بةكبولات تئلةؤحان: قازاقتئ قازاققا جاؤ ةتئپ كورسةتؤدئث ءوزئ بارئپ تذرعان ةسسئزدئك
ق ر مةملةكةتتئك سئيلئعئنئث، «دارئن» سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ. «پاراسات» وردةنئمةن ماراپاتتالعان. نةبارئ 6 جاسئندا قولئنا دومبئرا العان ول ق ر ءماجئلئسئنئث دةپؤتاتتئعئن دا اتقارعان.
سوثعئ كةزدةرئ رةداكسيامئزعا حابارلاسئپ، «بةكبولات قايدا ءجذر؟»، «نةگة كورئنبةي كةتتئ، ذلكةن ساحنادا دا، بيلئكتة دة جوق»، «بةكبولاتتئث ؤاحاب اعئمئن قولدايتئنئ راس پا؟» دةگةن سياقتئ ساؤالمةن حابارلاسقان وقئرماندارئمئز كوپ بولدئ. وسئلايشا ءبئز بةكةثدئ ئزدةؤگة كئرئسكةنبئز. ءسويتئپ جذرگةندة 10-قازان كذنئ وثئرئمئزگة «جادئگةر» حالئقتئق ءداستذرلئ توبئن باستاپ بةكبولات قاناي ذلئنئث ءوزئ كةلة قالدئ. جذزبة-ءجذز كةزدةسئپ، كوكةيدةگئ ساؤالدارئمئزدئ قويدئق.
- بةكبولات اعا، قوعامدئق ومئرگة ةتةنة ارالاسئپ، ذلكةن ساحنالاردئ انمةن تةربةپ ءجذرؤشئ ةدئثئز. قايدا كةتتئثئز، نة ئستةپ ءجذرسئز؟ كورئنبةيسئز؟
- ق ر پارلامةنتئندة دةپؤتات بولدئم. دةپؤتات دةگةن ول ةلدئث اماناتئن ارقالاؤ عوي. بارئنشا ادال ورئندادئم. ةلدئث كوكةيئندةگئ ماسةلةلةردئ شةشة الدئم دةپ ويلايمئن. ءبئراق ونئ ةل بئلةدئ، حالئق تورةشئ عوي. قاراپ وتئرسام، كوزدئ اشئپ-جذمعانشا ؤاقئت شئركئن زئمئراپ ءوتئپ جاتئر. مةن قازئر حالئق اراسئندا كوپتةگةن ماسةلةلةردئث سالماعئن تارازئلاپ ءجذرمئن. راسئن ايتقاندا، بيلئكتةن كةتكةلئ ءوزئم جايلئ، قوعام جايلئ كوپ ويلايتئنئمدئ جاسئرمايمئن. ءبئراق بيلئكتةن كةتتئم ةكةن دةپ، ةكئ قولدئ اسپانعا كوتةرئپ، بةيمارال جذرگةن جايئم جوق. ةلدئث قامئ، جةردئث قامئ دةگةندةي... جذمئسسئزبئن دةپ ةثسةنئ تذسئرؤگة بولمايدئ، قايتا ةل ئشئندةگئ تذيتكئلدةردئ ءوز كوزئممةن كورئپ، تانئسئپ ءجذرمئن.
ءوزئثئز ايتپاقشئ، ساحنا - مةنئث ونةرئمدئ، اتا-بابامئز اماناتتاعان ءداستذرلئ ءانئن جالعاستئرئپ، دارئپتةيتئن مادةني ورئن. اكةم 6 جاسئمدا قولئما دومبئرا ذستاتئپ، 6-سئنئپتا وقئپ جذرگةنئمدة «باتئر بايان» پوةماسئن جاتتاتقان. ماعجاننئث، ابايدئث جئرلارئنا سؤسئنداپ وسكةندئكتةن بولار، ءداستذرلئ ءان-جئر، تةرمةلةردةن ءالئ كذنگة قول ذزگةم جوق. شئعارماشئلئق جولئندا ءجذرمئن.
جالپئ ايتقاندا، بئزگة جادئگةر بولعان دذنيةلةردئث جوعالعان پاراقتارئن تذگةندةپ، قازاقتئث قانئنا بئتكةن بولمئسئن تانئتئپ، ناسيحاتتاؤدئ پارئزئم دةپ بئلةم. ةندئ قازئر وتكةن-كةتكةندئ، بولاشاقتئ باعامداپ، شئعارماشئلئقپةن اينالئسئپ جذرگةن جايئم بار.
- حالئق ءسئزدئ ساياسات ساحناسئنان كورئپ ذيرةنئپ قالعان، سايلاؤعا نة ءذشئن قايتا تذسپةدئثئز؟
- كورةمئز ةندئ... بولسا دا باستان قان شئققان جاعداي عوي بئزدئكئ. ال ءبئرنارسةنئ الدئن-الا ويلاپ قويئپ، وسئنداي ةكةن دةپ جاتؤعا تاعئ بولمايدئ. شئثعا شئعئپ، كةز كةلگةن نئعمةتكة قول جةتكئزؤ ءذشئن ادام تاراپئنان كذرةس قاجةت. ءبئراق ةندئ پارلامةنتتئث قابئرعاسئندا كذرةسةسئث بة، الدة جازعان ماقالاثمةن كذرةسةسئث بة، ايتقان انئثمةن كذرةسةسئث بة - ول باسقا شارؤا. ال سايلاؤعا قايتا تذسپةگةنئمة كةلةتئن بولسام، بذل ساياساتتئث سارساثئ عوي. ءبئزدئث زاث بويئنشا سايلاؤعا كةز كةلگةن ادام تذسة المايدئ. ونئ پارتيا شةشةدئ، سيةزد شةشةدئ. ال بيلئك باسئنان كورسةتپةسة ةندئ نة ئستةيئن، جاعاسئنا جارماساتئن دا زامان ةمةس. شاراسئزبئن. سولاي عوي...
- ةلدئث، قالئث قازاقتئث بولاشاعئ جارقئن بولؤئ ءذشئن نة قاجةت؟
- ةث الدئمةن، تاؤةلسئزدئك تذتاستئعئن ساقتاؤئ قاجةت. بذل ءذشئن ئنتئماق-بئرلئك ءبئرئنشئ رولدة تذرادئ. وسئدان ءبئراز جئل بذرئن ءازئل-سئقاق تةاترلارئ بولسا كةرةك، نامئسقا تيةتئن كورئنئستةر قويعان كةزدة پئكئر بئلدئرةم دةپ قاتتئ كةتكةن ةدئم. ول نة دةپ وتئرساثئزدار، ول كوپشئلئكتئ كذلدئرةمئن دةپ ذلتتئث نامئسئنا تيةتئن دذنيةلةر ورئن الدئ. «ويئن بئلمةگةن بالا، ءبئر نارسةنئ شذقئپ وينايدئ» دةگةن سياقتئ، شئمكةنتكة بايلانئستئ جامان ويلار، بةي پئكئرلةر ايتئلدئ عوي. «شئمكةنتتئكتةر انانداي، مئنانداي» دةگةن سوزدةر كوبةيئپ كةتتئ. سونئث تذبئنة ذثئلسةك، كةثةس زامانئندا ارنايئ ينستيتؤتتار جذمئس ئستةگةن، ذلتتئث مايةگئن ساقتاعان جةردئ وتارلاپ ءبئرئن-ءبئرئ جاقسئ كورگئزبةؤ كةرةك.
ءبئر-بئرئنة ايداپ سالادئ. ءبولئپ ال دا بيلةي بةر دةيدئ عوي، سول ءبولئپ بيلةؤ ءذشئن ةث شذرايلئ دةگةن، قازاقتئث تاريحئ مول ولكةسئنة اؤئز سالئپ جامان ةتئپ كورسةتؤ ارنايئ جذرگةن وتارشئلدئق ساياساتتئث جةمئسئ، ناتيجةسئ بولا-تذعئن. سويتةدئ دة شئمكةنتتئ، جالپئ وثتذستئكتئ وزگة وثئرلةرگة قاراعاندا سوراقئ ةتئپ كورسةتئپ، انانداي، مئنانداي، الاياق، جامان دةگةن سياقتئ بةيپئكئرلةردئث ءجذرؤئ - بذل ءبئر ذلتتئ قولدان جارؤ دةگةن ءسوز. ال بذعان بةيتاراپ قاراپ قالؤ - ازاماتتئث ازاماتتئعئن بئلدئرمةيتئن دذنية. تذركئستان، سوزاق، سايرام - تذنئپ تذرعان تاريح. بئلايشا ايتقاندا، قازاقتئث ةث قاستةرلئ جةرئ - تذركئستان بولسا، أالس پاديشاسئنئث تؤعان جةرئ - ءشاؤئلدئر. نةمةنة بةكزات پةن مذحتارحاننئث اكةلگةن مةدالدةرئ جاقسئ دا، تؤعان جةرلةرئ جامان بولئپتئ دةگةن پئكئرلةر نة ءذشئن ايتئلدئ.
سةبةبئ، قازاقتئث ةث ءبئر شذرايلئ، ةث ءبئر قاسيةتتئ، قازاقئ جةردئ جامانداؤ ارقئلئ - ذلتتئث بةتئنة كولةثكة ءتذسئرؤدئ كوزدةپ، ارنايئ جاسالعان جوسپارلئ دذنية دةر ةدئم. سول ارنايئ تذزاققا قازاقتئث ءتذسئپ قالئپ، ءبئرئن-ءبئرئ جةك كورئپ جاتؤئ - بذل ذلتقا كةلةتئن ذلكةن نذقسان. مذنداعئ ايتپاعئم نة؟! قازاقستاننئث بولاشاعئ جارقئن بولؤئ ءذشئن ةش جةردة رؤحاني السئزدئك تانئتپاي، بئرلئگئ بةكةم، ءبئر ءسوزدئ بولؤئ كةرةك. جات ةلدةر الدئندا ءوز بولمئسئمئزبةن، تابيعاتئمئزبةن تانئلئپ قانا مويئنداتا الامئز.
- «ةلئم مةنئث» انئنة قاتئستئ ايگئلئ كومپوزيتور عاريفوللا قذرمانعاليةأتئث نةمةرةسئ، ونةرتانؤشئ مةرؤةرت قذرمانعاليةأا بذل ءاننئث سئزگة ةمةس، اتاسئنا تيةسئلئ ةكةنئن ايتئپ، داؤ كوتةرگةنئنة نة ايتارئثئز بار؟
- مةرؤةرت جاهانعا جار سالئپ، ايتا بةرةدئ دة، ةندئ نة ئستةيدئ باسقا. كوپشئلئك بئلةدئ ونئث قانداي ماقساتتئ كوكسةگةنئن. «1997- جئلعئ اتامنئث تذسئرگةن نوتاسئ تابئلدئ، بةكبولات تئلةؤحانوأ ذرلاپ العان» دةپتئ. ول نوتانئث 15 جئل بذرئن جازئلعانئنا قانداي دالةلئ بار ةكةن. مةرؤةرتتئث ءدال قازئر جازئپ اكةلؤئ دة عاجاپ ةمةس. ءان شئققاننان كةيئن، 15 جئلدان سوث عانا شوشئپ ويانعانداي داؤلاؤئ قيسئنعا كةلمةيدئ. كوپ ةمةس، ازعانتاي عانا اقئلعا سالئپ كورسة بولادئ عوي.
عاريفوللا قذرمانعاليةأتئث ستيلئ قايدا، «ةلئم مةنئث» قايدا؟ ءبئر-بئرئنة ءذش قايناسا سورپاسئ قوسئلمايدئ. تاثداناتئنئم سول، مةن پارلامةنتتةن قالاي كةتتئم، ولار دا داؤلاؤئن دوعاردئ. داؤلاعئش بولسا، ارئ قاراي داؤلاؤئ كةرةك ةدئ. ولاردئث ماقساتئ قارانئ جاعئپ-جاعئپ، مةنئ ساياساتتان كةتئرؤ بولدئ. دةگةندةرئنة جةتتئ. ءان ةمةس ولارعا كةرةگئ، مةنئث ساياساتتان كةتكةنئم ةكةن.
- ءدال قازئرگئ ؤاقئتتا ءسئزدئ قابا ساقال قويئپ، شولاق شالبار كيةدئ، ؤاحاب اعئمئنئث جاقتاسئ دةپ ءجذر. دارئن مذباروأتئث شاكئرتئ دةي مة...
- مذنئث بارلئعئ وتئرئك، جالعان! قايدان عانا شئعارئپ الاتئنئنا تاثمئن. قازاقتئ قازاققا جاؤ ةتئپ كورسةتؤدئث ءوزئ بارئپ تذرعان ةسسئزدئك. وسئ كذنئ ساقالئمدئ ءسوز ةتةتئندةر كوبةيدئ. ال ةندئ ايتايئن، بذل - احمةت بايتذرسئنوأتان، شئنقوجادان، قازئبةك، ايتةكة، تولة بيلةردةن، ابايلاردان، ئبئرايدان قالعان ساقال. مذمكئن شاكارئم دة وندا سةكتانت، شوشيتئن جان شئعار؟ مارچةنكودا دا ساقال بار. نةگة مارچةنكوعا ةشتةثة ايتپاي، مةنئث ساقالئما جوق جةردةن جارماساتئنئنا تاثمئن وسئ.
20- عاسئرعا دةيئن ساقال قويماعان قازاق بولماعان، تةك الدار كوسة عانا ساقال قويماعان. سةبةبئ، ول ناعئز «افةريست». سوندا مةنئ مذسئلمان ةمةس دةپ ايتقئسئ كةلئپ وتئرعاندارئ ما؟ كئمنئث شاكئرتئ ءيا بولماسا حالئق جاؤئ دةي مة، ءبئراق قيسئنعا كةلةتئن اقئلعا قوناتئن دذنيةلةر ايتؤئ كةرةك قوي.
مئناؤ بارئپ تذرعان باسسئزدئق، جابئلعان جالا. ذرلئقشئ دةي مة، وثباعان دةي مة، بالكئم كئسئ ولتئرگئش دةيتئن بولار، بذجةكةي، مامپاسي دةي مة، ونئ وزدةرئ بئلةدئ. ءبئراق مةن وسئ قالپئمنان تانبايمئن، مةنئث وسئ ذستانئمئم، مةنئث وسئ كوزقاراسئم كوپ ادامعا ذنامايدئ. نةگة ذنامايدئ دةيسئز عوي، ويتكةنئ مئقتئ بولعان ةلدةن ذلةس تارتؤ قيئن. ونئث مذنايئنا، تةمئرئنة، كومئرئنة ورتاقتاسؤ قيئن بولئپ قالادئ.
سوندئقتان دا بئلةسئزدةر، ئشكئ بئرلئكتة كذشتئ قئزمةت ةتة الاتئندارعا ءار ءتذرلئ جالا جابادئ. بئلاي قاراپ تذرساث، وزگة اعئم دةگةن «ستراشنئي» جالا عوي. قايسئمئزدئ وثدئرئپتئ دةيسئز، احمةت بايتذرسئنوأتئ- «انگليسكيي شپيون» دةگةن، ساكةن سةيفؤلليندئ - «ياپونسكي شپيون» دةگةن. بةيئمبةت مايلينگة - وسئندايسئث دةسة، ماعجانعا تاعئ ءبئر كذية جاعئلعان. ذلتتئث قامئنا جذمئس ئستةگةندةرگة وسئنداي اؤئر جالالار جابئلئپ كةلةدئ. مةن قازئر ةشتةثةگة تاث قالمايتئن بولدئم.
- وتباسئثئزعا توقتالساق...
- ارينة، «وتان - وتباسئنان باستالادئ» دةيدئ. سوندئقتان، وتباسئثدا بالا-شاعاثا دذرئس تاربية بةرئپ، ولاردئث الدئندا پارئزئثدئ وتةؤئث ماثئزدئ. مةن ةشقاشان وتباسئلئق پارئزئمدئ ذمئتقان ةمةسپئن. ال قازاق حالقئ ةشقاشان ايةلئ مةن بالاسئنئث سانئن ايتپاعان. سوندئقتان بذل قذپيا بولئپ قالا بةرسئن.
- العا قانداي جوسپار قويئپ وتئرسئز؟
- اللا بئلةدئ ةندئ، الداعئ كذندةرگة جوسپارلاعان شارؤالار كوپ-اق. قايسئبئرئن ايتايئن. ءبئراق بذل جوسپارلاردئث بارلئعئ دا حالئقتئث كوز الدئندا، نازارئندا جذزةگة اساتئن بولادئ. شئعارماشئلئعئمدئ دامئتؤ جولئندا ءبئراز ةثبةكتةنسةم دةيمئن. حالئقتئث قذلاعئنئث قذرئشئن قاندئراتئن ولةث ايتؤ ءذشئن شئعارماشئلئعئمدئ دامئتؤدئ ورئندئ دةپ بئلةمئن.
- ةل بولاشاعئن باعامداپ جذرگةن ادامسئز، بذگئنگئ جاس تولقئنعا كوثئلئثئز تولا ما؟
- سئزدةر سياقتئ جاستاردئ كورگةندة اجةپتةؤئر مارقايئپ، ءذمئتتئث مازداپ جاناتئنئ بار. ال كةيدة تئلمةن دة، ةلمةن دة شاتاعئ جوق، تاؤةلسئزدئك دةگةن دذنيةنئ بئلؤگة دةثگةيئ جةتپةيتئن، قالتاسئنداعئ ذيالئ تةلةفونئنئث كذندةلئكتئ اؤئسقانئ مةن استئنداعئ سؤ جاثا كولئگئ، ذستئندةگئ كيئمئن، تاعئ باسقا نارسةنئ ويلاپ، قول سوزئم جةردةن ارعئنئ كورة المايتئن نةبئر كةششة جاستاردئ كورگةندة ءتذثئلئپ كةتةسئث. ءبئز ةل بولامئز با الدة بولمايمئز با دةپ. ءبئراق اؤئزدئ قؤ شوپپةن سذرتؤگة تاعئ بولمايدئ، ءذمئت كذتتئرةتئن جاستار بارشئلئق.
كوپتئث بارئنةن جوعارئ دةثگةي كذتؤگة بولمايدئ. سونئ باستايتئن ءئشئنارا كوشباسشئ جاستار بولادئ. وسئ كوشباسشئ جوعالسا عانا قذريدئ. ءبئراق كوشباسشئ جاستار جوق ةمةس. ماعجان جذمابايةأ ايتپاقشئ، «ءبئز جاستارعا سةنؤئمئز كةرةك». كذدئك جوق ةمةس، ءبئراق ءذمئت تة بار.
- «وثتذستئك رابات» گازةتئنئث وقئرماندارئنا قانداي تئلةگئثئز بار؟
- ةث الدئمةن دةنساؤلئق، رؤحاني بايلئق تئلةگئم كةلةدئ. ال گازةت ذجئمئنا شئعارماشئلئق تابئس، وقئرمان جذرةگئنئث كئلتئن تاپسئن. عذمئرئ ذزاق بولعاي. حالئقتئث سةنئمئنة ية بولئپ، اقيقاتتئث ايناسئ بولا بةرئثئزدةر. ورايئ كةلگةندة «وثتذستئك راباتتئ» پايدالانئپ، وبلئس حالقئن وثتذستئكتئث 80 جئلدئق مةرةيتويئمةن قذتتئقتاعئم كةلئپ وتئر. تاريحي تاعلئمئ مول قاسيةتتئ وثئرگة كةلئپ، حالئقپةن قاؤئشتئم. وثتذستئك جاساي بةرسئن. قازاقستانئمئز گذلدةنة بةرسئن. ذلتتئق ونةرئمئز دامئپ، ةلئمئزدئث ةرتةثئ جارقئن بولعاي!
- اشئلئپ ايتقان اثگئمةثئزگة كوپ-كوپ راحمةت!
ءمولدئر بةكةيةأا
«وثتذستئك رابات» گازةتئ