كوشئ-قون ذدةرئسئندة جاثا كةزةث باستالعالئ تذر- تالعات ماماشةأ
استانا. 5- شئلدة. قازاقپارات. تالعات ماماشةأ، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ ءتورالقا ءتوراعاسئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ.
- تالعات اسئل ذلئ، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ قوعامدئق ذيئم بولسا دا بئزدة كوشئ-قون ماسةلةسئن تئكةلةي وسئ مةكةمةنئث جذمئسئمةن بايلانئستئراتئندار كوپ. سوثعئ كةزدةرئ «ةتنيكالئق كوشئ-قون توقتاپ قالدئ»، ءتئپتئ «الئس شةتةلدةردةگئ اعايئندارعا اتاجذرتتئث ةسئگئ مذلدةم جابئلدئ، ةندئ ولار كةلة المايدئ» دةگةن اثگئمةلةر ايتئلا باستادئ. سئزدئثشة مذنئث قانداي سةبةپتةرئ بار؟
- ةل تاؤةلسئزدئگئنئث جاريالانؤئنا ءبئر جئل تولماي-اق، 1992- جئلئ قئركذيةك ايئنئث 28 ئ مةن قازان ايئنئث 5 ءئ ارالئعئندا، سول كةزدةگئ استانامئز الماتئ قالاسئندا دذنيةءجذزئ قازاقتارئنئث І قذرئلتايئ وتكئزئلدئ. سول قذرئلتايدا وسئ قوعامدئق ذيئم قذرئلئپ، ونئث ءتورالقا ءتوراعاسئ بولئپ ةلباسئمئز نذرسذلتان ءابئش ذلئ نازاربايةأ سايلاندئ. سودان دذنيةءجذزئ قازاقتارئنئث ءتورت قذرئلتايئ شاقئرئلدئ. وسئ ءتورت قذرئلتايدا دا ةلباسئمئز قاؤئمداستئق ءتوراعاسئ بولئپ سايلاندئ.
ارينة، مةملةكةت باسشئسئ كذندئز-ءتذنئ تةك قانا دياسپورا ماسةلةسئمةن اينالئسپايدئ عوي، سوندئقتان ول كئسئنئث ءبئرئنشئ ورئنباسارئ بولئپ العاشقئ جئلدارئ، مارقذم قالداربةك نايمانبايةأ اعامئز ماثداي تةرئن توگئپ كوپ ةثبةك ةتتئ. ول كئسئ قايتئس بولعان سوث 2004- جئلدان بةرئ پرةزيدةنتتئث تاپسئرماسئ بويئنشا وسئ جذمئستئ مةن جالعاستئرئپ كةلةمئن. كةزئندة كوشئ-قوندئ دا وسئ قاؤئمداستئق باستاعان. قاؤئمداستئقتئث نةگئزگئ ماقساتئ مةن جذمئسئ - سئرتتاعئ قازاق دياسپوراسئمةن بايلانئس، ولاردئث مادةني-رؤحاني سذرانئستارئنئث قاناعاتتاندئرئلؤئن قولداؤ، سول جاقتا ءوتئپ جاتقان شارالارعا كومةكتةسؤ، سئرتتاعئ جذرگةن اعايئننئث ارقاسئندا قازاقستان دةگةن ةلئ بار ةكةنئن، اتاجذرتئ بار ةكةنئن ءارقاشان ةستةرئندة ذستاؤئ ءذشئن قئزمةت ةتؤ.
بذگئن الةمنئث 40 قا جؤئق ةلئندة ءبئزدئث 5 ميلليوننان استام قانداستارئمئز تذرئپ جاتسا، سولاردئث 32 سئندة قازاق مادةني ورتالئقتارئ قذرئلئپ، بئزبةن تئكةلةي بايلانئستا جذمئس جذرگئزئپ كةلةدئ. ءبئزدئث جارعئمئزعا سايكةس، ولاردئث ءبارئ قاؤئمداستئقتئث شةتةلدةردةگئ فيليالدارئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. ودان تئس شةكارالاس وبلئستار مةن استانا قالاسئندا 8 فيليالئمئز بار. ولار دا وزدةرئنة جاقئن وثئرلةردةگئ قازاق دياسپوراسئمةن بايلانئستاردئ نئعايتؤ باعئتئندا ءبئرشاما جذمئستار اتقارؤدا. سودان دا بولار كوشئ-قون، اسئرةسة، ةتنيكالئق كوشئ-قون جايئ ءسوز بولا قالعاندا، اثگئمةنئث قاؤئمداستئققا كةلئپ تئرةلة بةرةتئندئگئ...
- جالپئ، قازاقستان ءذشئن وسئ كوشئ-قون ساياساتئن ذستانؤدئث ماثئزدئلئعئ نةدة؟ 20 جئلدا ول قانداي ناتيجة بةردئ دةپ ويلايسئز؟
- ةث الدئمةن، تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ كذندةرئنةن باستاپ ةلباسئمئزدئث سئرتتاعئ اعايئندارعا دةگةن ئقئلاسئ مةن قامقورلئعئ ءبئر ساتكة دة تولاستاماعانئن ايتؤئم كةرةك. مذنئ ةل تذگةل ءبئلؤئ ءتيئس. ارينة، كةز كةلگةن ئستة جةتئستئك تة، كةمشئلئك تة بولادئ، ول تابيعي نارسة. ءبئراق سئن ايتؤعا كةلگةندة ويلانئپ، اقئلعا سالئپ، جان-جاقتئ ولشةپ بارئپ ايتقان ءجون. جاقئندا عانا ءبئر اعامئز «كوشتئ توقتاتقان نازاربايةأ» دةپ گازةتكة سذحبات بةرئپتئ. ءار نارسةنئث ءوز ورنئ بار عوي، سئننئث دا ءوز ورنئ بار. بئردةثةنئ ةستئپ الئپ، بايئبئنا بارماي بارلئق سالماقتئ، كئنانئ تةك پرةزيدةنتكة عانا ارتئپ قويؤ دذرئس ةمةس.
ءبئز ةلباسئنئث ةثبةگئن باعالاؤئمئز كةرةك. 20 جئلدا قازاقستانعا ءبئر ميلليوننان اسا قانداستارئمئز كوشئپ كةلدئ. مذنئث ةث ذلكةن پايداسئ - سانئمئز كوبةيدئ. ةگةر تاؤةلسئزدئك العان العاشقئ جئلئ قازاقستانداعئ قازاقتئث ذلةسئ 38 پايئز بولسا، بذگئن قذدايعا شذكئر 65 پايئزدان اسئپ وتئر. مذنداعئ ةلباسئنئث ةثبةگئ وراسان زور. قذداي ونئ كوپ كورمةسئن. ةگةر 70-75 پايئزعا جةتسةك، وندا ءتئپتئ مذرتئمئزدئ بالتا شاپپايتئن بولادئ.
وسئ جةردة ايتا كةتةتئن ءبئر جايت، كةيبئر اعايئندار: «پرةزيدةنت 1992- جئلئ تذركياعا بارعان ساپارئندا سول جةردةگئ قازاقتارمةن كةزدةسئپ، سودان كةيئن سئرتتاعئ قانداستارئمئزدئ ةلگة شاقئرؤدئ باستاعان ةكةن» دةپ ةستةلئك ايتادئ. ونئث بولعانئ دا راس، ءبئراق تذثعئش پرةزيدةنتئمئز ةلئمئز تاؤةلسئزدئگئن جاريالاعان سوث ارادان ةكئ جةتئ وتپةي جاتئپ، شةتةلدةگئ قانداستارئمئزدئ ءبئرئنشئ رةت 1991- جئلئ 31- جةلتوقسان كذنئ قازاق راديوسئنان سئرتتاعئ اعايئندارعا ارناپ سويلةگةن سوزئندة شاقئرعانئن ذمئتپاؤ كةرةك!
مذنئ نةگة ايتئپ وتئرمئن، ويتكةنئ بذل - سول كةزدةگئ جاثا، جاس مةملةكةتتئ قذرؤ ئسئندةگئ قانشاما قاؤئرت، قيئن شاققا قاراماستان، پرةزيدةنت سئرتتاعئ اعايئن «قازاقستان تاؤةلسئز ةل بولدئ عوي، ةندئ بئزگة قانداي كوزقاراس بولادئ دةپ كذتئپ وتئر عوي» دةپ، ازاتتئقتئث العاشقئ كذندةرئنةن-اق بذكئل الةمدةگئ قازاقتئث جايئن ويلاپ ارةكةت ةتة باستاعانئن كورسةتةدئ. ةگةر ناقتئ دةرةكتئ ءوز كوزدةرئمةن كورگئسئ كةلةتئندةر بولسا، 1992- جئلدئث 2- قاثتارئنداعئ «ةگةمةن قازاقستاندئ» قاراسئن. ةلباسئنئث قازاق راديوسئنئث تولقئنئنان جولدانعان «الئستاعئ اعايئندارعا اق تئلةگئ» گازةتتئث وسئ سانئندا باسئلعان.
- ءبئراق سوثعئ جئلدارئ كوشتئث كئبئرتئكتةگةنئ دة شئندئق قوي؟
- قالاي بولعاندا دا «كوش توقتادئ، ذكئمةتتئث كوزقاراسئ وزگةردئ، سئرتتاعئ اعايئنعا ةسئك جابئلدئ» دةگةن اثگئمةلةر دذرئس ةمةس، وتة جاثساق پئكئر. كةرةك دةسةثئز بذل - وتئرئك اثگئمة. كوش توقتاعان جوق، بذدان بئلاي دا توقتامايدئ. ال وعان بولئنگةن قارجئ كوشئپ كةلگةن اعايئنداردئث وقؤئنا، ماماندئق الؤئنا، ءسويتئپ، ةرتةث قوعامعا قاجةتتئ كاسئپ يةسئ بولؤئنا جذمسالئپ جاتئر. بيئل كأوتا ماسةلةسئ توقتاعان بولسا، ول - ةكئنشئ ماسةلة. ويتكةنئ سوثعئ بئرنةشة جئلدا كوشئ-قون ذدةرئسئنة الاياقتئق، جةمقورلئق سياقتئ باسقا دا ءبئراز قئلمئستئق ارةكةتتةر دةندةپ ةندئ. مذنئث ءبارئ كوشئ-قون ماسةلةسئمةن اينالئساتئن قئزمةتكةرلةردئث قاتئسؤئنسئز بولدئ دةپ ايتؤ دا اقئلعا سئيمايدئ. وسئلاي مةملةكةتتئث قئرؤار قارجئسئ تالان-تاراج بولدئ.
ةلئمئزدة جةمقورلئققا قارسئ اياؤسئز كذرةس ءجذرئپ جاتقانئمةن، اقيقاتئن ايتار بولساق، ءالئ ول ناتيجة بةردئ دةپ ايتا المايمئز. وسئنداي بئلئقتاردئث ءبارئن توقتاتؤ ءذشئن ةثبةك جانة حالئقتئ الةؤمةتتئك قورعاؤ مينيسترلئگئ قذرامئنداعئ كوشئ-قون كوميتةتئن مةملةكةتتئك قذقئق قورعاؤ مةكةمةلةرئنئث ءبئرئ سانالاتئن ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة بةرئپ، كوشئ-قون پوليسياسئ كوميتةتئ دة قذرئلدئ. ءبئراق شئنئن ايتؤ كةرةك، بذل دا ويلاعانداي ناتيجة بةردئ دةپ ايتا المايمئن. ءبئر جارئم جئلعا جةتپةي باستئقتارئ اؤئستئ. ولار جاي اؤئسا ما، ءارقايسئسئ وزدةرئنئث كومانداسئن جاساقتايدئ. ءسويتئپ ءجذرئپ ءبئز بذرئننان كوشئ-قون سالاسئندا ئستةپ، ءبئرشاما تاجئريبة جيناقتاعان كادرلاردان ايئرئلئپ قالدئق.
- قوعامدا كوشئ-قون ماسةلةسئمةن تئكةلةي اينالئساتئن جةكة اگةنتتئك قذرؤ كةرةك دةگةن پئكئر بار. ول تؤرالئ كةزئندة ةلباسئنئث ءوزئ دة ايتئپ ةدئ. ءسئز قالاي ويلايسئز؟
- ةگةر مةن جاقئن ارادا ةلباسئنئث قابئلداؤئندا بولئپ، جاعدايدئ ايتاتئن بولسام، كوشئ-قون كوميتةتئن پوليسيانئث قذرامئنان شئعارئپ، قايتادان ورنئنا كةلتئرؤ كةرةك دةگةن ويئمدئ ايتپاقشئمئن. كوشئ-قون پوليسياسئ تئركةؤ، ازاماتتئققا قذجات قابئلداؤ سياقتئ باسقا دا وزدةرئنئث تئكةلةي جذمئسئمةن اينالئسسئن. ال سئرتتان كةلةتئن اعايئنداردئث ةتنيكالئق كوشئ-قون ماسةلةسئمةن جةكة بولا ما، الدة ءبئر ذكئمةتتئك قذرئلئمنئث قذرامئندا بولا ما، دةربةس كوشئ-قون مةكةمةسئ اينالئسقانئ دذرئس دةپ ويلايمئن.
قازئر كوپشئلئكتئث پئكئرئ دة وسئنداي ءبئر ارناعا توعئسقانئ بايقالادئ. تذبئندة سولاي بولاتئن دا شئعار. ةث باستئسئ، كوشئ-قون ماسةلةسئن پوليسيادان ءبولئپ الؤ كةرةك. ال ول ةثبةك مينيسترلئگئنئث قذرامئندا بولا ما، جةكة اگةنتتئك بولا ما، ول ءذشئنشئ ماسةلة. ونئ ةلباسئ مةن ذكئمةت شةشةدئ.
- جالپئ بذل ماسةلةگة قانداي باعا بةرةر ةدئثئز، كةلةشةكتة ول قالاي جذرگئزئلؤئ مذمكئن؟
- ةگةر دذرئس تذسئنةتئن بولساق، كوشئ-قون دةگةنئمئز بذل - ساياسات. ول جاي عانا ادامداردئث ءبئر مةكةننةن ةكئنشئ مةكةنگة اؤئسؤئ ةمةس. سوندئقتان بذل ذدةرئس مةملةكةتتئث ةكونوميكالئق، الةؤمةتتئك، ساياسي دامؤ باعئتتارئمةن ذيلةستئرئلة، ذندةستئرئلة جذرگئزئلؤئ ءتيئس دةپ سانايمئن. باسقاشا ايتقاندا ئشكئ، سئرتقئ كوشئ-قوننئث ءبارئ ةلئمئزدةگئ جةكة وثئرلةردئث بذگئنگئ جانة كةلةشةكتةگئ وندئرئستئك دامؤ مذمكئندئكتةرئ مةن الةؤةتتةرئ جةتة ةسكةرئلئپ، سوعان ساي رةتتةلؤئ، ذيئمداستئرئلؤئ جانة باسقارئلؤئ قاجةت. وسئ تذرعئدان سئرتتان كةلةتئن اعايئن بذدان بئلاي قاي جةرگة باراتئنئن، قالاي ورنالاساتئنئن، نةمةن اينالئسئپ، ءناپاقاسئن قالاي تاباتئنئن وزدةرئ تذرعان ةلدةن شئقپاي تذرئپ، الدئن الا بئلةتئن بولؤلارئ كةرةك. جانة كوشتئث باعئتئن نةگئزئنةن سولتذستئك قازاقستان، پاألودار، قوستاناي، اقمولا، شئعئس قازاقستان، قاراعاندئ وبلئستارئنا قاراي بذرعان دذرئس.
ول نة ءذشئن دةسةثئز، جاسئراتئن تذگئ جوق، بئرئنشئدةن بذل وثئرلةردئ قازاقئلاندئرؤئمئز كةرةك. ةكئنشئدةن بذل وثئرلةردة قانشاما جاثا جوبالار جذزةگة اسئرئلئپ جاتئر. ولارعا ةرتةث ادام رةسؤرستارئ، بئلئكتئ ماماندار مةن جذمئسشئ كادرلار كةرةك. مةملةكةت وسئنئث ءبارئن ابدةن زةرتتةپ، ةرتةث كةلةتئن اعايئنداردئث باسپاناسئز، جذمئسسئز، الةؤمةتتئك قورعالؤسئز قالماؤئن جان-جاقتئ ويلاستئرؤئ قاجةت. بارلئعئ وسئلاي ذيئمداستئرئلاتئن بولسا، مةن بذدان بئلايعئ كوش - ارناپ قونئستاندئراتئن كوش بولادئ دةپ ويلايمئن. مةنئث بئلؤئمشة، ةندئ «نذرلئ كوش» باعدارلاماسئنئث ةكئنشئ كةزةثئ وسئلاي ذيئمداستئرئلاتئن بولادئ.
ال كةلگةن اعايئنداردئ اؤئل-اؤئل ةتئپ توپتاپ ورنالاستئرؤ ولاردئث وقشاؤلانئپ قالاتئندئعئن، الةؤمةتتئك تذيتكئلدةردئث كوبةيةتئندئگئن كورسةتتئ. جالپئ، كوشئ-قون ذدةرئسئ مةملةكةتتئك دةثگةيدة قابئلدانعان يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ، «جول كارتاسئ»، «جذمئسپةن قامتؤ» «شاعئن قالالاردئ دامئتؤ» سياقتئ باعدارلامالارمةن ئثعايلاستئرئلا جذرگئزئلةتئن بولسا، مذنئث ناتيجةسئ دة جوعارئ بولاتئنئ انئق. ةگةر جاثا جئلعا دةيئن قذرئلئمدئق وزگةرئستةر اياقتالئپ، كةلةسئ جئلدئث باسئنان تئثعئلئقتئ جذمئس باستالسا، ونئث پايداسئن كوپ ذزاماي-اق كورةتئنئمئزگة كذمان جوق.
- جؤئردا پاألوداردا ءبئر جيئن ءوتتئ. وعان ءسئز دة قاتئستئثئز. قانداي اسةردة قايتتئثئز؟
- ءيا، بيئل دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئنئث قذرئلعانئنا 20 جئل تولادئ. سوعان وراي ءبئز جةر-جةرلةردة شارالار وتكئزئپ جاتئرمئز. ونئ 9- ناؤرئزدا ئستامبذلدا دوثگةلةك ذستةل، ذلكةن كونسةرت وتكئزؤدةن باستادئق. ودان سوث دانياعا بارئپ، ةؤروپا قازاقتارئنئث كئشئ قذرئلتايئن وتكئزئپ كةلدئك. مامئر ايئندا تاشكةنتتة جيئن ءوتتئ. اتئراؤ وبلئستئق فيليالئمئز 20 جئلدئققا بايلانئستئ ءساؤئر ايئندا ذلكةن جيئن وتكئزدئ. ال پاألوداردا «شةتةلدةردةن كةلگةن قانداستارئمئزدئث قازاقستان ةكونوميكاسئنئث دامؤئنا قوسقان ذلةسئ» دةگةن تاقئرئپتا رةسپؤبليكالئق كونفةرةنسيا بولدئ.
بذل جيئننئث باستئ ةرةكشةلئگئ - وندا تذثعئش رةت وبلئستئق دةثگةيدة كوشئ-قون ماسةلةسئ قارالئپ، وبلئس اكئمئ ةرلان ارئن مئرزا بايانداما جاسادئ. وبلئس اكئمئ قاتئسقان سوث وعان بارلئق وبلئستئق مةكةمةلةردئث، اؤدانداردئث باسشئلارئ، ءتئپتئ استانا مةن الماتئدان ءبئراز عالئمدار قاتئسئپ، كوشئ-قونعا قاتئستئ ويلارئمةن ءبولئستئ. ال مةملةكةتتئك دةثگةيدة قابئلداناتئن بارلئق باعدارلامالار ءار اؤدان، ءار وبلئس بويئنشا بذكئل ةل كولةمئندة تومةننةن جوعارئعا دةيئن تياناقتئ اتقارئلسا عانا ناتيجة جوعارئ بولاتئنئ ءسوزسئز. وسئ تذرعئدان بذل جيئن باسقا، اسئرةسة، سئرتتان كوشئپ كةلگةن اعايئندار كوبئرةك قونئستانعان وبلئس باسشئلارئنا دا وي سالاتئن، ناقتئ ارةكةتكة باستايتئن ذلگئ بولدئ-اؤ دةيمئن. ءبئز بذل ويئمئزدئ پرةزيدةنت اكئمشئلئگئنة دة جةتكئزسةك دةپ وتئرمئز.
جالپئ، قازاق حالقئنئث تاريحئندا كوشئ-قون دةگةن توقتاعان ةمةس. ول جوعارئدا ايتقانئمداي توقتامايدئ دا. كةرةك دةسةثئز كوشئ-قون ذدةرئسئندة جاثا كةزةث باستالعالئ تذر. تةك بذل ذدةرئستئ مةملةكةتتئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق ساياساتئنئث اجئراماس بولئگئ رةتئندة ذتئمدئ، ءتيئمدئ ذيئمداستئرا ءبئلؤ، بئلئكتئ باسقارا ءبئلؤ كةرةك. وسئ تذرعئدان دا بذل ماسةلةمةن تئكةلةي اينالئساتئن قذزئرلئ قذرئلئمنئث قاجةت ةكةنئ انئق.
- قاؤئمداستئقتئث 20 جئلدئعئنا وراي ارنايئ شارالار ذيئمداستئرئلا ما؟
- بذيئرسا، قازان ايئندا الماتئ قالاسئندا ءبئرقاتار شارالار وتكئزؤدئ جوسپارلاپ وتئرمئز. سونئث اياسئندا شةتةلدةگئ قانداستارئمئزدئث قاتئسؤئمةن سالتاناتتئ جيئن، كورمة، اقئندار ءمذشايراسئ، ايتئس، كونسةرتتئك باعدارلاما وتةتئن بولادئ. ةث ذلكةن شارا - «قاؤئمداستئققا 20 جئل: تاريحئ، بذگئنئ، ةرتةثئ» دةگةن حالئقارالئق عئلئمي-پراكتيكالئق كونفةرةنسيا بولادئ. وعان قازئردئث وزئندة 60 تان استام بايانداما كةلئپ ءتذستئ.تذركيا، قئتاي، رةسةي، موثعوليانئث دياسپورولوگيا ماسةلةلةرئمةن اينالئساتئن عالئمدارئ قاتئسامئز دةپ وتئر. عئلئم اكادةمياسئنئث تاريح، ءتئل، شئعئستانؤ ينستيتؤتتارئ، پرةزيدةنت مذراعاتئ سياقتئ ذلكةن عئلئمي ورتالئق وكئلدةرئ اؤقئمدئ باياندامالار دايئنداپ جاتئر.
بذل نةنئ كورسةتةدئ، دةمةك ءبئزدئث قوعامدا كوشئ-قونعا، سونئث ئشئندة سئرتتاعئ اعايئننئث اتاجذرتقا ورالؤئنا دةگةن ئستئق ئقئلاس بار. ونئث ذلتتئق، ةكونوميكالئق، الةؤمةتتئك دامؤعا تيگئزةتئن ذنامدئ اسةرئ مةن ناقتئ ناتيجةسئنة دةگةن قاجةتتئلئك پةن قئزئعؤشئلئق بار. دةمةك، كوشئ-قون ماسةلةسئندة كةتكةن كةمشئلئكتةر ةسكةرئلئپ، ول جاثا سيپات الادئ.
سذحباتتاسقان قذتماعامبةت قونئسباي
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ