ذلتئم - قازاق، قذجاتئم - قاراقالپاق نةمةسة تاستاندئ بالانئث تاعدئرئ
سويتةدئ دة تورعاي وبلئسئنئث امانگةلدئ اؤدانئندا قويشئ بولئپ جذرگةن قاراقالپاقستاندئق جئگئتكة جولئعادئ. قايئثدئ اؤئلئنئث گذلزيپا دةگةن قئزئمةن شاثئراق كوتةرئپ وتئرعان جاثاباي ةسئمدئ ازامات ءبئر پةرزةنتكة زار بولئپ ءجذر ةكةن. كوكتةن سذراعانئ جةردةن تابئلعانئنا قؤانعان قويشئ اياق استئنان پايدا بولعان ءسابيدئ يةمدةنة قويادئ. ئزئنشة نارةستةنئث اناسئنا بةرگةن ؤادةسئ بويئنشا قاراقالپاقستانعا كوشئپ كةتةدئ.
بذل جةردة تذرمئس تاؤقئمةتئن تارتادئ. ولمةستئث كذنئن كةشئپ، شةشةسئنئث زةينةتاقئسئنا ءومئر سذرةدئ. كةيؤانا كوز جذمعاننان كةيئن جاعدايلارئ مذلدة ناشارلايدئ. وگةي اكة مةن وگةي شةشة اراققا سالئنئپ، كةمپئردةن قالعان دذنية-مذلئكتئث بارلئعئن ساتئپ تئنادئ. اقئر اياعئندا باسپانالارئنان دا ايئرئلئپ، قالا شةتئندةگئ جةركةپةگة جايعاسادئ. وسئ جةردة جانتذرشئكتئرةرلئك وقيعا ورئن الادئ.
«مذردةنئ جةر استئنان قازئپ الدئم»
توثئ تةرئس تاعدئرئن تئلگة تيةك ةتئپ وتئرعان بوزبالا وسئلاي دةگةندة تذلا بويئمئز تئتئركةنئپ كةتتئ. ول قايعئلئ قازاعا قاتئستئ وقيعانئ بئلاي باياندادئ: «ماقتا تةرگةننةن تاپقان تابئسئمدئ الئپ ذيگة كةلسةم، ةشكئم جوق ةكةن. انام سئرقاتتانئپ جذرگةن، اكةم ونئ اؤرؤحاناعا الئپ كةتكةن عوي دةپ ويلادئم. ءسويتئپ تذرعاندا مذرنئما جاعئمسئز ءيئس كةلدئ. تورگئ بولمةنئث ةدةنئ جوق ةدئ، سول جاقتان توپئراقتئث ءذيئندئسئن بايقاپ قالدئم. اكة-شةشةم ءيت سويئپ جةي بةرةتئن. سونئث ولةكسةسئن كومئپ تاستاعان شئعار، ساسئتپاي الئپ تاستايئن دةپ جاثاعئ جةردئ قازا باستادئم.
توپئراقتئث استئنان ولگةن ادامنئث دةنةسئ شئقتئ. ابدةن بذزئلئپ، ءبذلئنئپ كةتئپتئ. جةردئث استئنان قازئپ العانئم، وگةي شةشةمنئث مذردةسئ بولدئ. ونئ ذستئندةگئ كويلةگئنةن تانئدئم. بئردةن قذقئق قورعاؤ قئزمةتكةرلةرئنة حابار بةرئپ ةدئم، ماعان سةنبةدئ. سوسئن كةثسةلةرئنة بارئپ، ولاردئ وقيعا بولعان جةرگة جةتةكتةپ الئپ كةلدئم. مةنةن «مذنئ كئم ئستةؤئ مذمكئن؟» دةپ سذرادئ. «اكةم شئعار» دةدئم. ايتقانئمداي بولدئ، پوليسيا اكةمدئ ذستادئ. ول جاساعان قئلمئسئن مويئنداپ، 18 جئلعا ايدالئپ كةتتئ.
«اسئراپ الئنعانئمدئ بةتئمة باستئ»
قاندئقول قئلمئسكةردئث تذرمةگة توعئتئلعانئنا رذستةمدئ كئنالاعان وگةي اكةسئنئث تؤئستارئ ودان باس تارتقاندارئمةن قويماي، ونئ قارعاپ-سئلةپ، قؤئپ جئبةرةدئ. بذل از بولعانداي، رذستةمنئث تاستاندئ تاعدئر يةسئ، اسئراندئ جانة «ءتئرئ جةتئم» ةكةنئن جايئپ سالادئ. اتا-اناسئنان ايئرئلئپ، ءومئرئنئث استان-كةستةنئ شئعئپ جاتقان بوزبالانئث قايعئسئنئث ذستئنة قايعئ جامئلادئ. ول ذزاق جئلدار بويئ جذمباق بولئپ كةلگةن اقيقاتقا سةنةرئن، نة سةنبةسئن بئلمةي دال بولادئ.
ءدال سول ساتتةگئ تاعدئر تةپةرئشئن رذستةم بئلاي دةپ ةسكة الادئ: «وگةي اكةمنئث تؤئستارئ ماعان ايتپاعاندئ ايتئپ، اسئراپ الئنعانئمدئ بةتئمة باستئ. قارئم-قاتئناسئمئز ءبئرجولاتا ءذزئلدئ. مةن بالالار ذيئنة باردئم. سوندا ءجذرئپ اأتوكولئك جولدارئ كوللةدجئن ءبئتئردئم. ذكئمةت بةرگةن 2 ميلليون سومعا اؤئلدان ءذي ساتئپ الدئم. ماماندئعئم بويئنشا جذمئسقا تذردئم. تذرمئسئم تذزةلة باستادئ. ءبئراق جانئم جاي تاپپاي قويدئ. قازاقستانعا كةلئپ، اتا-انامدئ تاؤئپ العئم كةلدئ».
«وتانئما 21 جئلدان سوث ورالدئم»
رذستةمنئث اؤزئنان وسئ ءسوزدئ ةستئگةندة ونئث تاؤةلسئزدئكتئث ءتولتؤماسئ، تذيدةي قذرداسئ ةكةنئن بئلدئك. 1991- جئلدئث 17- جةلتوقسانئندا تؤعان ذل - كئندئك قانئ تامعان جةرگة قالاي، كئم ارقئلئ كةلدئ؟ بذل سذراققا كةيئپكةرئمئز بئلاي جاؤاپ بةردئ: «عالامتوردا وتئرئپ گذلجاهان ةسئمدئ قئزبةن تانئستئم. ول مةنئ ذزاق ئزدةپتئ. بذرئنعئ تورعاي وبلئسئ، قذسمذرئن اؤئلئنئث تؤماسئ مةنئث تاعدئرئممةن ةتةنة تانئس ةكةن. ونئث اجةسئ ءذمئت - وگةي اكة-شةشةممةن كورشئ بولئپتئ. گذلجاهاننان تؤعان اتا-انامنئث ءتئرئ ةكةنئن بئلگةندة جذرةگئم جارئلارداي قؤاندئم.
الدئ-ارتئما قاراماي، جولعا جينالدئم. ءبئراق قولئمدا ءتيئستئ قاراجات بولمادئ. ونئ گذلجاهان سالئپ جئبةردئ. سول اقشامةن 21 جئلدان سوث وتانئما ورالدئم. بئرةر كذن استانادا گذلجاهاننئث ذيئنة ايالداپ، قذسمذرئنعا تارتتئق. ءبئر جارئم اي انامدئ ئزدةدئك. پوليسياعا دةيئن باردئق. ولار ةش كومةك كورسةتة المادئ. سةبةبئ انام ةش جةردة تئركةلمةگةن ةكةن. ءولئپ-تالئپ ءجذرئپ قوستانايدان ناعاشئ اتام مةن اجةمدئ تاؤئپ الدئق. ولار مةنئث بار ةكةنئمدئ مذلدة بئلمةيتئن بولئپ شئقتئ.
باسئندا جئلئ شئرايمةن قارسئ العان اتام مةن اجةم ءبئر اپتادان سوث قاباق شئتا باستادئ. ءتئل تابئسا المايتئنئمئزدئ ءتذسئنئپ، ارقالئققا اناما كةلدئم. ءاؤ باستا جاتئرقاعان جوق، اكةمدئ دة تاؤئپ بةردئ. ول دا جاناشئرلئق تانئتقانداي بولدئ. ةكةؤئ قوسئلئپ قولئما 80 مئث تةثگة ذستاتتئ دا، وزبةكستانعا بارئپ، تئركةؤدةن شئعئپ كةلؤئمدئ تاپسئردئ. بارلئق قذجاتتارئمدئ رةتتةپ بولعاننان كةيئن اناما حابارلاستئم. ول ماعان داؤئس كوتةرئپ: «قازاقستانعا كةلمة، قاراثدئ كورسةتپة!» دةدئ. سوندا عانا اكةم مةن شةشةمنئث مةنةن قذتئلؤعا ارةكةت جاساعانئن ءتذسئندئم.
ءبئراق العان بةتئمنةن قايتپادئم. ذيالئ تةلةفونئمدئ ساتئپ، سونئث اقشاسئنا قازاقستانعا بيلةت الدئم. اناما قايتئپ كةلدئم، ول ءبئر كذننةن كةيئن ذيئنةن قؤئپ شئقتئ». «ءولتئرئپ تاستاماي، تؤعانئما راقمةت ايت!» جاتئرئن جارئپ شئققان بالاسئنا ءدال وسئلاي دةگةن انانئ ادام ساناتئنا قوسؤعا بولا ما؟ بولماس، ءسئرا. اناعا دةگةن پةرزةنت پةيئلئندة دة شةك جوق ةكةن عوي. شةشةسئ شةتقاقپايلاسا دا رذستةم: «ول مةنئث انام عوي، نة دةسة دة ءوزئ بئلةدئ. مةن رةنجئمةيمئن، وعان دا وثاي ةمةس، مذمكئن ءالئ-اق ءتذسئنئسئپ كةتةرمئز.
انامنئث ذيئنةن كةتةردة سؤرةتئن سذراپ الدئم. ساعئنعاندا قاراپ وتئرامئن. جذرةگئمة جاقئن تذرسئن دةپ سؤرةتئن سول جاق ءتوسقالتاما سالئپ ءجذرمئن» دةدئ.
رذستةمنئث ايتؤئنشا، اناسئ ارقالئقتا پاتةر جالداپ تذرادئ. بازاردا ساتؤشئ بولئپ ئستةيدئ. ايدارحان ةسئمدئ ذل ءوسئرئپ وتئر. كذيةؤئ قايتئس بولعان. اكةسئنئث دة ءوز وتباسئ جانة ةكئ بالاسئ بار. كذنئ بذگئنگة دةيئن ارقالئقتئث ماثئنداعئ رودينا اؤئلئندا تذرعان. رذستةم تاشكةنتكة بارئپ كةلگةنشة وتباسئمةن قوستانايعا كوشئپ كةتكةن.
اكئم مةن اقئن قول سوزدئ
اناسئ باؤئرئنا باسپاعان، اكةسئ قذشاق اشپاعان بوزبالاعا ةث اؤةلئ ارقالئقتئث اكئمئ بةرئك ءابدئعالي كومةك كورسةتئپتئ. رذستةمدئ پاناسئزداردئث ؤاقئتشا تذرؤئنا ارنالعان جاتاقحاناعا ورنالاستئرعان قالا باسشئسئ ونئث قذجاتتارئنئث رةتتةلؤئنة دة اتسالئسئپتئ. ايتئسكةر اقئن ايبةك قاليةأ تا قاراپ قالماعان ةكةن. ول رذستةمگة ءوز ءذيئنئث ءبئر بذرئشئن ذسئنئپ، «قازاقستان» ذلتتئق تةلةارناسئنداعئ «ايتؤعا وثاي...» باعدارلاماسئنا بارئپ كةلؤگة جاعداي جاساپتئ.
«بةرئك اعاعا دا، ايبةك اعاعا دا العئسئم شةكسئز. ةل قاتارئنا قوسئلسام، قالايدا ولاردئث الدئنداعئ قارئزئمدئ وتةيمئن. قازئر ايبةك اعانئث كذيةؤ بالاسئ باقئتجان اعانئث ذيئندة ةسئلدة تذرئپ جاتئرمئن. ايبةك اعا: «قذجاتتارئث قالئپقا كةلگةن سوث جذمئسقا تذرعئزامئن، جازدا ارقالئق مةملةكةتتئك پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئنا وقؤعا تذسةسئث، ذيلةنةسئث، ءذي بولاسئث» دةپ جئگةرئمدئ جانئپ قويدئ» دةدئ بئزگة رذستةم.
«اعامنئث ذسئنئسئنان باس تارتتئم»
«ايتؤعا وثاي...» باعدارلاماسئنا قاتئسئپ كةلگةننةن كةيئن تؤعان اكةسئنئث اعاسئ قانات حابارلاسئپ: «بئزگة كةل، بئزبةن تذر، ءبئز بذگئنگة دةيئن سةندةي تؤئسئمئزدئث بار ةكةنئن بئلگةن جوقپئز» دةپتئ. رذستةم بذل ذسئنئستئ قذپ كورمةپتئ. نةگة؟ - دةگةن ساؤالئمئزعا ول: «اكةمنئث ايةلئ مةنئ جاقتئرمايدئ. ةكةؤئ مةن ءذشئن ذرئس-كةرئس جاسايدئ. شاثئراقتارئن شايقالتقئم كةلمةيدئ.
اعام: «اكةثمةن تذرمايسئث، مةنئث ذيئمدة تذراسئث» دةدئ. بذعان دا كةلئسپةدئم. سةبةبئ مةن ول ذيدة تذرسام، اكةم اعاسئمةن ارالاسپاي كةتةدئ. اعامنئث ذسئنئسئنان وسئ ءذشئن باس تارتتئم» دةپ جاؤاپ بةردئ.
ايتپاقشئ، باعدارلامادان سوث جةزقازعاننان تةلةفون شالعان جاناشئر جان رذستةمنئث كارتوچكاسئنا اقشا اؤدارئپتئ. ال وثتذستئك قازاقستاننان حابارلاسقان ءبئر ازامات: «شئمكةنتكة كةل، ماعان بالا بول، مةندة ماشينا، ءذي، ماقتا ةگةتئن جةر بار» دةپتئ. قانداي ويمةن، قانداي ماقساتپةن ةكةنئ بةلگئسئز.
«مةن - قازاقپئن!»
رذستةم بذل ءسوزدئ ةرةكشة ماقتانئشپةن ايتتئ. ونئث جانارئنداعئ جارقئلدان ةرتةثگئ كذنگة دةگةن ءذمئت وتئ اثعارئلدئ. قازئر ول ؤاقئتشا قذجاتپةن ءجذر. وندا ونئث ذلتئ «قاراقالپاق» دةپ جازئلعان. بئرةر ايدان سوث ول قازاقستاننئث ازاماتتئعئن الادئ. تةگئن، ذلتئن اؤئستئرادئ. وسئ تؤرالئ ول بئلاي دةدئ: «وگةي اكة-شةشةمنةن ءتولقذجاتئمدا تؤعان جةرئم نة سةبةپتئ قازاقستان دةپ جازئلئپ تذرعانئن سذراعاندا، ذنةمئ جاؤاپتان جالتارئپ كةتةتئن. نةگة ةكةنئن ةندئ ءبئلئپ وتئرمئن عوي.
الداعئ ؤاقئتتا ةرةجةپوأ دةگةن تةگئمدئ قذرمانعاليةأ قئلئپ وزگةرتةمئن. وگةي اكةمنئث تةگئنةن باس تارتئپ، وگةي شةشةمنئث تةگئن الامئن. ويتكةنئ وگةي اكةم - قاراقالپاق، ال وگةي شةشةم - قازاق. نةگئزئ مةن تازا قازاقپئن. سةبةبئ تؤعان اكة-شةشةم قازاق. مةن قاراقالپاق ةمةس، قازاق بولعئم كةلةدئ جانة قاراقالپاقستاندا ةمةس، قازاقستاندا ءومئر ءسذرؤدئ قالايمئن».
استانا-ارقالئق-استانا
قانات ماحامبةت
«ايقئن» گازةتئ