قازاقئ ادةت-عذرئپقا ءدئندئ قارسئ قويؤ - ارئدةن ويلاستئرئلعان قاستاندئق

يةك. قازاقپارات. بةكسذلتان نذرجةكة ذلئ، جازؤشئ، «جالئن» باسپاسئنئث ديرةكتورئ. - قاي زاماندا دا زيالئ قاؤئمعا قوعامداعئ وزگةرئستةردئث قوزعاؤشئ كذشئ رةتئندة قاراپ كةلدئك. سئزدئثشة،ينتةلليگةنسيانئث بذگئنگئ تاثداعئ رولئ، ورنئ قانداي؟
None
None

- بذرئن قالاي بولسا، ءالئ سولاي. زيالئ قاؤئم دا، جالپئ كوپشئلئك تة بئزدة ةجةلدةن ءذش ءتذرلئ. ءبئرئنشئسئ، ءارئ ءالئ دة دةس بةرمةي كةلة جاتقانئ - ورئسشا وقئپ، ورئس ادةت-عذرپئن بويئنا سئثئرگةندةر. وبالئ نة كةرةك، ولاردا ءبئلئم بار، ءبئراق بويئندا ذلتتئق بولمئس كةمشئن. قازاقتئث ادةتئن، عذرئپ-سالتئن تةرةث بئلة بةرمةيدئ نةمةسة مةنسئنبةيدئ. ةكئنشئسئ، ءارئ ءبئر-ءبئرئن ناشار قولدايتئندار - قازاقشا وقئپ، ادةت-عذرئپتئ اجةپتاؤئر بئلةتئندةر. بذلاردا ورئسشا وقئعاندارداي ءدال سويلةؤ، بذلتاقتاماي جانة بئلگةنئن عانا ايتؤ، بئلگةنئنة عانا ارالاسؤ جاعئ جةتئسپةيدئ. الدةنةگة جالتاقتايدئ، الدةنةدةن جاسقانادئ. ونئث تذپكئ سةبةبئ از وقئپ، از بئلگةندئكتةن. بذلار باياعئ اباي ايتقان:

«تؤئسقانئث، دوستارئث -ء بارئ

ةكئ ذشتئ،

سول سةبةپتئ دوسئثنان دذشپان كذشتئ»، - دةگةنگة ساياتئندار. سوندئقتان: «باس كةسپةك بولسا دا، ءتئل كةسپةك جوق»، - دةؤگة ءبئرئ بارادئ، ءبئرئ بارمايدئ. ءذشئنشئسئ، اناعان دا، مئناعان دا قوسئلمايتئن وزئنة-ءوزئ توق جاندار. ةث كوبئ - وسئ ءذشئنشئ توپ. ويئثدئ جذزةگة اسئرؤعا كومةكتةسةتئن دة، كةدةرگئ كةلتئرةتئن دة، نةگئزئنةن، وسئ توپ.

ءبئزدئث داؤئرئمئزگة دةيئنگئ V عاسئردا ارئس بابامئزدان گرةكتةر: «جةر بةتئندة ولئلةر كوپ پة، تئرئلةر كوپ پة؟» - دةپ سذراعان عوي. سوندا بابامئز: «كةمةدةگئلةردئ قايسئسئنا قوساسئز؟» - دةپ، سذراعئنا سذراقپةن جاؤاپ قايتارئپتئ. سول ايتقانداي، وسئ ءذشئنشئ توپ بئزدة ذنةمئ ءذنسئز قالادئ. ال وسئ توپ باسقالارعا قوسئلئپ ويانعان كةزدة ذلت تا ويانادئ، قازاق ناعئز اؤئزبئرلئكتئ قازاق بولادئ. ولار بذيئعئ جاتقان كةزدة شئن زيالئنئث كذنئ كذن ةمةس. ويتكةنئ قازاقتا «قوي اقساعئمةن مئث بولادئ» دةگةن ءسوز بار. دةمةك ءذشئنشئ توپقا جاتاتئن كوپشئلئكتئ قاي توپ وزئنة قوسا السا، بئزدة سول توپتئث ءسوزئ دة، ءئسئ دة تذگةندةلةدئ. سول توپتئث رولئ دة ارتادئ. قازئر زيالئ قاؤئمنئث اراسئندا وسئ ءذشئنشئ توپتئ وياتؤ كذرةسئ ءجذرئپ جاتئر. مةن دة سول كذرةسكة قاتئسئپ جذرگةندةردئث ءبئرئمئن. ءذشئنشئ توپ قولداماسا، قازاقتئث ذلتتئق تئرةگئ ذنةمئ قاؤئپ ذستئندة قالتئلدايدئ دا تذرادئ.

بارلئق ادامنئث ةكئ بةتئ بار: ءبئرئ - ةلگة جاقسئ بوپ كورئنؤگة تئرئساتئن قوعامدئق بةتئ، ةكئنشئسئ - ةلدةن جاسئرؤعا تئرئساتئن پةندةلئك بةتئ. ابايدئث «ءئشئ جاؤ بوپ، سئرتئ كذلمةك» دةيتئنئ - سول. وسئ ةكئ بةت ءبئر-بئرئمةن قانشالئق ذيلةس كةلسة، سول ادامدئ سونشالئق زيالئ دةپ، حالئق سونئ تئثداؤئ ءتيئس.

- ءبئر سوزئثئزدة قازئرگئ قازاق تاريحشئلارئن «جالتاق»، «ئنجئق» دةپ سئناعانئثئز بار. ءسئزدئث ويئثئزشا، ءبئزدئث تاريحشئلارئمئز قانداي تاقئرئپتارعا باتئل بارا الماي ءجذر؟ قانداي ماسةلةلةردة تابانسئزدئق تانئتؤدا؟

- تاريح توثئرةگئندة ايتئس-تارتئس كوپ. سةبةبئ كةثةس زامانئندا قازاق تاريحئ ارنايئ وقئتئلمادئ. سوندئقتان ونئ كوبئمئز شالا بئلةمئز. سونئ پايدالانئپ اركئم-اركئم اتاقتئ تاريحي تذلعالاردئ حالئققا تةرةث تانئتؤ ءذشئن ةمةس، اتاقتئنئث اتئن جامئلئپ ءوز اتئن شئعارئپ قالؤ ءذشئن دذمبئلةز دذنيةلةردئ جازئپ تاستادئ دا، سونئث كةسئرئنةن ناعئز شئندئققا جةتة الماي ايتئسئپ جذرگةن جايئمئز كوپ. مةن، جالپئ، تاريحشئلاردئ قذرمةتتةيمئن. ولاردئث ءئلئمئ - ةلدئ ةل ةتةتئن ءئلئم. سوندئقتان ولار ءار سوزئنة، ءار دةرةگئنة مذقيات بولسا ةكةن، بةتالدئ سويلةي سالماسا ةكةن دةپ تئلةيمئن. وتئزئنشئ جئلدارداعئ اشارشئلئقتا قازاق حالقئنئث ذشتةن ةكئسئ قئرئلعان كورئنةدئ. ءدال سول قئرئلئپ جاتقان قازاقتئ باسقارعان گولوششةكيننئث قاسئندا و.يسايةأ، ذ.قذلئمبةتوأ، ة.ةرنازاروأ، ي.قذرامئسوأ سةكئلدئ قانداستارئمئز دا وتئردئ. 1933- جئلدئث شئلدة ايئندا وتكةن قازاق ولكةلئك كوميتةتئنئث VІ پلةنؤمئندا سويلةؤشئلةر زالالدئ جاعداي ءذشئن جوعارئدا اتالعان ادامداردئ دا ايئپتاعان. سولاردئث ئشئندة ءوز كئناسئن ءتذسئنئپ سويلةگةن - تةك و.يسايةأ. اشتئق جاعدايئن اشئپ ايتئپ ستالينگة العاش حات جازعان دا و.يسايةأ. الايدا حالئقتئث جاپپاي قئرئلؤئن ارةكةتسئز باقئلاپ وتئرعانئنا بولا ةشكئم و كئسئنئث اتئنا كوشة دة، اؤئل دا سذرامايدئ. مةنئثشة، سول دذرئس. سةبةبئ حالقئن قورعاي الماعان اقئل مةن ءبئلئم - سونشالئق قذرمةتتةؤگة تاتئمايتئن اقئل، ءبئلئم. ءبئراق سول كئنالئلةردئث ئشئندةگئ ءبئر ادامعا كوشةنئث اتئن بةرؤ كةرةك دةگةن تئلةككة ةكئ بئردةي اتاقتئ تاريحشئ، ةكئ بئردةي دوكتور ءئنئمئزدئث ءذن قوسقانئن كورئپ، قاتتئ تاثعالدئم. تابانسئزدئق دةگةن - وسئ.

تاريحشئلارئمئزدئث باتئل بارا الماي جذرگةن ءبئر تاقئرئبئ - شةجئرة. شةجئرة كوبئنةسة وقيعانئث قالاي بولعانئن، قايدا بولعانئن جانة كئمگة قاتئستئ بولعانئن ةسكة الئپ ايتادئ. ال تاريح سونئث قاشان بولعانئن انئقتاؤعا ءتيئس. سوندا ءبئزدئث اثئز دةپ جذرگةنئمئزدئث ءبئرازئ ناقتئ اقيقاتقا اينالادئ. ءسويتئپ، تاريحئمئز تذگةندةلة باستايدئ. قازئرشة اثئزدئ دا، ماداق جئرلاردئ دا تاريحي دالةل دةپ الا جذگئرئپ ءجذرمئز. شئن مانئندة، اثئز بةن ماداق جئرلار بةلگئلئ ءبئر تذلعانئث تةك اتاقتئ ادام بولعانئن عانا دالةلدةيدئ. سونان سوث بئزدة ساق، عذن، ءذيسئن، قاثلئ داؤئرلةرئن ناقتئ جئكتةؤ، عئلئمي دالةلدةؤ جوق. كونةنئث ءبارئن ساق داؤئرئنة جاتقئزا سالؤ - باسئن اؤئرتقئسئ كةلمةيتئندةردئث ارةكةتئ. بذل - عئلئم ءذشئن ذلكةن قئلمئس. ءداؤئر انئق بولماعان سوث، قالعانئنئث ءبارئ قاتة، وتئرئك جورامال بولادئ. سوندئقتان مةن ارنايئ تةحنيكالئق زةرتتةؤلةر بويئنشا انئقتالماي، انشةيئن اؤئزشا ايتا سالعان داؤئرلةرگة سةنبةيمئن. ماسةلةن، ةسئك قورعانئنان تابئلعان حانزادانئ مةن ءذيسئن ءداؤئرئنئث ادامئ، ةلساؤ ءبيدئث ةرتة ولگةن بالاسئ نؤلئ دةپ سانايمئن. بذل - رؤشئلدئق نةمةسة جةرشئلدئگئم ةمةس، قازئبةك بةك تاؤاسار ذلئنئث جازعاندارئ مةن قئتايدان شئققان «ءذيسئن ةلئ» كئتابئنداعئ زةرتتةؤلةردةن، سؤبيحايدئث، مئثجانيدئث جازعاندارئنان تذيگةنئم.

- جازؤ، سئزؤ ماسةلةسئ جونئنةن العاندا، ءسئزدئث بذگئنگئ ورفوگرافيالئق زاثدئلئقتارعا باعئنعئثئز كةلمةيتئنئ بايقالادئ. نةگة؟

- ويتكةنئ قازاق ءتئلئنئث قازئرگئ زاثدئلئقتارئ ءتئلئمئزدئث تابيعي بولمئسئنا ةمةس، ورئس ءتئلئنئث زاثدئلئقتارئنا نةگئزدةلگةن. 1983- جئلئ قابئلدانعان «قازاق ءتئلئنئث نةگئزگئ ةملة ةرةجةلةرئندة» «ورئس تئلئنةن ةنگةن اتاؤ سوزدةردئث تذلعاسئ ورئس ورفوگرافياسئ بويئنشا وزگةرتئلمةي جازئلادئ» دةپ اپ-انئق جازئلعان. بذل - وتة ورةسكةل، زياندئ زاث. مةن سول زاثدئ جويئپ، ءوز ءتئلئمئزدئث تابيعاتئن ةسكةرة وتئرئپ، ذندةستئك زاثئن نةگئزگة الاتئن جاثا زاث قابئلداؤ كةرةك دةيمئن. بذرئنعئ زاث - الاقول زاث. ويتكةنئ وندا: «اراپ، پارسئ تئلدةرئنةن ةنگةن سوزدةر قازاقشا دئبئستالئپ وزگةرگةن كذيئندة جازئلادئ»، - دةپ مئندةتتةيدئ. سونئسئمةن ورئس سوزدةرئنة ايرئقشا ارتئقشئلئق بةرةدئ. تاؤةلسئزدئك العانئمئزعا 20 جئل تولسا دا، ءالئ سول ورئس سوزدةرئنئث ارتئقشئلئعئن ساقتاپ كةلةمئز. وعان باعئنعئم كةلة مة، كةلمةي مة، ماسةلة سوندا ما ةكةن؟ ماسةلة - سةندةردئث كئمدئ جاقتايتئندارئندا عوي، مةنئ مة، الدة الگئ زاثدئ ما؟

- راس، بئزدةگئ گرامماتيكا، تةرمينولوگيا سالالارئنئث كةم-كةتئك تذستارئ، ولقئلئقتارئ وتة كوپ. ءبئراق اركئمنئث ءار جاققا تارتئپ، وزئنشة ةرةجة شئعارؤئ، تةرمينكوم، ءتئل ءبئلئمئ ينستيتؤتئ سياقتئ زاثدئ قذرئلئمداردان بولةك باعئت ذستانؤئ ونسئز دا شاتاسقان جذرتتئ ودان ءارئ اداستئرادئ، ءتئپتئ ساؤاتسئزداندئرادئ دةپ ويلامايسئز با؟

- شاتاسقان ساؤاتسئزدار قاي زاثدئ دا باسشئلئققا الا الماي شاتاسا بةرةدئ. ولاردئ قورعاشتاؤدئث، مةنئثشة، ةش قاجةتئ جوق. ماسةلةن، مةن گازةت-جؤرنالعا ماقالا بةرگةندة، ءتول ءسوزدئث تئنئس بةلگئلةرئن ورئن-ورنئنا قويئپ جازام. ماقالام جارئق كورگةندة، ءتول ءسوزدئث الدئنا قويئلاتئن قوس نذكتةنئ، سوثئندا قويئلاتئن ءذتئر مةن سئزئقشانئ سونداعئ تذزةتكةرلةر ذنةمئ الئپ تاستايدئ. سوندا ولار قاي زاثعا باعئنادئ؟ ولاردئ شاتاستئرئپ جذرگةن مةن بة، مةنئ شاتاستئرئپ جذرگةن ولار ما؟ «ال»، «سونئمةن»، «ويتكةنئ»، «سةبةبئ»، «دةمةك» سةكئلدئ شئلاؤلاردئ بذكئل گازةت دةرلئك قئستئرما ءسوزدئث تئنئس بةلگئسئن قويئپ، ذتئرمةن اجئراتادئ. قاي زاثعا باعئنئپ ويتةدئ؟ ةش زاثعا باعئنبايدئ، بار-جوعئ شئلاؤ مةن قئستئرما ءسوزدئ نةمةسة قاراتپا ءسوزدئ اجئراتا المايدئ. ونداي بئلمةستئككة، مةنئثشة، ةشقانداي زاث كومةكتةسة المايدئ. «بولا ما؟»، «كةلة مة؟» دةؤدئث ورنئنا «كةلةدئ مة؟»، «بولادئ ما؟» دةيتئن بولدئق. «تؤعاندا دذنية ةسئگئن اشادئ ولةث» دةپ اباي، «مةن اكةمنئث وتئز ةكئ جاسئندا تؤعانمئن» دةپ ونئث ذلئ تذراعذل وتكةن عاسئردا جازئپ كةتئپ ةدئ، ءبئز «تؤئلدئ» دةگةننئن دذرئستئعئن دالةلدةپ قذلاش-قذلاش ماقالا جازدئق. بذل ءسوزدئث ادةبي نورماسئ «تؤدئ» دةگةنئ ءذشئن، ءبئر عئلئم دوكتورئ ر.سئزدئقوأانئ تئرئدةي جةپ قويا جازدادئ.

ناعئز تئلگة جاناشئر، بئلگئر باتئر بولسا، سول عالئم جوعارئدا مةن ايتقان زاثدئ وزگةرتؤگة نةگة اتسالئسپايدئ؟ ابايعا قذلاق اسپاعان عالئمدار بئزگة قذلاق اسا ما؟ ةرتةث ولار «تؤئلعان جةر»، «تؤئلعان ةل»، «تؤئلعان وتان» دةپ ءان سالسا، مةن ةش تاثدانبايمئن. «حالئق جاؤئ» اتانئپ اتئلئپ كةتكةن اعالارئمئز «وتباسئ» دةپ جازئپ كةتئپ ةدئ، ةندئ ءبئز «جانذيا» دةگةن جاساندئ ءسوزدئ ايتئپ تا، جازئپ تا ءجذرمئز. ءبئزدئث تئلئمئزدة «وتباسئ» دةگةن ءسوز بذرئن بولماعان سةكئلدئ. مةن مذنئ بئلئمدئلئككة، ساؤاتتئلئققا جاتادئ دةي المايمئن. ورئستار سولاي جازدئ ةكةن دةپ «اراب» دةپ جازئپ، «اراپ» دةپ ايتؤدئ دا مةن قازاق تئلئنة ارئدةن جاسالعان قاستاندئق دةپ بئلةم. «ك پ س س-تئ» «س و ك پ» دةمةي، «ك پ س س» كذيئندة جازئثدار دةگةن كةثةس ذكئمةتئنئث وكئمئنةن ةش ايئرماسئ جوق. «شاريعات» دةگةندئ «شاريات»، «مولدا» دةگةندئ «موللا»، «اللا» دةگةندئ «اللاه»، «قيجاپ» دةگةندئ «حيدجاپ» دةي باستاؤشئلار دا - ءتئل باسقئنشئلارئ. قازاقئ سوزگة، قازاقئ ادةت-عذرئپقا ءدئندئ قارسئ قويؤ - ارئدةن ويلاستئرئلعان قاستاندئق. ويتكةنئ دئندة بذكئل مذسئلمانعا اراپ ءسوزئن بذزباي سويلةتةم دةگةن ماقسات جوق.

قازئر عالئمدار «لاتئن ارپئنة كوشةيئك» دةگةندئ پاتريوتتئق ساناپ سابئلئپ ءجذر. بذل - انشةيئن عئلئمنان الئس توپقا باعئتتالعان الداؤ. «پوةزد»، «زاأود» دةگةندئ «poezd», «zavod» دةپ جازعاننان نة وزگةرةدئ؟ ةشتةثة. ال «پوةزد»، «زاأود» دةگةندئ «پويئز»، «زاؤئت» دةپ جازساق، قازاق ءتئلئنئث تابيعي زاثئ ساقتالادئ. دةمةك ارئپتئ ةمةس، جازؤ ةرةجةسئن وزگةرتؤ كةرةك. «ساموأار» دةگةندئ اتالارئمئز ةرئككةنئنةن نةمةسة ساقاؤلئعئنان «ساماؤئر» دةگةن جوق، ءتئلئنئث زاثدئلئعئن ساقتاپ سولاي دةدئ. ةندئ ءويتئپ قازاق ءتئلئنئث ءوز زاثدئلئعئن ساقتاپ جازا المايتئن بولساق، وعان ةش ئقپال ةتة المايتئن بولسا، وندا تةرمئنكومنئث، ءتئل ءبئلئمئ ينستيتؤتئنئث قازاققا قانشالئقتئ قاجةتئ بار؟ وسئ سذراقتئ ماعان قويعانشا، سولارعا نةگة قويمايسئثدار؟ جذرت ءبئلسئن ولاردئث نةگة ورئس سوزدةرئن ورئس ءتئلئنئث ةرةجةسئمةن جازؤعا قذشتار ةكةنئن. سونان سوث: «ءتئل-ءتئل!» - دةپ ايعايلاؤشئلار نةگة وسئ زاث جويئلسئن دةپ ايعايلامايدئ؟ ويتكةنئ، مةنئث بايقاؤئمشا، بذل كذرةستةن ةشكئمنئث جةكة باسئ اتاق-ابئروي تاپپايدئ؛ تاپسا، تةك ءتئل، جالپئ حالئق تابادئ. ال جةكة باسئنا پايداسئ تيمةيتئن جةرگة ءبئزدئث «باتئرلار» اياق باسپايدئ. ءبارئ، ءسئرا، «ونسئز دا شاتاسقان جذرتتئ ودان ءارئ اداستئرادئ، ءتئپتئ ساؤاتسئزداندئرادئ» دةپ، جئلئ قازاندئ جئلئ جاؤئپ قويا سالئپ جذرگةن بولؤ كةرةك. ال، سةن ايتقانداي، اركئم ءار جاققا تارتپاؤئ ءذشئن ءتئل ءبئلئمئ ينستيتؤتئ ءتئل بئلئمئنة يةلئك جاساپ، جذمئس ئستةؤئ كةرةك.

- ادةبيةتشئ، ءتئلشئ رةتئندة قازاق ءتئلئنئث جازؤ-سئزؤئ مةن ةملة-ةرةجةسئنة، سوزدئك قولدانئستارئنا قاتئستئ كةمشئلئك اتاؤلئنئ تذزةؤدئث قانداي جولدارئن ذسئنار ةدئثئز؟

- ونئث ءبئر-اق جولئ بار: بذكئل تذرئك ءتئلئنئث، سونئث ئشئندة قازاق ءتئلئنئث دة ءتذپ زاثدئلئعئ سانالاتئن ذندةستئك زاثئن باسشئلئققا الا وتئرئپ، قازاق ءتئلئنئث دذرئس جازؤ ةرةجةسئن جاثادان جاساپ شئعؤ كةرةك. ءبئتتئ. باسقا ةشقانداي دا جولئ جوق.

اأتور: روزا راقئم قئزئ

دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار