ةت جئلئكتةيتئن ةركةك بار ما؟

    استانا. 1 - ناؤرئز. قازاقپارات - مال سويؤدئ ذمئتقانئ ازداي، قوناققا ارناپ تاباق تارتؤدئ بذگة-شئگةسئنة دةيئن بئلةتئندةر سيرةك. ةتتئث ءبارئن ءذيئپ-توگئپ دايئن تؤراپ اكةلؤ ادةتكة اينالدئ.

ةت جئلئكتةيتئن ةركةك بار ما؟

سئيلئ قوناققا، ذلكةن-كئشئگة تارتئلاتئن تاباققا قانداي كادةلئ سذيةكتةر سالئنؤ كةرةكتئگئن ورتا جاسقا تاياعان ايةلدةردئث اراسئندا «كذيةؤ بالاعا ءتوس بةرةدئ، قالعانئن اپام بئلةدئ...» دةيتئندةر كوپ. كذيةؤ جئگئتتئث سئباعاسئن عانا بئلةتئندةر، قازاقتئث سالتئن ساقتاعان اجةلةرئمئزدةن كةيئن قوناققا تاباق تارتؤدئث ءجونئن بئلةتئن جان تاپپاي قالماي ما؟..

 قاساپشئ - مال سوياتئن مامان. مالدئ سويعاندا تةرئسئن بذلدئرمةي، مذشةلةپ، جةؤگة بولمايتئن جةرلةرئن سئلئپ تاستايدئ. ХІХ-ХХ عاسئردئث باسئندا قاساپشئلار مالدئ سويئپ، ساتئپ كاسئپ ةتكةن. مال وسئرگةن اركئمنئث قاساپشئلئقتان حابارئ بولعان (قازاق سوأةت ةنسيكلوپةدياسئ، 553-بةت، 1975 ج). سوثعئ جئلدارئ مال سوياتئن ارنايئ قاساپحانالار كةرةكتئگئ ءجيئ ايتئلادئ. ءبئراق تالاپقا ساي قاساپحانالار ذلكةن قالالار مةن وبلئس ورتالئقتارئنئث وزئندة تاپشئ. كةرئسئنشة، جابايئ بازار سةكئلدئ قاپتاعان قاساپحانالاردئث جذمئسئ قئزئپ-اق تذر. ءبئراق قئسئ-جازئ مال سويؤدان ءبئر كذن بوسامايتئن قاساپحانالاردان تازالئقتئ تالاپ ةتؤدئث ءوزئ مذث. مالدئث باسئن قذبئلاعا قاراتئپ، «سةندة جازئق جوق، مةندة ازئق جوق» دةپ ءبئسمئللاسئن ايتئپ، باؤئزداعاندا قانئن سارقئپ اعئزئپ، تذياعئن سةرپئپ، جانئ شئققان سوث بارئپ سويؤ كةرةكتئگئن ةكئ قاساپشئنئث ءبئرئ قاپةرئنة المايدئ. ايتا كةتةرلئك جايت، ايتقانئثئزدئ ءاپ-ساپتة ورئندايتئن قاساپشئلاردئث كوپشئلئگئ كذردئلةر، شةشةندةر، تذرئكتةر... كةرئسئنشة، ءدئني مةيرامدار كةزئندة باتاسئن اقشاعا ساتاتئن، ئشةك-قارئن ارشيتئن، مالدئث تةرئسئن قئتايعا ارزان باعاعا وتكئزةتئن قازاقتار. سوعئم سويؤدئ بةس ساؤساقتاي بئلةتئن قازاقتئث بالاسئ بذگئندة مال باؤئزداپ، ةت جئلئكتةتؤ ءذشئن نةگة وزگةگة كذنئ قاراپ قالدئ؟ قاساپشئلار قان-جئنئ ارالاسقان قالدئق، تاؤ بوپ ذيئلگةن تةرئ، ءار بذرئشتا تةثكيئپ باؤئزدالئپ جاتقان مالعا ءمان بةرئپ جاتپايدئ. ءبئر عانا ماقسات - از ؤاقئتتا كوپ مال سويئپ، اقشا تاپسا بولدئ. ءتئپتئ ةتتئ دذرئس جئلئكتةي المايتئن ستؤدةنتتةردئث شالا-شارپئ تئرلئگئ اقشا تابؤدئث امالئ. ءبئراق ةتئن قيدالاپ، دذرئس جئلئكتةپ، مذشةلةپ بةرمةسة دة، كةيئستئك بئلدئرةتئندةر جوقتئث قاسئ. قولقانئ قاباتئن مذثكئگةن يئستةن قاشئپ، قاشئقتاعئ كولئگئندة وتئرئپ، بذيرئق بةرؤگة عانا ةپتئ. قالتاسئنا قاراي مال تاثداپ، سويدئرئپ العانئنا ريزا. 

ةت مذشةلةؤ دةگةنئمئز - سويئلعان مالدئث ةتئن جئلئك-جئلئگئمةن بولشةكتةؤ. مالدئث ءتورت اياعئنداعئ 12 جئلئكتةگئ جامباس، ورتان جئلئك، توقپان جئلئك، كارئ جئلئك، جاؤئرئن سذيةكتةرئنة وراي ةت مذشةلةگةندة وسئ جئلئكتةردئ بؤئن-بؤئنئ بويئنشا اجئراتئپ جئلئكتةيدئ. ماسةلةن، قوي ةتئن جئلئكتةگةندة 13 مذشةگة: جامباس - 2، ورتان جئلئك - 2، اسئقتئ جئلئك - 2، بةل ومئرتقا - 1، سذبة قابئرعا - 2، (سذبةمةن بئرگة بذيرةكتةن جوعارئ 5 قابئرعا كةتةدئ)، قابئرعا - 2، ءتوس - 1، ومئرتقا - 1، جاؤئرئن - 2، توقپان جئلئك - 2، كارئ جئلئك - 2، بذعانا - 1، مويئن - 1 ةتئپ بولةدئ («شاثئراق» ةنسيكلوپةدياسئ، 194-بةت). مال سويؤدئ ذمئتقانئ ازداي، قوناققا ارناپ تاباق تارتؤدئ بذگة-شئگةسئنة دةيئن بئلةتئندةر سيرةك باس تاباق، ورتا تاباق، كئشئ تاباق تارتئپ قوناعئن قذدايئنداي سئيلايتئن قازاق اس ذسئنعاندا كورةگةندئك تانئتقان. قازاقستاننئث ءار ايماعئنا تان ةرةكشةلئكتةرئ بولعانئمةن، قوناقتئث جاسئنا، تؤئستئق جاقئندئعئنا قاراي تاباقتاردئث كوپتةگةن ءتذرئ بار:  سئي تاباققا - باس، جامباس، قازئ-قارتا، جال-جايا، قذيرئق، سذبة. قذدا تاباققا - باس، جامباس، قازئ-قارتا، جال-جايا، قذيرئق، باؤئر. قذداعي تاباققا - جاق، قازئ-قارتا، قارئن، توق ئشةك، اسئقتئ جئلئك، سذبة. جةثگة تاباققا - اسئقتئ جئلئك، سذبة، قابئرعا، مويئن ومئرتقا، قذيرئق، وكپة، ذلتابار. بةتاشار تاباققا - سذبة، ءتوس ةتئ، قارئن، اششئ ئشةك، قذيئمشاق، مويئن ومئرتقا. كذيةؤ تاباققا - ءتوس، اسئقتئ جئلئك، قابئرعا، ومئرتقا ةتئ، قازئ-قارتا.  قئز تاباققا - توقپان جئلئك، بةل ومئرتقا، قذيرئق، قابئرعا. قذرداس تاباققا - توقپان جئلئك، ومئرتقا، سذبة، قابئرعا، قازئ، قذيرئق. بالا تاباق - بةل ومئرتقا، قابئرعا، بذيرةك، باقاي، اسئقتئ جئلئك. («قازاق حالقئنئث سالت-داستذرلةرئ»، 2007 ج) قويدئث باسئن داستارقانعا ماثدايئنان تذمسئعئنا قاراي كةثسئرئكتئث ذستئنةن ءتئلئپ اكةلةدئ. باستئ ذستاعان قوناق وتئرعاندارعا شةتئنةن باستئ كةسئپ، بارلئعئنا ءبولئپ بةرةدئ. قذلاقتئث ءبئرئن سول شاثئراقتئث كئشئ بالاسئنا، ءبئرئن نةمةرةلئ كئسئگة ذسئنعان. قذيقادان اؤئز تيگةن سوث، وث كوزئن «حالقئثا، تؤئس-تؤعانئثا وث كوزئثمةن قارا» دةپ ةل باسقارعان ادامعا، توبة قذيقانئ «ةلدئث توبة ءبيئ بول» دةگةن تئلةكپةن ةلدئث قوشةمةتئنة بولةنگةن ازاماتقا ذستاتقان. جاقتئث ةتئن «جاعئث تذسكةنشة جاماندئق كورمة» دةپ ئرئمداپ ذسئنعان. قئسقاسئ، بارلئعئ باس ذستاعان ادامنئث شةشةندئگئنة، ءجون-جورالعئنئ دذرئس بئلةتئندئگئ بايلانئستئ بولعان. 

بذگئندة اؤئلدا «قوي اسئعئ دةمةثدةر، قولعا جاقسا ساقا عوي» دةپ قالتا-قالتا اسئق جينايتئن بالا ئلؤدة بئرةؤ. «اسئق ويناعان ازار» دةپ ويئنعا بةرئلگةن نةمةرةسئنة تايت دةيتئن اجةلةر كيئز باسقاندا اسئقتئ ءتذرلئ-ءتذستئ ةتئپ بوياپ بةرةتئن. قازئر كيئز باسؤ دا «ساننةن» قالعان. كيئز سةكئلدئ قولونةر بذيئمدارئن دايئنداؤ دا جويئلئپ بارا جاتئر. قازئر تةرئنئ تيئنعا وتكئزئپ، ءجذندئ قوبئراتئپ قوقئسقا تاستايدئ. ةسةسئنة، قئتايدئث قئمبات تونئمةن، تذرئكتئث توقئماسئنا تاثعالئپ، شيكئزاتتئ ارزانعا وتكئزئپ، كيئمدئ، توسةنئشتئ قئمباتقا ساتئپ الئپ جذرگةنئمئز جاسئرئن ةمةس.  ونان قالسا سوثعئ جئلدارئ ايةل زاتئن باتئر قئلئپ، ةر-ازاماتتاردئ اسحانانئث توثئرةگئندة عانا ناسيحاتتاؤ بةلةث الئپ بارادئ. «اؤزئنان ءسوزئ، ذستئنةن ءبوزئ ءتذسئپ» تذرعان ةر-ازاماتتاردئ قئزداي سئزئلعان كةيئپتة اسحانادا تاماق دايارلاتئپ قويادئ. ماسةلةن، «شئركئن، life» باعدارلاماسئندا «كئم قوراعا كوپ قوي كئرگئزةدئ؟»، «كئم كوپ اعاش جارادئ؟»، «كئم تةز سيئر ساؤادئ؟»، «كذبئنئ كئم تةز پئسةدئ؟» «كئم ناندئ جاقسئ پئسئرةدئ؟» دةپ ءار قازاقتئث قولئنان كةلةتئن شارؤانئ ءبئر-ءبئر باعدارلاماعا ارقاؤ ةتتئ. اسكةري قالاشئقتا كذشئن سئناپ، بؤرابايدا اعاشتان-اعاشقا سةكئرتئپ، اؤئلدئث تئرشئلئگئ تاثسئق ةمةس انشئلةردئ سؤدا ءجذزدئرئپ، تاؤ مةن تاسقا ورمةلةتتئ. باعدارلاماعا قاتئسؤشئلار دا شاماسئ كةلمةيتئندةي «قيئن بولدئ، بذرئن مذندايدئ ئستةپ كورمةپپئن» دةپ اعاش جارؤ، قويدئ ءبولؤدئث قيئندئعئن باعدارلاما بارئسئندا ءبئر، كذندةلئگئندة ةكئ ايتؤدان جالئقپادئ. «اؤئلدان كةتكةلئ قولئما ذستاپ كورمةپ ةدئم» دةپ ةر انشئلةردئث قئزداي سئزئلئپ، السئزدئك تانئتؤئنا نة جورئق؟ قانشا جةردةن شوؤ جاساماق بولسا دا، ءبئر ءسوز ايتئپ، ةكئ رةت كذلةتئن ءانشئ جئگئتتةر ءالجؤازدئعئن ماقتانا ما؟ نة بولماسا قئزدار كومانداسئنئث ةفير ارقئلئ ءبئرئن-ءبئرئ سوگة جامانداپ، بةت جئرتئسقانئ كئمگة كةرةك؟.. 

 ءبئرشاما ؤاقئت بذرئن «تاث قالماثئز» باعدارلاماسئندا «شانشار» تةاترئنئث ارتيستةرئن اسپاز قئلئپ، كةلگةن قوناقتارعا تاماق جاساتاتئن. قوناقتار دا «تاماق پئسئرؤدئ جذمئرتقا قؤئرؤدان باستاعانمئن» دةپ اعئنان جارئلئپ، تاماقتئ دذرئس دايارلاؤدئ ذيرةتئپ باقتئ.  «ةركةكتئث اتئ ةركةك» دةپ ساياتشئلئق، سةرئلئك، ةر ادامنئث وتباسئنداعئ رولئ تؤرالئ از دا بولسا اثگئمة-ناسيحات ايتاتئن بةكجان تذرئس جذرگئزگةن حاباردئث عذمئرئ ذزاق بولمادئ.  بذگئندة ةفيردة كةلگةن قوناعئمةن قازاقتئث جايئ، ةل تذرمئسئ، ءداستذر جايئندا تام-تذمداپ اثگئمة قوزعاپ وتئراتئن «ذيات بولماسئننئث» اقئلباي اقساقالئ دا جوق.  ساياتشئلئق قذرئپ، اعاشتان ءتذيئن تذيةتئن، ةر-ازاماتقا تيةسئلئ ونةردئ ناسيحاتتاؤ كةمشئن. ذساقتالئپ بارا جاتقانئنا ذلتتئق رؤح پةن نامئس قانا جةتئسپةيدئ.  قازاق سوعئم سويؤدا جاتتئث قولئنا جاؤتاثدايتئنداي نة كذن تؤدئ؟ قازئر قازاقتئث مال باؤئزداپ، ةت جئلئكتةي الماؤئنئث سةبةبئ نةدة؟ وسئ ماسةلةگة وراي قازاقتئث تاماقتانؤ ءداستذرئن، ئرئم-تئيئمدارئن زةرتتةپ جذرگةن باسپاگةر، جازؤشئ كادئربةك سةگئزباي ذلئنئث پئكئرئن بئلگةن ةدئك.

 راس، قازاقتئث ءوز مالئن ءوزئ سويا المايتئن دةثگةيگة جةتكةنئنة جذرةگئم اؤئرادئ. مال باؤئزداؤدئ ذمئتئپ قالعان. اؤئلدا سوعئمنئث ءجونئن بئلةتئندةردئث كوزئ كةتتئ. ات ارئتئپ، كورشئ اؤئلدان قاساپشئ اكةلةتئندةردئ كورئپ ءجذرمئن. «قاراش-قاراش وقيعاسئندا» رئسقذل ةن دالادا ءجذرئپ، ءبئر ءوزئ ءبئر جئلقئنئ جئعئپ، سويئپ الاتئن ئسپا بولعان. مال باؤئزداي الماؤ قازاق دةگةن اتئمئزعا ذيات. قازئرگئلةر دذكةندةگئ دايئن ةتكة جذگئرةدئ. مذزداتقئشتا ساقتالعان ةتتة ءدام بولمايدئ. سةبةبئ مالدئ قاساپحانالاردا شوشئتئپ سويادئ. سةمةيدئث، الماتئنئث ةت كومبيناتتارئندا بولعانئمدا سيئردئ تابئنئمةن، جئلقئنئ ذيئرئمةن اكةلئپ قاماپ، ءدارئ بةرئپ مالدئث جانئن قيناپ، ئشئندةگئ قان-جئنئن ءتذسئرئپ تاستاپ، سوياتئنئن كورگةنمئن. شوشئنعان مالدئث ةتئنئث بةزدةرئ كوبةيئپ، ءدامئ كةتةدئ. سوعئمعا جئلقئ سويسا قازئسئن «بارماق»، «ةكئ ةلئ»، «ءتورت ةلئ»، «بةس ةلئ»، «شئناشاق»، تئم ارئعئن «پئشاق سئرتئ قئرتئسئ بار» دةگةنگة بئرةؤ ذقسا، ءبئرئ ءمان بةرئپ جاتپايدئ. سوعئمدئ ساقتاؤ، قازئ اينالدئرؤدئ كونةكوز اجةلةرئمئزدةن ذيرةنئپ قالؤئمئز قاجةت-اق.  اسئرةسة، قالانئث قازاقتارئ قذربان ايتتئث كةزئندة مالئن ماشيناسئنا تيةپ الئپ، كةزةككة تذرئپ قاساپشئلارعا سويدئرئپ الئپ كةلةدئ. ءبئر قويدئ سويدئرؤ - 5000 تةثگة، ءارئ قاراي بولشةكتةپ بةرسة، قئزمةتئنئث قذنئ دا قئمباتتايدئ. كةلةسئ ءبئر 5000 تةثگةدةن ايئرئلئپ قالماؤ ءذشئن جانذشئرئپ، قويدئ 10-15 مينؤتتا سويئپ، دورباعا سالئپ بةرةدئ.  ماسةلةن، اتئپ العان اثدئ دا ادال باؤئزداؤ كةرةك. اثشئلئق، ساياتشئلئق ءوزئ الدئنا بولةك اثگئمة. ءبئراق قازئر سايات قذرؤدا داراقئلئق باسئم. ماشيناسئ مةن مئلتئعئنا ماقتانؤ ءذشئن شئققاندار مةرگةندئكتئ مةثگةرمةگةن. قازاقتا «ئسقئرئپ اتقان كيئكتئث جازئعئ جوق» دةيدئ. ونداعئ ايتپاعئ قوراداعئ مال بولسئن، دالاداعئ اث بولسئن قاشؤعا مذمكئندئك بةرگةن. قازئرگئ اثشئلاردئث ئشئندة «وق تيسة بولدئ، قان شئقتئ» دةپ ةسةپتةيتئندةر بار. باؤئزدالماعان مال ارام بولئپ سانالادئ. مالدئث قانئ اؤرؤ تاراتؤعا بئردةن-ءبئر سةبةپشئ ةكةنئن عئلئم دالةلدةپ وتئر. بذگئندة ةلدئث «حالال» دةپ جاثالئق اشقانداي جارئسا ايتئپ جذرگةنئ قازاقتئث «مالدئ ادالداپ سويؤ»، «ادال اس» دةگةن ءسوزئ. 

بذل كذندة جذرةك، باؤئر، بذيرةگئن الئپ، ئشةك-قارئندئ اقتارئپ، قوقئسقا تاستايدئ. دارؤمةننئث دةنئ ئشةك-قارئندا. ونئ تازالاؤدئ، ودان ءتذرلئ تاعام تذرلةرئن دايئنداؤدئ ذمئتقانئمئز وكئنئشتئ. داستارقانعا مالدئث باسئن قذبئلاعا قاراتئپ، ماثدايئن ايقئشتاپ كةسكئلةپ اپارادئ. قازئر مةنئ قئنجئلتاتئنئ ةتتئ تؤراپ، جئلئكتةردئ كولدةنةث ءذيئپ-توگئپ ذستئنة قويئپ اكةلة سالاتئن بولئپ ءجذر. بذل ءداستذردئ سئيلاماؤ. «پئشاعئ بار سذيگةنئن جةيدئ، پئشاعئ جوق تيگةنئن» جةيدئ دةگةندةي ةتتئ ةبئ بار ادام تؤرايدئ. قامئرعا تذزدئق قذيئپ، ةتتئ بذتئندةي بولةك سالئپ اكةلؤ دة قوناققا دةگةن قذرمةتسئزدئك. قوناقتار ةت تؤراپ وتئرماسئن دةپ، تؤراپ اكةلؤ تاباق تارتؤعا جاتپايدئ.  حالقئمئزدا «اش بولساث دا اسئقتئث ةتئن اساما، توق بولساث دا توبئقتئث ةتئن تاستاما» دةيدئ. جاستار ةت مذجؤدئ بئلمةيدئ. ءتذرتئپ، شذقئپ جةيدئ. بئرةؤ قولمةن ذستاعان سوث «ادامنئث قولئ دةيدئ» دةگةن بئلگئشسئماق تازالئقشئلار ةتتئ اپارئپ قوقئس جاشئككة تاستايدئ. وبال-ءساؤاپتئ بئلةتئن قازاق ةشقاشان سذيةكتئ ةتئمةن تاستاماعان. راسؤا ةتپةي اسئقتئ جئلئكتئ مذجئگةندة تازالاپ، جئلتئراتئپ ارشئپ، اسئعئن بالاسئ بار ذيگة بةرگةن. بالا كذتئپ جذرگةن كةلئنشةككة «ذلدئ بولسئن، دذنيةگة كةلةر ازاماتتئ وسئ اسئق كذتئپ جاتسئن» دةپ نيةت ةتكةن. سذيةكتئ جاس جئگئتتةرگة كةلئنشةگئث سذلؤ بولادئ دةپ تازالاپ مذجئتكةن. 

باتا جاسالماي تذرئپ باس تاباقتئ الا شاباتئندار بار. ةت جةلئنئپ، سورپا ءئشئلئپ بولعان سوث اس قايئرادئ. تاباقتئ سودان سوث الئپ كةتؤ كةرةك. استا-توك قذدايئ تاماق بةرئپ، سوم-سوم ةتتئ قوقئسقا تاستاي سالئپ، مالدئث كيةسئن قاپةرگة المايتئنداردان قورقامئن.  قازاقتئث مال سويؤ، تاباق تارتؤئ ذلكةن عئلئم. وسئنئ جوعارئ وقؤ ورئندارئ، اسپازدار دايئندايتئن كوللةدجدةردة ءبئر ءپاندئ سالت-داستذرگة ارناسا، ارتئق بولماس ةدئ دةپ ويلايمئن. سوندا عانا جاستارئمئزدئث ءداستذردئ ذيرةنئپ، ءوز مالئن ءوزئ سويئپ الاتئن بولادئ.

   P.S وركةنيةتتئث ءبارئ باتئستا دةپ ءوز ءداستذرئمئزدئ، مادةنيةتئمئزدئ مةنسئنبةي جذرگةندة ذلتتئق تاعام، ذلتتئق ويئندارئمئزدئ شةتةلدئكتةر «بئزدئكئ» دةپ يةلةنئپ كةتتئ. نةمئستةر قئمئزدئ، قئرعئزدار كوكپاردئ، تاعئ ءبئرئ قولونةرئمئزدئ وزدةرئنئث ذلتتئق برةندئنة اينالدئرئپ ذلگةردئ. ةندئ كةلئپ اپتالاپ قازاقتئث ءتول ونةرئ تؤرالئ «پايداسئ مئناداي، قذرامئ وسئنداي، وسئلاي دايئندالادئ...» دةپ سةمينار وتكئزئپ، قازاققا لةكسيا وقيتئندئ شئعاردئ. «قولدا باردا التئننئث قادئرئن بئلمةسةك»، ةرتةث ذلتتئق قذندئلئقتارئمئزدئ قولدئ قئلئپ، وزگةگة جاؤتاثداپ وكئنئپ جذرمةيئك.

   مايرا جانئسباي

دةرةككوزئ:«ايقئن» گازةتئ