اتاثا نة ئستةسةث، الدئثا سول كةلةدئ

   استانا. 24 - جةلتوقسان. قازاقپارات - «ذيادا نة كورسةث - ذشقاندا سونئ ئلةسئث». ءمان-ماثئزئ ماثگئ جويئلمايتئن ماتةلدةردئث ءبئرئ وسئ. قانشا جةردةن «بولاشاق تذلعانئ مةكتةپ قابئرعاسئ قالئپتاستئرادئ»، «ورتا ءوز دةگةنئن ئستةيدئ»، «قوعام باعئتئنان الئس كةتؤ مذمكئن ةمةس» دةلئنگةنئمةن، ادام بالاسئنا ءتالئم-تاربيةنئث تذپ-نةگئزئن قالاؤشئ - اتا-انا، وتباسئنداعئ احؤال.

 اتاثا نة ئستةسةث، الدئثا سول كةلةدئ

قاباعئ تذكسيگةن «تذنگئ قوناق»

بئردة ايت مةرةكةسئندة مة، الدة باسقا ءبئر جيئن داستارحانئندا ما، الاقانئن ئسقئلاپ، اسقازانئن سايلاپ، ئشةگئ شذرقئراپ وتئرعان جذرتتئث الدئنا بؤئ بذرقئراپ جارئقتئق ةت تة جةتتئ. كوپشئلئك جةردة ذلكةن استئث ذنةمئ تؤرالماي تارتئلاتئنئ ءمالئم، ءذش-ءتورت ادام ورتاقتاساتئن ءار تاباقتاعئ ةتتئ ءار جةردةن بئرةؤ تذرئپ تؤراي باستادئ.

مذندايدا پئشاقتئ كوبئنة-كوپ تاباقتاستاردئث ئشئندةگئ ةث جاسئ ذستايتئنئ دا راس. ءبئراق وث جاعئمئزداعئ ءبئر بوزبالا اينالاسئنداعئ كئسئلةردئث «ال، جئگئتئم، كئرئس!» دةگةن يشاراتئنا:

- مةن ةت تؤراي المايمئن، - دةپ اشئعئن ايتتئ.

- دارداي جئگئتسئث عوي، شئراعئم-اؤ، تؤراي الماعانئ نةسئ؟ قانة، ذستا پئشاقتئ! - دةپ اقساقالداردئث ءبئرئ سوندا دا القئمداپ قويمادئ.

جاس جئگئت ئثعايسئزدانئپ، قئزاراقتاپ:

- شئن ايتام، كوكة، مةن ةت تؤراي بئلمةيمئن، بةكةرگة قيقالاپ قور قئلارمئن، - دةپ قذتئلماق ةدئ، بئرئنةن سوث ءبئرئ:

- وسئعان دةيئن ءتئپتئ تؤراپ كورمةگةنسئث بة؟

- ذيرةتپةي جذرگةن اكةث قانداي ادام ءوزئ؟ - دةپ تاباقتاستار شؤلاپ قويا بةردئ.

كةنةت ءتور جاقتا وتئرعان كوزئ شذثئرةيگةن كوسة كئسئ:

- قايسئث سذراپ جاتقان؟ ول بالانئث اكةسئ - مةن، - دةپ قالدئ. نة دةرئن بئلمةي، ابدئراعان جذرت بئرنةشة سةكؤندقا سئلتئدةي تئندئ.

- وندا بالانئ بةكةرگة قيناپپئز-اؤ، قايتا وعان ةشتةثة ذيرةتپةگةن ءسئزدئ ذيالتؤئمئز كةرةك ةدئ، - دةپ ذنسئزدئكتئ بذزعان جئگئت اعاسئ پئشاقتئ الدئ دا، قاؤئن قابئعئن تؤراعانداي قاعئلةز قيمئلداپ، تاباقتاعئ ةتتئ تاباندا جايمالاپ تاستادئ...

...«اكة كورگةن وق جونار، انا كورگةن تون پئشةر» دةيتئن قازاقتئث بذگئنگئ ذرپاعئ بالا تاربيةلةؤدئث باتپانداي سالماعئن ايةلدةرگة تذگةل ارتئپ تاستاپ، ءوزئن ونداي جاؤاپكةرشئلئكتةن ءبئرجولا «اراشالاپ» العانئ وتئرئك ةمةس. ءبئز سؤرةتتةپ وتكةن مئسال - سونئث ءبئر عانا دالةلئ.

ارينة، ةركةك - وتباسئن اسئراپ، ايةلئ مةن بالا-شاعاسئن ةشتةثةگة مذقتاج ةتپةؤ ءذشئن تئنباي ةثبةك ةتةتئن ءتذزدئث ادامئ. ايةل زاتئ كوبئنة كذيةؤئنئث تاپقانئن ذقساتئپ، بالالاردئث تاربيةسئمةن اينالئسادئ (راس، قازئر ايةلدةردئث دة كوپشئلئگئ جذمئس ئستةيدئ). الايدا بالاعا تةك ايةل-انانئث تاربيةسئ جةتكئلئكتئ دةپ كئم ايتئپتئ؟ ولاردئث اكة تاربيةسئنة دة ءزارؤ ةكةنئنة كئم ماثئز بةرئپتئ؟

كةيئنگئ جئلدارئ پسيحولوگتاردئ ذلدار اراسئندا تئم جذمساق مئنةزدئ، شةشةلةرئمئزدئث سوزئمةن ايتقاندا، «كذن جاؤماي-اق ءذستئ سؤ بوپ جذرةتئن» ئنجئق بالالاردئث جيئرةك ذشئراسؤئ الاثداتئپ ءجذر. ماماندار مذنئ «ةر-ازاماتتاردئث ذرپاق تاربيةسئنةن مذلدة سئرت قالؤئنئث سالدارئ» دةسةدئ. راسئندا دا، ذيدة اناسئنئث عانا تاربيةسئن كورسة، مةكتةپتةگئ مذعالئمدةردئث 80-90 پايئزئ ايةلدةر بولسا، ذل بالا ةرلةرگة ءتان ويلاؤ جذيةسئن، جئگئتتئك بولمئس-ءبئتئم، مئنةز-قذلئقتئ بويئنا قايدان سئثئرةدئ؟

ةر-ازاماتتئث تذزدةگئ تئرلئگئنةن بولةك ذيدة اتقارؤعا ءتيئس جذمئستارئن، داستارحان باسئنداعئ مئندةتتةرئن قالاي ذيرةنئپ، قالئپتاسادئ؟ بذگئنگئ اكةلةر بالالارئمةن اندا-ساندا بولسئن اثگئمةلةسؤدةن، سئر بولئسؤدةن، پئكئر الماسؤدان قالئپ بارادئ. كوپ وتباسئنداعئ جةتكئنشةكتةر ءذشئن «اكة» ذعئمئ قاباعئ تذكسيئپ، شارشاپ (كةيدة، جاسئراتئنئ جوق، شاراپتئث كذشئمةن «شاتتانئپ») كةلةتئن تذنگئ قوناق كةيپئندة عانا ةلةستةؤئ مذمكئن.

اكةنئث اتئ - اكة

قاشاندا قئزداردئث - اناسئنا، ذلداردئث - اكةسئنة ةلئكتةيتئنئ انئق. بذل - گةن ارقئلئ كةلةتئن ذمتئلئس. كئشكةنتاي ذل ءذشئن اكةسئنةن اسئپ تذسةر مئقتئ جوق: ول ماشينا ايدايدئ، كذشئ كوپ، اؤئر زاتتاردئ وپ-وثاي كوتةرةدئ، داؤسئ جؤان، گذرئلدةپ سويلةيدئ، ت.ب. بالا ءوزئنئث دة ءار قئلئعئ، ءار قيمئلئ اكةسئنة ذقساس بولعانئن قالايدئ. ءتئپتئ ونئث قئرئنئپ جاتقانئنا دا قئزئعا قارايدئ. ءبئراق وسئ تالپئنئس بئرتة-بئرتة باسئلئپ قالؤئ دا مذمكئن. ةگةر اكة جذمئسباستئلئقتئ، جةكة قئزئعؤشئلئقتئ، كوشةدةگئ ويئن-ساؤئقتئ وتباسئدان جوعارئ قويئپ، ذرپاق تاربيةسئنة ذقئپسئز قارايتئن بولسا...

بالا تاربيةسئ - اكة دة، انا دا بئردةي دةثگةيدة قاناتتاسا اينالئسؤئ ءتيئس كذردةلئ مئندةت. بالالار ةسةيگةن سايئن اتا-انا موينئنداعئ جاؤاپكةرشئلئكتئث جذگئ اؤئرلاي تذسپةك. ةسئ كئرئپ قالعان جةتكئنشةكتةر ةندئ سوزئثة عانا ةمةس، ئسئثة دة ءمان بةرئپ قارايدئ. ةگةر ايتؤئث ءبئر باسقا، اتقارؤئث مذلدة بولةك بولسا، بالا ونداي جالعاندئقتئ، كولگئرسؤدئ بئردةن بايقايدئ. ياعني، ولارعا ايتار اقئل-كةثةسئمئزبةن عانا ةمةس، ذقئپتئ تئندئرئلعان تئرلئگئمئزبةن دة ذلگئ كورسةتكةنئمئز ءجون.

اكة مةن انانئث وتباسئنداعئ وزئندئك رولئ بولاتئنئن دا ذمئتپاعان دذرئس. ارينة، پةرزةنت ءذشئن ةكةؤئ دة - ارداقتئ، اقئلشئ، قامقور. الايدا ءبارئبئر اكةنئث اتئ - اكة (تؤرا وسئ سيپاتتا «انانئث اتئ - انا» دةؤگة دة بولادئ)، ونئث وتباسئلئق قارئم-قاتئناستاعئ ورنئ بارئنةن بيئك تذرؤئ قاجةت. كةي ذيلةردة وسئنداي تابيعي يةرارحيانئث ءوزئ بذزئلعان.

ياعني، تذپكئ ءسوزدئث تئزگئنئ، شاثئراقتاعئ بيلئكتئث بيشئگئ ايةلدةردئث قولئنا كوشكةن. ونئث ءتذرلئ سةبةپتةرئ بولؤئ مذمكئن (ةرئ جذمئس ئستةمةيدئ؛ ايةلئنئث تابئسئ كوبئرةك؛ كذيةؤئنئث ءيئ جذمساق؛ ت.ب.)، ءبئراق بذل جاعداي سول وتباسئنداعئ بالالاردئث پسيحولوگياسئنا، ومئرلئك كوزقاراستارئنئث قالئپتاسؤئنا كةرئ اسةر ةتةدئ. ةرتةث ولار دا اكة-شةشةلةرئنئث ئزئمةن ءجذرئپ، ئزديعان ايةل، ئنجئق ةركةكتةردئث قاتارئن تولئقتئرؤئ عاجاپ ةمةس.

قايسئبئر ةرلئ-زايئپتئلاردئث بالالارئنئث كوزئنشة باجئلداسئپ، جانجالداسئپ، ءتئپتئ ءبئر-بئرئنة قول كوتةرئپ جاتاتئنئ دا جاسئرئن ةمةس. نةمةسة ءبئر-ءبئرئن كةمسئتئپ، مذقاتئپ، بالا الدئنداعئ ابئرويئنان جذرداي قئلادئ. بذل پةرزةنت ساناسئنا سوققئ بوپ تيةتئنئ ءوز الدئنا، مذنداي اكة-شةشةنئ بئرتة-بئرتة ولار تةك امالدئث جوقتئعئنان عانا سئيلايتئن بولادئ.

مةن وسئ قالامئزداعئ ءبئر وتباسئنئ بئلةمئن. ناعئز قازاق وتباسئسئ سونداي بولؤئ كةرةك دةر ةدئم. مذندا ءبارئ دة ءوزئنئث ورنئندا: ابئرويلئ اكة، قامقور انا، تاربيةلئ قئزدار، ءتالئمدئ ذلدار... ذستةل باسئنداعئ توردة اكةنئث تذراقتئ ورنئ بار، وعان باسقا ةشكئم دة وتئرمايدئ. داستارحاننئث ةتةك جاعئنداعئ انانئث وزئندئك ورنئ دا سولاي. بالالار اكةسئ نان ذزگةن سوث بارئپ تاماقتانؤعا كئرئسةدئ، سوسئن كةي ذيلةردةگئدةي ءوزئ تاماق ءئشئپ بولعان سوث-اق شوشاث ةتئپ كةتئپ قالمايدئ، اكةلةرئنئث اس قايئرؤئنان سوث عانا ورنئنان تذرادئ. ولاردئث اتا-اناسئنئث ايتقانئنا قارسئ شئققانئن ةستئمةپپئن...

بذل نة؟ بذل - ءداستذر ساباقتاستئعئ، تاربية جالعاستئعئ. دةمةك، ولار وزدةرئ ءونئپ-وسكةن شاثئراقتان العان ونةگةنئ، اتا-اناسئنان كورگةن ءتالئمدئ ةندئ ءوز پةرزةنتتةرئنئث بويئنا سئثئرؤدة. ذل - ذلعا ءتان، قئز - قئزعا ءتان تاربية الئپ جاتئر. مذنداي اؤلةتتةن ةرتةث ةت تؤراي المايتئن بوزبالا، ءئس تئگة المايتئن بويجةتكةن شئقپايتئنئنا كوزئم جةتةدئ...

«ةثكةيئپ-توثقايؤدئث» ةرسئلئگئ

«ءداستذر ساباقتاستئعئ» دةگةننةن شئعادئ، ءبئر قارئنداسئمئز ةلئمئزدئث تةرئسكةي-شئعئس ايماعئنئث جئگئتئنة تذرمئسقا شئقتئ. توي ءوتئپ، ةرتةسئنة تاثةرتةث باسئندا ورامالئ، قولئندا جئلئ سؤ قذيئلعان قذمانئ بار ول قايئناتاسئنا ءيئلئپ سالةم سالئپتئ. ءومئرئ مذندايدئ كورمةگةن شال شالقاسئنان تذسة جازداپتئ!

«كوپ جاسا، اينالايئن، كوسةگةث كوگةرسئن» تذگئلئ، «راحمةت» دةؤگة شاماسئ كةلمةگةن ول كورگةندئ شاثئراقتان شئققان قئز بالانئث داستذرگة ادالدئعئنا ءسذيسئنؤدئث ورنئنا، «شئراعئم، بذدان بئلاي ءبذيتئپ بذگئلئپ-بذكشيگةندئ قوي، ةثسةثدئ تئك ذستاپ ءجذر! باسئثدئ دا انداعئ شئتپةن تذماشالاما! ءبئز فةودال ةمةسپئز، ءوز ذيئثدة قالاي جذرسةث، مذندا دا سولاي جذرة بةر!» دةپ «اقئل» ايتئپتئ. سودان بةرئ سول قارئنداسئمئز ورامال دا تارتپايدئ، سالةم دة سالمايدئ.

ءدام تارتئپ، تاعئ ءبئر جةردة قوناقتا بولدئق. ةت جةلئنئپ بولعان سوث، ارامئزداعئ ءبئر اقساقال ءذي يةسئنة «كةلئندئ شاقئر، باتا قئلايئن، سوسئن مئنا تاباقتاردئ الا بةرسئن» دةدئ. كةلئن كةلدئ، ءبئراق ذلكةن كئسئنئث باتاسئنان سوث تاباقتئ الئپ تذرئپ، سالةم سالمادئ.

سةبةبئن سذراعاندارعا وتاعاسئ «سالةم سالماي-اق قوي دةپ ءوزئم ذيرةتكةم. بئرةؤدئث ءوزئث ءذشئن ةثكةيئپ-توثقايئپ جاتقانئ ءبئرتذرلئ ةرسئ عوي! ءتئپتئ باسئنا ورامال تارتؤعا دا تئيئم سالدئم. ول دا ءوزئمنئث قئزئم سياقتئ ةمةس پة، نةسئنة بولةكتةيمئن؟» دةپ، ةرلئك ئستةگةندةي ةسئپ وتئردئ...

ذلكةندةرئمئزدئث كةيئنگئگة كورسةتةر ذلگئ-ونةگةسئ وسئ بولسا، جاستارعا نة كئنا تاعارسئث؟ مذنداي «دةموكراتياشئل» (وزدةرئنئث تذسئنؤئنشة)، شئن مانئندة قازاقتئث سالت-ءداستذرئ مةن ادةت-عذرپئنا قولئن ءبئر-اق سئلتةگةن «باتئسشئل» وتباسئندا تاربيةلةنگةن ذل-قئزدار ةرتةث بذلاردان كورگةنئن ئستةمةگةندة قايتةدئ؟ راس، ءداستذردئث دة وزئعئ بار، توزئعئ بار. الايدا، حالقئمئزدئث ادةت-عذرپئنئث ءبارئ بئردةي توزئپ كةتپةگةن شئعار؟!

جاهاندانؤ ءذردئسئ باستالعالئ وعان قازاقتاي قارئشتاپ ذمتئلئپ، ءوز ءدئلئن ذمئتئپ بارا جاتقان حالئق جوق شئعار-اؤ. ميللياردتان استام قئتاي مةن ءذندئ ذلتتئق ءداستذرئ مةن دذنيةتانئمئن، كيئمئ مةن ءادةت-عذرپئن، كةرئسئنشة، بذرئنعئدان بةتةر قورعاشتاپ، باتئستانؤدان بارئنشا ساقتانئپ جاتقاندا، سولاردئث بئرنةشة جذزدةن ءبئر بولئگئنة دة جةتپةيتئن ءبئزدئث تةزدةتئپ قازاقئ قالپئمئزدان بةزؤگة تئرئسئپ جذرگةنئمئز اقئلعا سئيمايدئ-اق.

راس، زاماننئث بةتالئسئ، قوعامنئث قذبئلؤئ، عالامتور مةن تةلةكةثئستئكتئث اسةرئ جاس جةتكئنشةكتةردئ ءبارئبئر وزئنة ارباماي تذرمايدئ. ءبئراق، جوعارئدا ايتقانئمئزداي، بالا بويئنا ءتالئم-تاربيةنئث نةگئزئن قالاؤشئ، دذنيةتانئمئن قالئپتاستئرؤشئ - اتا-انا، وتباسئنداعئ احؤال. ءوزئمئز مئقتئلئق پةن كورگةندئلئك تانئتساق، بارئنة دة توتةپ بةرئپ، وزئندئك بةت-بةينةمئزدئ ساقتاؤعا بولادئ.

...جاقئندا ءبئر دوسئمئزدئث اناسئ 80 جاسقا تولئپ، اؤئلئندا ذلان-اسئر توي بولدئ. شالئ قايتئس بوپ كةتكةن ةكةن، ون بالانئ ءوزئ-اق باعئپ-قاعئپ جةتكئزگةن شذيكةدةي قارا كةمپئر جذزئنةن مةيئرئم شؤاعئ توگئلئپ، ةلدئث ءار بذرئشئنان كةلگةن بالالارئن، كةلئندةرئن، نةمةرة-شوبةرةلةرئن اينالئپ-تولعانئپ وتئردئ. تةك سول اؤئلدا، ياعني، قولئندا تذراتئن كئشئ كةلئنئنةن باسقا كةلئندةرئنئث جالاثباس جذرگةنئ، قايئناعالارئ مةن قايئندارئنئث ةسئمئن ةش قئسئلماي اتاي بةرةتئنئ، ةنةسئنة ءيئلئپ سالةم سالمايتئنئ عانا سئرت كوزگة بئردةن بايقالئپ قالدئ.

وزةكتئ جانعا ايتةؤئر ءبئر ءولئم بار عوي. الايدا، ماعان ةرتةث مئنا كةمپئر ولسة، وسئ اؤلةتتةگئ قازاق ءداستذرئ بئرگة ولةتئندةي كورئنئپ كةتتئ...

 

ساكةن سئبانباي

دةرةككوز: jaqsy.kz