اقئن قاسئم امانجولوأ سؤرةتكةر بولئپ اق جايئق وثئرئندة قالئپتاستئ - ادةبيةتشئ-عالئم س.شاراباسوأ
وسئ جونئندة بةلگئلئ ادةبيةتشئ-عالئم، م.وتةمئس ذلئ اتئنداعئ باتئس قازاقستان مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ سةرئكقالي شاراباسوأ بئلايشا اثگئمةلةپ بةردئ.
-قازئرگئ سئندا، نة ادةبي ويتولعاؤدا بولماسئن، «اقئن شئعارماشئلئعئ تولئق زةرتتةلمةگةن، سوأةت زامانئندا «ذلتشئل» دةپ تالاندئ، ءالئ كذنگة دةيئن ادةبيةتتةگئ ورنئ بةلگئلةنبةگةن دةگةن تولئپ جاتقان «اسانقايعئلئق» بار، دةدئ الدئمةن س.شاراباسوأ. قاسئم امانجولوأتئث قالامگةرلئك تابيعاتئن تذستاستارئ تاحاؤي احتانوأ، تاكةن ءالئمقذلوأ، سئرباي ماؤلةنوأ، عافؤ قايئربةكوأ، ةسماعامبةت يسمايلوأتار اشتئ. ءئرئ، ءارئ زةردةلئ زةرتتةؤدئ عالئم تذرسئنحان ءابدئراحمانوأا جذرگئزدئ.
اقئن قاسئم - قاراعاندئ قارقارالئسئنئث تؤماسئ. اؤةلئ سةمةيدئث جةتئمدةر ينتةرناتئ، كةيئن ونئث مالدارئگةرلئك تةحنيكؤمئن تامامدايدئ. تذرمئس تاؤقئمةتئ ماماندئقتئ دذرئس تاثداؤعا مذرشا بةرمةسة كةرةك. ونةر سالاسئنا قذلشئنعانمةن، تذرمئس جةثئپ، لةنينگراد ورمان شارؤاشئلئعئ ينستيتؤتئندا وقيدئ. ادةبيةتتة وزگة ماماندئقتان كةرةمةت قالامگةرلةر شئققان ءذردئس از ةمةس قوي. ماسةلةن، ا.چةحوأ - دارئگةر، ل.لةونوأ - ورمانشئ، و.سذلةيمةنوأ - گةولوگ. قاسئم اعا دا سولاردئث ءبئرئ بولار ما ةدئ، اتتةث، ذلئ شوقاننئث اؤرؤئنا ذشئراپ، پةتةربوردئث دئمقئل اؤاسئ وكپةنئ سئعئپ، تؤعان ةلئ قازاقستانعا قايتارادئ.
تاعدئر تالكةگئنة شارا بار ما؟ شئمكةنتتئث اپتاپ ئستئعئن، تارازدئث بوز جازئ مةن قوثئر سالقئنئن، قئزئلوردانئث قئزئل قذمئ مةن ارالئن اتتاپ ءوتئپ، رةسپؤبليكانئث باتئس قاقپاسئ ورال وثئرئنةن ءبئر-اق شئعادئ. ءبئزدئث قولئمئزدا ناقتئ دةرةك جوق، ءبئراق ءبئر-ةكئ پئكئردئ تالشئق ةتةمئز. ءبئرئنشئسئ، زةرتتةؤشئلئك قاسيةتئ باسئم تاكةن ءالئمقذلوأ قاسئم امانجولوأتئث 3 تومدئق شئعارمالارئنئث تولئق جيناعئنئث كئرئسپة سوزئندة: «...بذدان كةيئن قاسئم ورالعا بارئپ، پةداگوگيكالئق ينستيتؤتتا وقيدئ» (ةرتةرةكتةگئ جازبا، وزگةرتپةي الدئق) دةپ جازادئ. ءبئز 1932 - جئلئ ورالدان اشئلعان، اؤةلئ كينو (كازاحسكيي ينستيتؤت نارودنوگو وبرازوأانيا)، كةيئن ا.س.پؤشكين اتئنداعئ ورال پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئ، بذگئن ماحامبةت وتةمئسوأ اتئنداعئ باتئس قازاقستان مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث ارحيأ بولئمئنةن ئزدةدئك. ةشبئر دةرةك تاپپادئق. كةيئن 1932-40 - جئلدار ارالئعئندا ينستيتؤتتا وقئعان ارداگةر اعالار سارسةن اقمئرزا ذلئ، عابدئراحئم ءابؤحان ذلئنان دا سذرادئق. ولار قاسئم امانجولوأتئ پةداگوگيكا ينستيتؤتئنئث نة ئشتةي، نة سئرتتاي، ءتئپتئ 2 جئلدئق مذعالئمدةر كؤرسئندا دا كورمةگةنئن ايتتئ.
دوسةنت عابدئراحئم ءابؤحانوأ كذنئندة «باي بالاسئ» دةپ اشكةرةلةنئپ، ينستيتؤتتئث العاشقئ لةگئنةن قؤئلعان، وقؤ ورنئن كةشةؤئل بئتئرگةنمةن، اقتوبة، ورال پةداگوگيكالئق ينستيتؤتتارئندا ءئرئ باسشئلئق بيئگئن يگةرگةن ادامدئ. اثگئمةلةرئن جان-جاعئنا مئقتاپ قاراپ الئپ، ذلكةن ساقتئقپةن ايتاتئن.
بئردة قاسئم امانجولوأتئث تؤعانئنا 80 جئل تولؤ مةرةكةسئندة قاسةكةث، ونئث دوسئ ءابدوللا تؤرالئ كوپ اثگئمة ايتتئ. ستؤدةنتتةردئث: «قاسئم اعانئث وكپة دئمكاسئ بولسا دا، قئسئ قاقاعان ورالدئ نةگة تاثداعان؟ - دةگةن سذراعئنا: «قاسئمعا ورالدئث قئسئ ةمةس، مئنةزئ ذناعان شئعار، ويتكةنئ قاسةكةثة ئلدئم-جئلدئمئ مول، ايلا-شارعئسئ اسئپ-تاسئپ جاتاتئن استانا الماتئنئث مئنةزئ جاقپاعان شئعار. قاسةكةث بةت-جذزگة قارامايتئن، سويئپسال مئنةزدئ اقئن بولاتئن. باسقاسئن قايدام، كةيبئر ادةبي جيئن، سودان كةيئنگئ وتئرماقتاردا قاسئم باز-باياعئ مئنةزئمةن تؤلاپ بارا جاتسا، قاجئم توقتاؤ ايتار ةدئ. قانداي جاعدايدا دا قاسئم قاجئم سوزئنة توقتايتئن. ءبئز قاتتئ تاثعالار ةدئك!».
وسئ ءبئر سوزدة راستئق بار سةكئلدئ. ءوزئ اقئن، جازؤشئ، پةداگوگ قاجئم (قاجئعالي) جذماليةأ مينيسترلئك جولداماسئمةن ورال پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئنا وقئتؤشئ بولئپ كةلةدئ. قاجةكةث ورئسئ ورمان، قازاعئ بئرةن-ساران ورالعا «ءبذتئن ءبئر اكادةميا» بولئپ كةلدئ.
ورالدئث مذلگئگةن رؤحاني ءومئرئ بئردةن جانداندئ. ستؤدةنتتةر ينستيتؤتتان، تةاتردان، گازةت رةداكسيالارئنان شئقپايتئن بولدئ. ادةبي، عئلئمي، جؤرنالدئق تاپسئرمالار الدئ. قاجئم جذماليةأ پةداگوگيكا ينستيتؤتئ جانئنان ادةبي ذيئرمة قذرادئ. بذل ذيئرمةگة ورالدان اؤئل شارؤاشئلئعئ، ساؤدا، مةديسينا تةحنيكؤمئنئث ستؤدةنتتةرئ قاتئسادئ. پةداگوگ قاجئم جذماليةأ ذيئرمةسئ سول كةزدةرئ جالئنداپ جذرگةن جاس ورةندةر قاسئم امانجولوأ، جاردةم تئلةكوأ، ءابدوللا جذماعاليةأ، قؤان تاستايبةكوأ، باتئر قئدئرنيازوأ، وبلئستئق «ةكپئندئ قذرئلئس» گازةتئندةگئ سامات جذماعازيةأ، يماش شاماروأ، شايحئ سارسةنعاليةأ، عذباش جوندئبايةأ، سادئق عايسين، ءماجيت ذمبةتوأ، يسلام حايرؤشةأتةردئث قابئلةتئن مازداتتئ. قاسئم اعانئث ورالعا دا، قئزئل اسكةر قاتارئنا دا وسئندا كةلؤئ پةداگوگ، كةيئن اكادةميك-جازؤشئ اتانعان قاجئم جذماليةأتئث اقئل-كةثةسئ ةمةس پة ةكةن دةپ توپشئلايمئز.
اقئن قاسئم امانجولوأ سؤرةتكةر بولئپ اق جايئق وثئرئندة قالئپتاستئ.
ءومئر قيئندئعئن قانشا كورسة دة، ومئرگة سونداي عاشئق ادام بولدئ. ونئث اسكةردة جازعان (ورالدا دةپ ءتذسئنئثئز) «ذلئ وكتيابر»، «ذشقئش بولعئم كةلةدئ»، «بولات سذثقار» ولةثدةرئن العاشقئ اقئندئق تئرناقالدئ، جاستئقتئث القئزئل رومانتيكاسئ دةپ قابئلداثئز.
رومانتيكا - كيةلئ سةزئم، ماحاببات-سذيئسپةنشئلئك تؤدئرؤدئث سةبةپ-سالدارئ عوي. عابدئراحئم اعا ايتاتئن: «ارؤاقتاي اپپاق بوپ كيئنگةن، جانارئن ةشكئمگة سالماي ايدالاعا قاراپ وتئراتئن ءابدوللانئ، تئك جاعالئ، كةؤدةسئ گذلزارلئ الةمئشكة تولئ، ةشكئمنئث ذستئنةن كورئنبةيتئن اق كويلةكتئ قاسئمدئ ءبئزدئث ستؤدةنت قئزدار ءئشئپ-جةپ قارايتئن. وسئ ةكةؤئنة عاشئق بولماعان ورال قئزدارئ بولعان ةمةس، ونئث ذستئنة قازاقتئث كوزگة تذسكةن جئگئتتةرئن قاعئپ تذسئرةتئن كوككوز سذلؤلار مةن ذلبئرةگةن تاتار توتاشتارئن قوسساثئز، اقئندار اتاعئ اؤةلةپ كةتةر ةدئ».
سوندئقتان دا ورالدا جازئلعان ءار قيلئ «گذلئم»، «قارئنداسئم مارپؤعا»، «سابئر ةتشئ»، «سذلؤدئث سئمباتئ»، «قايداسئث، ماحابباتتئث پةرئشتةسئ»، «ءسذيدئم سةنئ، ساندؤعاش، قؤعا تةثةپ»، «ايتشئ، جانئم»، «الدة» تاعئ باسقا ولةثدةرئ - اقئن جذرةگئنئث ماحاببات جاپئراقتارئ. بذل ولةثدةردئ كئمگة ارنادئ، مازمذنئ مةن ءپئشئنئن سارالاؤ باسئ ارتئق دذنية. كةزئندة تالدانعان، پروتوتيپتةرئ انئقتالعان. ولةثدةردئث سةزئم گرادؤستارئ ولشةنئپ، تارازئعا تارتئلعان. ءبئزدئث قوسارئمئز، قاسئم اقئن ماحاببات مايدانئندا كوپ جةثئسكةر بولماعان. سذيگةن دة كذيگةن. جانعان دا سونگةن. ءبئراق جذرةك شوعئن سوندئرة الماعان. سوزئنة دة، ئسئنة دة، سةزئمئنة دة بةرئك قاسئم اعا سوثعئ توقتامئن اق جايئقتئث قئز جئبةگئ - ساقئپجامال تاتةمةن تامامداعان...
-مةن قارقارالئنئ كورمةدئم، ءبئراق وقئدئم، دةيدئ عالئم. وتة كورئكتئ، جةر جانناتئ دةپ جازادئ قالامگةرلةر. ءبئر تاثعالارلئعئ - قاسئم اعانئث قاراعاندئسئ مةن قارقارالئسئ ورالمةن، جايئقپةن الماسئپ كةتكةن. ق.امانجولوأتئث ةث قذندئ جيهازئ، شئعارمالارئنئث تولئق جيناعئ - 3 تومدئقتئ ءبئراز ءسذزدئم، وللاهي، تابيعات ليريكالارئ ئشئنةن ورال مةن جايئقتئ جئرلاعانداي قئزؤلئق دومنالئق لةپ، سذلؤ قذشتارلئق كورة المادئم. ارينة، مةن ئزدةگةن، قاسةكةث جئرلاعان «اتامةكةن»، «ةرتئس»، «سارئ ارقا»، «شئثعئستاؤدا»، «حورلئعايئن» (4 اكتئلئ، ليريكالئ ليبرةتتو) شئعارماسئنداعئ مارالدئ كولگة، جةمئس-جيدةك الاثئ، بذلاعئ بذرقئراعان تاؤ باؤئرئ، يأان شؤحوأتان اؤدارعان «تةمئرتاؤ تؤرالئ اثگئمة» شئعارمالارئندا كةرةمةت تابيعات كورئنئستةرئ بار، ءبئراق ءبارئ-ءبارئ ورال-جايئقتان باسةث كورئنةدئ.
جارقئن جذزبةن جايراثداپ،
جاتئرسئث اعئپ، جايئعئم،
جاعاثدا ويناپ، سايرانداپ
ةسكةنمئن زامان قايئعئن، - دةيدئ اقيئق اقئن.
كةرةمةت، ويناقئ، قاراپايئم دا قذدئرةتتئ سؤرةت! وي، دذنية-اي!
قاسئم اعانئث «ورال» ولةثئ - دذنيةجذزئلئك ولةث انتولوگياسئنا ذيالماي ذسئناتئن جئر-جاؤهار. 1943 - جئلئ
اسئعئس جازئلعان، بةلگئسئز بئرةؤدةن بةرئپ جئبةرگةن ادةبي تابارئك. سولداتتئث اسئعئس ساعئنئش حاتئن پوشتاعا سالعان ذلكةن جذرةكتئ ادامعا مئث تاعزئم!
ادامي مول سةزئمگة، تذنئق ويعا شومئلعان، قذدئرةتتةي قذيئلعان وبراز تالاي زةرتتةؤشئلةر قايتالاعان وتئز ةكئ تارماقتئث قايسئسئن مئسالعا الؤعا تاثدارئثدئ بئلمةيسئز. ءومئر مةن ءولئم بةلدةسةر شاقتاعئ تذتانعان سةزئم، تورعئن ماحاببات، اي مةن كذندةي شاعئلئسقان كوثئل-كذي، ءبئراق، ءبئراق «كذندةي كذركئرةگةن» سوعئستا جةثؤ سالتاناتئ باسئم
مئسالئ:
شاعاننئث بويئ كوك شالعئن،
شالقامنان جاتقام، شاثقاي ءتذس.
گذل بولئپ مةنئث قذشاعئم،
كةؤدةمة قونعان بذلبذل قذس.
سوناؤ ءبئر شةتتة، سوناؤ ءذي،
كةتةر مة، ءسئرا، كوثئلدةن؟
الؤشئ ةد تارتئپ مةنئ ئلعي،
ماحاببات، جاستئق لةبئمةن.
تةرةزة الدئ - جاس تةرةك،
تذر ةكةن كئمدةر سذيةنئپ؟
ءجذر ةكةن كئمدةر ةركئندةپ،
جذرةگئن ذستاپ، ذيگة ةنئپ؟..
قوش بولشئ ةندئ، ورالئم،
كذلة بةر شالقئپ، سايراندا!
ايتپاقشئ، قايدا بورانئث؟
كةتةيئن الئپ مايدانعا.
قاسئم اعانئث ادامزات اپاتئ، زذلئم، 60 ميلليون ادامدئ وبئرعان سوعئستان امان قايتؤئ - ناعئز جئر سذيگةن قازاقتئث، اسئرةسة، اق جايئق ءوثئرئنئث قذدايدان جالبارئنئپ سذراعان باتؤاسئ. كئم ءبئلسئن، بذل دذنيةنئث ءبئز بئلمةيتئن قذدئرةتئ سان مئث ةمةس پة؟!.
قازاقتئث باس اقئنئ ابايدان، قئرشئن سذلتانماحمذدتان سوث قارا ولةثدئ جاثاشا ءبئر قئرئنان دامئتقان، قازاق ولةثئنة قايرات-جئگةر، اشؤ مةن كةك، قايسار وپتيميزم بةرگةن اقئن قاسئم امانجولوأ دةسة، سةنةسئز. ايتپةسة، مئناداي جئر توگئلة مة:
دذنيةگة كةلةر ءالئ تالاي قاسئم،
ولار دا بذل قاسئمدئ ءبئر بايقاسئن.
ورتكة تيگةن داؤئلداي ولةثئمدئ،
قاسئمنئث ءوزئ ةمةس دةپ كئم ايتاسئث!
«ادةبيةت ونةر جارئسئ ةمةس پة؟! كيةلئ ورئن تورئنة ذمتئلاتئندار ئلعي كذشتئلةر بولؤعا ءتيئس. كئم قاسئممةن كيةلئ قارا ولةث جةكپة-جةگئنة شئعا الادئ؟! بئزدئثشة، ةشكئم دة!»، دةپ ءتذيدئ ويئن عالئم.