةش اؤرؤ ئلئكپةگةن اپكةم مةن قارئنداسئم شةتئنةپ كةتتئ دة، مةن امان قالدئم» دةيدئ اعامئز.
«جانة سول كةزدة كوز الدئمنان كةتپةيتئن ءبئر كورئنئس بار، ءبئر توپ بالا ويناپ وتئرعانبئز، سوندا 5-6 جاستاعئ ءبئر بالا «مئنا جةر ةرتةث مةنئ جذتقالئ جاتئر، جذتقالئ جاتئر، ةرتةث جذتادئ، ةرتةث...» دةپ قارا جةردئ قولئنداعئ شئبئعئمةن ساباپ-ساباپ جئبةرئپ سوراسئ شئعئپ سولقئلداپ جئلايدئ. و، سذمدئق! ايتقانداي-اق سول بالا ةرتةسئ جان ءتاسئلئم ةتتئ». سةيئت اعانئث اثگئمةسئنةن كةيئن بارئمئز ءذنسئز قالدئق.
«سول سذمدئقتاردئ وتارشئلدار ذيئمداستئردئ عوي، شةشةك اؤرؤئ دا سولاي. كادئمگئدةي بذيرئق بولعان. وسئنئ دا ايتا الماي ءجذرمئز عوي، مذنئث بارلئعئنئث تاريحي قذجاتتارئ بار...» دةپ بةكةن اعا ورنئنان تذردئ، تةثسةلئپ ارلئ-بةرلئ جذرةدئ. مئنة سول تذستاردا «ويان، نامئس» جؤرنالئندا بةكةن قايرات ذلئنئث قالامئنان تؤعان تاريحي دةرةكتةرگة تولئ «وتارلاؤدئث ويرانئ» سةرياسئ باستالدئ دا كةتتئ.
«قاسئرةت بةلدةؤئ»، «وتارلاؤشئلار ءالئپبي وزگةرتؤ ارقئلئ حالئقتئث تاريحي جادئسئن جويدئ»، «شوقئندئرؤ ارقئلئ قازاقتئ جويؤدئث جوسپارئ جاسالدئ»، «قازاق جةرئن وتارلاؤ قالاي جذرگئزئلدئ؟»، «ءسئبئردئث ايگئلئ كوشئم حانئ»، «قازاق دالاسئن اكئمشئلئك وتارلاؤ قالاي جذرگئزئلدئ؟» «تاثئرشئلدئك - وتارلاؤشئلار ويلاپ تاپقان ءدئن». «جاثا نيزام ةرةجةسئ ءهام تذركئستاندئ وتارلاؤ»، «ءسئبئر قازاقتارئ تؤرالئ جارعئ»، «كةنةسارئ ءهام ءشامئل»، «قذل ساؤداسئندا قازاقتار دا ساتئلعان»، «ءسئبئردئ وتارلاؤ قالاي جذرگئزئلدئ؟» «قازاق زيالئلارئنئث كوزئن قذرتؤ جايلئ تاپسئرما بولعان»، «وتارلاؤ جايلئ دةرةكتةر»، «وتارشئلداردئث كولةثكةسئ»، «جةتئسؤ ولكةسئن وتارلاؤ قالاي جذرگئزئلدئ؟» «تذركئستان ولكةسئن وتارلاؤ. (1- ءبولئم)»، «تذركئستان ولكةسئن وتارلاؤ (2- ءبولئم)»، «الاش ارئستارئنئث ارمانئ...»، «كةنةسارئ بابامئزدئث باسئ تابئلا ما؟»، «تاريحي ساناسئ وشكةن ذلتتئث بولاشاعئ جوق».
بذل بةكةن اعانئث تةك قانا وتارلاؤدئث ويرانئنا بايلانئستئ جؤرنال مةن «namys.kz» سايتئندا قاتار جارئق كورگةن ماقالالارئنئث ءبئر پاراسئ عانا. اثداتپا رةتئندة ءارئ تاقئرئپتئث ءوزئ ساناعا تاريحي دةرةك سةكئلدئ ساؤلة تذسئرةتئندئگئن ةسكةرة وتئرئپ تئزبةلةدئم. اأتوردئ ماقتاؤ ءذشئن ةمةس.
بذلار جؤرناليست اعامئزدئث «كذمئس جامبئ» كئتابئنا ةنبةگةن كةيئنگئ ماقالالارئ. جاقئندا عانا ةردئث جاسئ ةلؤگة تولئپ وتئرعان بةكةن قايرات ذلئ جايئندا اقئن، جؤرناليست ناعاشئباي قابئلبةكوأ تاماشا ةستةلئك جازئپ، شئعارماشئلئق تذرعئدا، جاثاعئ جيناق جايئندا دا ءسوز ةتئپتئ. سوندئقتان ول سوقپاقتاردئ شيئرلامادئم. قاسئندا كوپ جذرگةن سوث، ةندئگئ ءسوزدئ جاقئن جذرگةن ادامعا عانا كورئنةر بولمئس-ءبئتئمئ جايئنا قاراي بذرسام دةيمئن.
ول كئسئنئث شئعارمالارئنداعئ وقئرمانئن ءتانتئ ةتةر ةرةكشةلئكتةردئث ءبئرئ شذرايلئ دا ؤئتتئ ءتئلئ ةكةندئگئن ءبئراز جذرت بئلةدئ. جازئپ تا ءجذر. بئردة بةكةن اعا تؤرالئ ءسوز بولئپ جاتقاندا عيبادات دةيتئن كلاستاس دوسئ: «وي بذل بةكةننئث ءتئلئ شاقسا - جئلان، شوكسة - تذمان عوي» دةپ قويئپ، بالا كذنئندةگئ ءبئر قئزئق وقيعاسئن ايتئپ بةرگةنئ بار.
5-سئنئپ وقيتئن كةزئ ةكةن. وندا موثعوليادا دا كةثةستئك جذية عوي. سول قوعامنئث ةث ذلكةن دةرتئ «باسشئعا باس ذرؤ» داؤرةنئ ءجذرئپ تذرعان شاق. مةكتةپكة اؤداندئق وقؤ-اعارتؤدئث باسشئسئ كةلةتئن بولئپ، ديرةكتور وقؤشئلارعا مةكتةپكة كةلةر جولداعئ ذساق تاستاردئ تذگةل تةرگئزةدئ. سوندا تاس تةرؤدةن ةرئنئپ ءارئ مذنشا جاعئمپازدئققا قاسارئسئپ تذرعان 5-كلاستاعئ بةكةث: «سوندا الگئ كئسئ مةكتةپكة جالاثاياق كةلة جاتئر ما؟» دةپتئ ديرةكتورعا. بذكئل وقؤشئ، مذعالئمدةر دؤ كذلسئن! قئزارئپ كةتكةن ديةركتور بذل «جةكسذرئن بالانئ» وقؤدان ءبئر شئعارئپ، ءبئر كئرگئزئپ ءجذرئپ 6-سئنئپقا ارةث اتتاتئپتئ.
بةكةن اعانئث تاعئ ءبئر قاسيةتئ رؤشئلدئعئ مةن جةرشئلدئگئ. بذلاي ايتقانئمئزعا «ويباي بةكةن رؤشئل، جةرشئل ةكةن» دةپ شؤ ةتة قالماثئزدار. ءبئز مذلدة باسقا ماعئناسئندا ايتئپ وتئرمئز. جةرشئلدئك - جةردئث، ةلدئث، جولدئث قئر-سئرئن بئلگئشتئك. رؤشئل دةگةنئمئز قازاقتئث بذكئل رؤلارئن ذساقتاپ تذرئپ جاتقا بئلةتئندئگئ جانة ولاردئث ورنالاسقان جةرئ مةن ولارعا قاتئستئ نةگئزگئ وقيعالاردئ سول جةردئث تذرعئنئنداي بئلةتئندئگئ. ونئث ئشئندة تورعاي توپئراعئنداعئ تاريحتئ ساؤساقتئث سالاسئنداي تارقاتاتئندئعئن بولة-جارا ايتؤعا بولادئ. وسئعان بايلانئستئ ءبئر جاعداي ةسئمة تذسةدئ.
رةداكسياعا كةلگةن ءبئر قئزئلوردالئق جاس جئگئتتئ شئعارئپ سالئپ تذرسام، باجئرايئپ بةتئمة قاراپ ءبئراز تذردئ دا: «انا اقباستئ كئسئ كئم؟ مةنئث رؤئم وتة از جانة كئشئ رؤ، اكةم ورئسشا وقئپ، حيميا پانئنةن دوكتورلئق قورعاعان كئسئ. جاقئندا عانا ماعان «رؤئمئزدئ جاقسئلاپ انئقتاشئ، ءبئلئپ جذرةيئك» دةپ ةدئ. ال، مئنا كئسئ ءبارئن تارقاتئپ بةردئ. ءتئپتئ «سةنئث رؤلارئث قازئر از عانا دةي كةلئپ، مةن تذراتئن اؤئلعا دةيئن ايتتئ» دةيدئ.
2011- جئلئ جازدا تولةگةن اعا ةكةؤئنئث ءبئزدئث اؤئلعا جولئ تذسكةنئ بار ةدئ. جولاي التاي قالاسئندا تذراتئن تذردئحان دةيتئن اقئن جةزدةمئزدئث ذيئنة تذستئك. شاي قذيئپ وتئرعان ورتا جاستارداعئ ايةل كئسئمةن ءجون سذراسئپ وتئرعان بةكةن اعا، ءبئر كةزدة الگئ كئسئنئث اتا شةجئرةسئن تارقاتا جونةلدئ. سويتسةك بذل ايةل كةزئندة قازئرگئ شئعئس قازاقستان وبلئسئ، شئثعئستايداعئ قاراتاي ةلئنة بولئس بولعان، پةتةربوردا وقئعان، الاش زيالئلارئمةن سذحباتتاس جذرگةن، ءتئپتئ 1920- جئلعئ سةمةيدةگئ الاش پارتياسئنئث جاثا باعدارلاماسئ قابئلدانعان كةزدة ءاليحان بوكةيحانوأتان كةيئنگئ قوسئمشا باياندامانئ جاساعان ايگئلئ ابدئكةرئم بولئستئث ءذرئم-بذتاعئ بولئپ شئقتئ. ال، اثگئمة كةتتئ دةگةيسئز.
قئتايداعئ «مادةنيةت زور توثكةرئسئ» كةزئندة زوبالاثعا ذشئراپ، كةيئن تاريحئن ذرپاق ساناسئنان وشئرةتئن قيلئ ساياساتتئث سالدارئنان كوپ نارسة مئنا كئسئگة دة انئق ةمةس ةكةن. بةكةن اعا حاتقا تئزگةندةي ةتئپ سارنادئ-اؤ شئركئن. ءتئپتئ جةرلةنگةن جةرئنة دةيئن ايتقاندا اناؤ كةلئنشةكتئث اؤزئ اشئلدئ دا قالدئ. بذل كئسئ سونئث الدئندا عانا ابدئكةرئم ةرةجةپوأ جايئندا تاريحي ماقالا جازئپ اياقتاعان ةكةن. ءالئ جارئق كورمةگةن، وقئماعانبئز. تولةگةن اعا: «مئنا كئسئ موثعولياداعئ قازاقتاردئث اتا تةگئن تارقاتئپ، قازاقستانداعئ قازاقتاردئث رؤئن جئلئكتةپ، ةندئ قئتايداعئ قازاقتاردئث شةجئرةسئن سوعئپ وتئر عوي» دةپ ةزؤ تارتادئ.
«ةؤروپاداعئ قازاقتار عوي بةلگئلئ، كةزئندة تذگةل قئتايدان اؤعان، ونئ بئلةدئ. ةندئ بذل كئسئنئ رةسةيگة اپارساق، سونئمةن قازاقتئث اؤئزشا شةجئرةسئ تذگةندةلةدئ» دةپ قويام قالجئثداپ. ابدئكةرئم بولئستئث شةكارادان قالاي وتكةنئن، ارتتا قالعان تؤئستارئن قذتقارؤعا بالاسئ شابدان بارعانئن، قالاي وتكئزگةنئن اثگئمةلةپ وتئرئپ، مئنا ءبئر تذسقا كةلگةندة كةلئنشةكتئث جانارئنان جاس ئرشئپ كةتتئ.
ماسكةؤدة ساؤدا ينستيتؤتئن بئتئرگةن ابدئكةرئمنئث كئشئ ذلئ شابدان قالعان تؤئستارئن اكةلة جاتقان جولئندا قئزئلدارعا جولئعئپ، قئرعئنعا ذشئرايدئ. سةرئك بولئپ ةرگةن نذرعالي، جةثگةسئ زئليقا جانة تاعئ ءبئرقانشا ادام وققا ذشادئ. قاراعايدئ پانالاپ قاشئپ ءجذرئپ كئشئ شةشةسئ - قانئش، جةثگةلةرئ - ءدينا مةن كذلپاران امان قالادئ. الايدا تئعئلئپ ءجذرئپ اشتئقتان ابدةن بذرالادئ. شابدان ءتئپتئ ولارعا دالانئث سارئ الا شةگئرتكةسئن تةرئپ بةرئپ، ءال جيناتئپ شةكارادان امان وتةدئ.
ءبئر توبةنئث باسئنا شئققاندا قازان-وشاعئ قايناپ جاتقان ءمامي ءبيدئث اؤئلئ كورئنةدئ. قؤانعان شابدان «ال، كةتتئك!» دةپ تذرا جذگئرةدئ. الايدا ءذش ايةل سول ورئندارئندا وتئرا كةتةدئ. شابدان بولسا: «اؤئلدئ كورگةندة قازئر تاماق جةيتئندةرئن ويلاپ، اش ءوزةگئ ءالسئرةپ، بذراتئلئپ جذرة الماي قالدئ-اؤ» دةپ ويلايدئ. سويتسة، ولاي ةمةس ةكةن. «قاراعئم، باسئمئزدا ورامال جوق، شاشئمئزدئ جةلبةگةي سالئپ، ذلكةن اؤئلعا قالاي كورئنةمئز؟» دةپتئ، قايران قازاقتئث انالار-اي! شابدان سول جةردة ةتئگئن شةشئپ جئبةرئپ، شئلعاؤئن ءذش ءبولئپ ءذش ايةلگة بةرئپتئ. باسئنا كذن تؤئپ، وق پةن وتتئث اراسئنان ارةث امان شئققان انالار، اش وزةگئنة ءورت ءتذسئپ بارا جاتسا دا، اؤئلعا ورامالسئز كورئنؤدئ ءولئم ساناعان عوي.
شاي قذيئپ وتئرعان قانيگذل جاؤلئعئنئث ذشئمةن جاسئن ءسذرتئپ: «ءيا، ذلكةندةردةن ةستئگةن بذل اثگئمة ةمئس-ةمئس ةسئمدة» دةيدئ. بةكةن اعانئث اثگئمةسئ تاث نامازئ كئرگةندة بارئپ تولاستادئ. «التايدئ اينالئپ شئقسام دةپ ارمانداؤشئ ةدئم، موثعولياداعئ التاي، رةسةيدةگئ التاي، قازاقستانداعئ التاي، قئتايداعئ التاي، ءتورت التايدئ تولةگةنمةن ءجذرئپ ارالادئم، اللاعا شذكئر» دةپ قويادئ. بذل ساپارلاردئث ءار قايسئسئ ءبئر-ءبئر تاريحي اثگئمةلةر عوي. تاعئلئمئ تاريحتان تامئر تارتقان تالاي وقيعا بار. «مةنئ ايت، مةنئ ايت» دةپ ةنتةلةيدئ. ونئث ءبارئن بذل ماقالا سئيعئزئپ ايتؤ قيئننئث قيئنئ.
جةردئ بئلگئشتئگئ ءوز الدئنا ءبئر بولةك اثگئمة. بئردة ذزئناعاشقا كةتئپ بارا جاتئپ، تاث قاراثعئسئندا بايقاماي بذرئلار تذستان ءوتئپ كةتئپ، الماتئعا قاراي زئمئراپ بارادئ ةكةنبئز. ءبئز كةزدة قورئلداپ ذيئقتاپ وتئرعان بةكةن اعا ويانا كةلئپ، «ءاي توكة، ءبئز بذرئلئستان ءوتئپ كةتتئك، ارتقا بذرئل» دةيدئ. بذل جولمةن ءومئرئ ءجذرئپ كورمةگةن جانة ذيقتاپ وتئر، دالا قاپ-قاراثعئ. مةن اث-تاثمئن. بئرگة جذرگةنئنة پالةن جئل بولعان تولةگةن اعا قارسئلاسقان جوق. «بذ كئسئ باسقانئ بئلمةسة دة جولدان جاثئلا قويمايدئ، ءتئپتئ ذيئقتاپ وتئرسا دا» دةدئ دة كةرئ بذرئلدئ. راس، ءوتئپ كةتكةن ةكةنبئز.
نةگئزئ كوشپةلئ اتالارئمئزدئث كةز كةلگةنئندة بولماسا دا، كوبئندة بار قاسيةت بذل. الايدا تةمئر كولئككة اؤئسقاندا ول بولجامپازدئعئنان ايئرئلئپ قالاتئنئ جايئندا كوپ ةستئگةن ةدئم. مذمكئن اعامئزدئث اسكةري مةكتةپتةن ءوتئپ، قذرالايدئ كوزگة اتقان مةرگةن، ساقئلداعان وفيسةر بولعاندئعئندا دا كوپ سئر جاتقان شئعار؟ ءوزئ شةتتةن كةلگةن قازاقتاردئث اراسئندا وتئرعاندا، ولاردئث قازاقستانعا دةگةن ئنتاسئن وياتا سويلةيدئ. ءوزئنئث قازاقستانعا كةلؤ تاريحئن جئر قئلئپ ايتادئ. اسئرةسة «قازاقستان تاؤةلسئزدئك جاريالادئ» دةگةن حابار جةتكةندة ةكئ يئقتاعئ ساپ-سارئ وفيسةرلئك پاگوندئ ةكئ قولمةن جذلئپ الئپ، قاتئن-بالامدئ جةتةلةپ بةرئ قاراي تارتئپ وتئردئم عوي» دةگةن جةرئن اسةرلةنئپ ايتادئ. «كةلگةسئن تارباعاتايدا سةگئز جئل قوي باعئپ، جازا-سئزا ءجذرئپ جؤرناليست بولئپ كةتتئم» دةپ قويادئ.
سول قوي باعئپ جذرگةن كةزدة ئلعي دا قولمةن ذرئقتاندئرا بةرگةن مالدئث تابيعي ينستينكئ جوعالئپ، قورا شةتئنة كةلگةن قاسقئردئ يسكةپ جذگئرگةنئ جانة قوشقارلاردئ پئشپةي، قويعا دا قوسپاي بولةك باققاندا قوشقارلاردئث ءزارئ باسئنا شاؤئپ، جئندانئپ كةتكةنئن كورگةنئن ايتئپ باسئن شايقايدئ. «اللانئث زاثدئلئعئنا قارسئ ئستةلگةن سابةت ذكئمةتئنئث ءار ءئسئ ادامعا عانا ةمةس، مالعا دا وسئنشالئق قورلئعئن وتكئزدئ عوي» دةپ توبئقتاي وي تذيةدئ.
بةكةن اعانئث قازاق سپورتئ سالاسئنداعئ بئلةتئنئ ءوز الدئنا ءبئر توبة. كةزئندة ةلورداداعئ قاجئمذقان سپورت مةكتةبئندة ادئسكةر-نذسقاؤشئ دا بولعان. بئردة تولةگةن اعا ةكةؤئن ذيگة اؤئزاشارعا شاقئرعام، ءدال سول كةزدة استانادا «قازاقستان بارئسئ» باسةكةسئ ءوتئپ جاتقان. ةكئ اعامئزدئث قولئندا قاعازدارئ بار، ةسئكتةن جذگئرة باسئپ كئردئ. ءبئر ذيدة سونئ تةلةديداردان قاراپ، بالؤانداردئث ذپايلارئن حاتتاپ-شوتتاپ، كئم «بارئس» بولاتئنئنا بولجام جاساسئپ كةلة جاتقانئ ةكةن. شاقئرئلعان ؤاقئت ءوتئپ بارا جاتقاسئن امالسئز بةرئ بةتتةگةن. كئرة ذپايلارئن جالعاستئرا جازئپ جاتئر.
ءبئر كةزدة شئعئس قازاقستان وبلئسئنئث بالؤانئ شالقار جولامانوأ ئستةتكةن ايلاسئن قايئرا وزئنة پايدالانئپ قارسئلاسئن الئپ ذردئ. بةكةن اعام ورنئنان تذرئپ كةتتئ. «ءاي كارئم-اي، ءاي كارئ تارلانئم-اي، الپئس ايلاث بار عوي سةنئث! ةرسئث عوي!» دةپ ءذيدئث ئشئندة ارلئ-بةرلئ ادئمداپ كةتتئ. بايگة دةسة، بالؤان دةسة قارا توبةنئث باسئندا وتئرعان قازاق اتاؤلئ بايئز تاپپاي كةتؤشئ ةدئ. جانة ءذنسئز قالماي-تذعئن. سويتسة كوثئلئنئث شةرئ تارقاي ما ةكةن؟ كئم ءبئلسئن...
سول بةكةن اعامئز امان-ةسةن اياثداپ ةلؤگة كةلدئ. ول كئسئ تؤرالئ ايتئلار اثگئمة كوپ ءالئ. اسئرةسة ءبئر كةزدةرئ قئتاي مةن موثعوليانئث شةكاراسئ ءبولئنئپ جانة ةكئ ةلدئث قارئم-قاتئناسئ ذزاق جئلدار توقتاپ قالؤئنا بايلانئستئ، ةكئ جاقتا قالعان تؤئس-تؤعانداردئث ذرپاقتارئ ءبئر-بئرئمةن ةندئ، اتاجذرتتا تابئسئپ جاتقانئن ايتا كةلئپ، سولاردئث شةجئرةسئن ئندةتة ءجذرئپ ءبئر اتادان توعئستئرئپ، تابئستئرؤعا سةبةپ بولعان تالاي قئزئقتئ وقيعاسئن ايتؤعا بولار ةدئ. ءتئپتئ جوعارئدا ايتقان جةزدةم تذردئحاننئث اكةسئنئث كةزئندة موثعوليادا قالعان ةكئ اپايئنئث ذرپاعئن تاؤئپ بةرگةنئ عاجاپ حيكايا.
جةتئم قالعان ةكئ قئز باسقا رؤعا ءسئثئپ كةتكةن عوي، سونئ انئقتاپ، سول ةكئ قئزدان قالعان ذرپاقتئ كوكشةتاؤدئث ةثبةكشئلدةر اؤدانئ، ماماي اؤئلئندا وتئرعان جةرئنةن تاؤئپ تابئستئرعاندا، شئن ناعاشئسئمةن قاؤئشقان قارت اجةنئث كوكئرةگئن جاس شايئپ ةدئ. تارقاتئپ ايتساث بذل دا قازاقتئث تاعئ ءبئر قاسئرةتتئ تاريحئنا قاراي جةتةلةي جونةلةدئ.
اعامئز تاريحپةن بايلانئستئرماي اثگئمة ايتپايدئ. ءوزئنئث جان-تانئمةن بةرئلئپ، مايئن تامئزئپ ايتاتئن تاعئ ءبئر اثگئمةسئ - مةككةگة قاجئلئققا بارعانئ. «كاعباعا تاياعاندا جولباسشئ بئزگة تومةن قاراثدار دةدئ دة، از كةم ؤاقئتتان سوث، ال، كةلدئثئزدةر، دةدئ، باسئمدئ كوتةرئپ قاراسام قارسئ الدئمدا قاسيةتتئ كاعبا تذر. الپئس ةكئ تامئرئم سولقئلداپ قوياا بةردئ، اعئل-تةگئل جئلاپ تذرمئن. اؤلةتئمنئث تاريحئ، ءوز ءومئرئم ورالا بةرةدئ ويئما، ةي، راحئمدئ ءراببئم اللا! بذل جةرگة مةنئ دة جةتكئزدئث بة؟ پايعامبارئمئزدئث (س.ع.س) اياق باسئپ جذرگةن جةرئنة مةنئث دة تابانئم ءتيئپ تذر ما؟!» دةگةندة كوز الدئم مذنارتئپ كةتتئ..» دةپ كذرسئنئپ قويئپ ارئ قاراي جالعايدئ. شذكئرلئك ايتادئ.
اعامئزعا اللانئث بةرگةن ءذش ذلئ بار، ذشةؤئ ساپقا تذرعان سولداتتاي سارت-سذرت ةتئپ اكةسئنئث سوثئنا قاتارئنان نامازعا تذرا قالعاندا، بويئثنان اسا ءبئر سالماقتئ ريزالئعئث ويانادئ. وزئثة، قازاقتئث بذكئل وتباسئنا تئلةيتئن جاقسئلئق ةكةنئن سةزئنةسئث.
ةلؤدةگئ اعامنئث ةثبةك ءونئمئ جيئرما بةستةگئ جئگئتتةي. ءبئر ءوزئ ورتانقول ءذش جؤرناليستئث جذگئن ادةتتةگئدةي سذيرةيدئ. سولاي قالئپتاسقان. مةن جذمئسقا كوزئم قئزارئپ، ذيپا-تذيپا بولئپ بارعان كذنئ قاتتئ ذناتادئ. «جذمئسقا وسئلاي كةلگةن كئسئ - تاث اتقانشا ماقالا جازعان كئسئ، ءبئز قاتارئنان ونشاقتئ كذن وسئلاي جذرةتئنبئز» دةيدئ. ءبئز ولاي ةتة الارمئز با؟
بةكةن اعا! امان-ةسةن الپئسقا قاراي اياثداي بةرئثئز. قالامئثئز مذقالماسئن! قازاقئ زةردةثئزدئث قادئرئن ذعار قازاق جاستارئ كوبةية بةرسئن! اللا تاعالا ءسئزدئ ءبئز ويلاعاننان دا جاقسئ ةتسئن!
ذلاربةك نذرعالئم ذلئ
ABAI.KZ