ءداؤئت شومفاي قارا، ماجار عالئمئ: جيئرما شاقتئ تئلدة سويلةيتئنئم راس

استانا. 27- مامئر. قازاقپارات - ماجارستان عئلئم اكادةمياسئنئث ةتنوگرافيا ينستيتؤتئنئث اعا عئلئمي قئزمةتكةرئ ءداؤئت شومفاي قارامةن تذركئ اكادةمياسئ ذيئمداستئرعان استاناداعئ حالئقارالئق كونفةرةنسيادان كةيئن سذحباتتاستئق.
None
None

بةلگئلئ تذركولوگ عالئم ةشتأان قوثئردئث شاكئرتئ ءداؤئت مئرزانئث ذلتئ ماجار دةپ ةستئگةنبئز. ال ءوزئ: «اتا-بابام نةمئس، ХІХ عاسئردئث باسئندا گةرمانيادان أةنگرياعا كوشئپ كةلگةن ةكةن. سودان بةرئ قانشاما ذرپاق الماستئ. ماجارلار - ناعاشئلارئم. قانئمئزدا قئپشاقتئث دا قانئ بار» دةدئ. بئلةتئندةر، ءداؤئت قارا جيئرما تئلدة سويلةيدئ، قازاقتئث «الپامئس» جئرئ مةن قئرعئزدئث «ماناسئن» جاتقا ايتادئ دةگةن. راس بولئپ شئقتئ.

- ءسئزدئ 20 شاقتئ ءتئل بئلةدئ دةيدئ عوي؟ سونشا ءتئلدئ قالاي مةثگةرئپ ءجذرسئز؟

- جيئرما شاقتئ تئلدة سويلةيتئنئم راس. بالا كةزئمنةن-اق ورتالئق ازيا مةن ئشكئ ازيا ةلدةرئنة، رؤ-تايپالارئنا قئزئقتئم. شئثعئس حان، التئن وردا داؤئرئندةگئ كوشپةندئلةر، قئپشاقتار تؤرالئ، اقساق تةمئر جونئندة كوپتةگةن كئتاپ وقئدئم. ورتالئق ازيا ةلدةرئ تؤرالئ كئتاپتاردئ وقئعاننان كةيئن سول ةلدةردئث مادةنيةتئ مةن سالت-ءداستذرئن كوزبةن كورگئم كةلدئ. وسئ ماقساتپةن ساياحاتقا شئقتئم. مةنئث ءتئل ذيرةنؤئم ساياحاتقا شئعؤدان باستالدئ دةسةم دة بولادئ. ال ةل ارالاؤعا دةگةن قئزئعؤشئلئعئم عئلئممةن اينالئسؤئما سةبةپ بولدئ. ءسويتئپ، بؤداپةشتتةگئ جوعارئ وقؤ ورنئنئث تذركولوگيا فاكؤلتةتئنة ءتذستئم. وندا موثعوليانئث ادةبي ءتئلئن ذلان-باتوردئث ديالةكتئسئ بويئنشا وقئتتئ. تذركياداعئ تذرئك ءتئلئن ذيرةتتئ. بذدان باسقا تئلدةردئ ذيرةتةتئن مامان جوق بولدئ، ال مةن ورتالئق ازياداعئ تذركئ حالئقتارئنئث تئلئنة قئزئعئپ ءجذردئم. ءسويتئپ جذرگةنئمدة 1991- جئلئ بؤداپةشتتة قئپشاقتان شئققان اتاقتئ عالئم ةشتأان ماندوكيمةن تانئستئم. ول كئسئنئ قازاقستاندا كوپ ادام تانيدئ ةكةن. ورتالئق ازياداعئ تذركئ ةلدةرئنئث تئلئندة جاقسئ سويلةيتئن ةشتأان اعامئز: «ءتئلدئ ورتالئق ازياداعئ ةلدئث اراسئندا جذرسةث عانا تةز ذيرةنةسئث» دةپ اقئل بةردئ. 1993- جئلئ قازاقستانعا كةلئپ، اباي اتئنداعئ مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتكة وقؤعا ءتذستئم. ءبئراق ول كةزدة قازاقتاردئث ءوزئ ءبئر-بئرئمةن كوبئنةسة ورئسشا سويلةسةتئن. سودان مةنئث ءتئلئم ورئسشا شئعا باستادئ. ارينة، ورئسشا ذيرةنگةنئمة وكئنبةيمئن، بذل ءتئل ارقئلئ ورئس تئلئندةگئ ماتةريالداردئ وقؤعا مذمكئندئك الدئم. ؤنيأةرسيتةتتة قازاق ءتئلئن ذيرةنة المايتئنئمدئ بئلگةن سوث، ءبئرئنشئ سةمةستردةن كةيئنگئ ساباقتارعا قاتئسپاي الاتاؤ، تالدئقورعان، نارئنقول، مويئنقذم، قئزئلوردا، تذركئستان، شئمكةنت وثئرلةرئندةگئ اؤئلداردئ ارالادئم. كونةكوز قاريالارمةن سويلةستئم، قازاق ءتئلئن سولاي ذيرةندئم.

- ال باسقا تئلدةردئ شة؟

- قازاق ءتئلئن مةثگةرگةن كةيئن قئرعئزستانعا باردئم. بايقاسام، ةكئ ءتئلدئث ايئرماسئ كوپ ةمةس، تذسئنئسؤگة بولادئ ةكةن. قئرعئز ءتئلئن ةكئ ايدئث ئشئندة ذيرةندئم. ودان كةيئن وزبةكستانعا، تذرئكمةنستانعا، باشقذرتستانعا باردئم. مةن قاي ةلگة بارسام دا جانئما ءتئلماش ةرتپةيمئن. كةرئسئنشة سوزدئكتةردئ قاراپ، سول ةلدئث تئلئندةگئ گرامماتيكانئ جاتتايمئن. ونئث ذستئنة، عئلئمي جذمئسئمدئ لينگأيستيكادان قورعاعانمئن. تذرئك-موثعول تئلدةرئندةگئ كئرمة سوزدةردئ تالداپ، عئلئمي جذمئس جازعانمئن. سوندئقتان دا تئلدئك جذيةنئ جاقسئ تذسئنةمئن. سونئث دا كومةگئ بولعان شئعار. مةن ورتالئق ازياداعئ حالئقتارمةن ةشقاشان ورئسشا سويلةسپةيمئن، ءوز تئلدةرئندة سويلةؤگة تئرئسامئن. سوسئن ماتةريالداردئ وزدةرئنة جازدئرتئپ الامئن دا أةنگر تئلئنة اؤدارامئن، ويتكةنئ ةلئمدة ول تئلدةردئ ةشكئم تذسئنبةيدئ. نةگئزئ ءتئل ذيرةنةتئن ادام سول ءتئلدئ تذتئناتئن ةلدئث اراسئندا عانا تةز قابئلدايدئ. ويتكةنئ ءتئلدئ ءسوزدئث دئبئستالؤئ ارقئلئ جئلدام ذيرةنةدئ. وسئلايشا، ياكؤت، سئبئردةگئ تذرئك تئلدةرئن، التاي، تؤأا، حاكاس، موثعولياداعئ بؤريات، ةدئلدةگئ قالماقتاردئث ءتئلئن ذيرةندئم، ولاردئث اراسئندا دا زةرتتةؤ جذرگئزدئم. فرانسؤز، نةمئس، پارسئ ءتئلئن دة مةثگةردئم. ويتكةنئ ول - وتة قاجةت ءتئل. ءبئر كذنئ ارئپتةستةرئم وسئ سةن بئرنةشة ءتئل بئلةسئث، ذزئن سانئ قانشا دةپ سذرادئ. ساناپ كورسةك جيئرماعا جةتئپ قالئپتئ. بذل اسا ءمان بةرئپ ماقتاناتئن ارتئقشئلئق ةمةس، بذل قذدايدئث بةرگةن ءبئر قاسيةتئ بولار دةپ ويلايمئن.

- «الپامئس» پةن «ماناس» جئرئن جاتتاؤ قيئن سوققان جوق پا؟

- مةن اؤئز ادةبيةتئن زةرتتةؤشئمئن عوي. زةرتتةؤ جذمئستارئ بارئسئندا ءجيئ تئثداي بةرگةن سوث، ساناثا ءسئثئپ قالادئ ةكةن. ايتپةسة ول جئرلاردئ ادةيئلةپ جاتتاعان ةمةسپئن. باسقوسؤلاردا سول جئرلاردان ءذزئندئ ايتؤدئ ءوتئنئپ جاتادئ. وتئرئستاردا ايتئپ جذرگةننةن كةيئن بة ةكةن، سانامدا ساقتالئپ تذر.

- ال بئزگة «ماناس» جئرئن ايتئپ بةرة الاسئز با؟

- ايتايئن.

تؤ قولؤمؤ كولةثدةپ،

تذياقسئز قانداي كةتةم دةپ.

جالعئز قؤعئر باشئم بار،

داتئم كئمگة جةتةم دةپ

تذندو-تذندو تئنئم جوق،

دذنية جيدئم ةلپةثدةپ.

اجال جةتسة بير كؤنئ،

اقئرةتكة جةتةم دةپ.

ارتئمدا تذياق بولموسو،

ارتئق ءسذرئپ نةتةم دةپ... (ءداؤئت مئرزا شابئتتانئپ، «ماناستئ» ءبئراز جةرگة دةيئن جةتكئزة جئرلادئ. ءوزئمئز توقتاتتئق.)

- بذل قاي ماناسشئنئث نذسقاسئ بولدئ؟

- قئرعئزستاندا ةكئ ماناسشئمةن جذمئس ئستةدئم. بذگئن ول اقساقالداردئث ةكةؤئ دة قايتئس بولعان. ئستئقكولدئث جاعاسئندا تذرعان شااباي اقساقال مةن قاابا اقساقالدار ةدئ. مةن شااباي اقساقالدئث ئرعاعئمةن ايتامئن. ال «الپامئس» جئرئن اؤديوجازبا ارقئلئ جاتتادئم. سةبةبئ «الپامئستئ» جئرلايتئن جئرشئنئ كةزدةستئرگةن جوقپئن.

- ةندئ «الپامئستان» ءذزئندئ تئثداي الامئز با؟

- و-و-و-وؤ،

بذرئنعئ وتكةن ومئردة،

ةستئگةن ءجذز كوثئلدة.

بذل وقيعا ايتئلار،

3-4 ساعات كةمئندة.

جيدةلئ بايسئن جةرئندة

كوكتورعئندئ كولئمدة،

اسقارالئ بةلئمدة،

قوثئرات دةگةن ةلئندة،

ءبايبورئ دةگةن باي بار ةكةن.

بايبورئ مالعا باي ةكةن،

ءتورت تذلئگئ ساي ةكةن.

ءبئر پةرزةنتتئث جوعئنان ؤايئم-قايعئ جةر ةكةن...

- تاماشا. تفا-تفا.

- كوز تيمةسئن دةگةنئثئز بة؟

- ءيا. ءسئز قازاقتئث ئرئم-تئيئمدارئ مةن نانئم-سةنئمدةرئن زةرتتةپ ءجذرسئز. قانداي جاثالئعئثئزبةن بولئسة الاسئز؟

- قازاقتئ ئرئمشئل حالئق دةيدئ. كةثةس وداعئ كةزئندة قازاقتاردئ شئن مذسئلمان ةمةس، ولار شامانيزمنئث وتئنا، جاراتئلئسقا سئيئناتئن ةل دةپ كورسةتكةن. مةن باقسئلئق پةن بالگةرلئكتئ زةرتتةگةندة بايقاعانئم، باقسئلئق پةن بالگةرلئك مذسئلمانشئلئققا ءتان نارسة ةكةن. ونئ كةثةس داؤئرئندةگئ كةيبئر عالئمدار مذسئلمانشئلئقتان اجئراتئپ العئسئ كةلگةن. ءبئراق قازاق مذسئلماندئقتئ قابئلداعانعا دةيئن دة نانئم-سةنئمئ بولعان. قازاقتئث ئرئمدارئ مةن نانئم-سةنئمدةرئ ورتالئق ازياداعئ مذسئلمانشئلئققا ءسئثئسئپ كةتكةن. ةندئ ولاردئ اجئراتؤ قيئن. ماسةلةن، قازاققا ءتان نانئمداردئث كةيبئر ةلةمةنتتةرئن مذسئلمان ةمةس تذركئتةكتةس ةلدةردةن دة بايقاؤعا بولادئ. مئسالئ، «قذت» دةگةن تذسئنئكتئ بذگئنگئ قازاقتار «باقئت، بةرةكة» ماعئناسئندا قولدانادئ. ءبئراق سئبئردةگئ تذركئتةكتةس ةلدةر «قذت» - ادامعا كذش-قايرات، رؤح بةرةدئ دةپ سانايدئ. بذرئن تذرئكتةر ءار نارسةنئث ءوز قذتئ بار دةپ ساناعان. تاؤدئث قذتئ، مالدئث قذتئ، ءذيدئث قذتئ، وتتئث قذتئ، ادامنئث قذتئ... يسلام ءدئنئ كةلگةننةن كةيئن نانئم-سةنئمدةرگة تئيئم سالدئ. ءبارئن اللا جاراتتئ دةپ تذسئندئرگةن سوث، «قذت» دةگةن ءسوزدئث ماعئناسئ وزگةرگةن. ءبئراق كةيبئر ءسوز تئركةستةرئندة بايرئعئ ماعئناسئن ساقتاپ قالعانئن بايقاؤعا بولادئ. ماسةلةن، قازاقتا ءالئ كذنگة «قذتئ قاشتئ» دةگةن ءسوز بار. ءبئراق بذل ءسوزدئ «باقئتسئز بولدئ» دةگةن ماعئنادا ايتادئ. ال سئبئردةگئ تذركئتةكتةس حالئقتار «قذت» دةگةن ادامنئث رؤحئ دةپ سانايدئ. قذت بولماسا ادام اؤئرئپ قالادئ دةپ قاشقان قذتتئ قايئرئپ اكةلؤ ءذشئن شاماندارعا جذگئنةدئ. مئسالئ، شاماندار، باقسئلار ادامنئث قذتئن قاشئرا دا، كةلتئرة دة الادئ. باشقذرتستاندا «قذت قذيؤ» دةگةن ءراسئمدئ ءالئ كذنگة جاسايدئ. ناؤقاستانئپ قالعان بالانئث باسئنا اق ماتا جاؤئپ، باسئنئث ذستئثگئ جاعئنا سؤ تولئ ئدئس توسئپ، وعان قورعاسئندئ بالقئتئپ قذيادئ. سوسئن باقسئ: «كةل قذتئم، كةل! قذراي، قذراي!» دةپ سويلةيدئ. ولار وسئلايشا شوشئپ قالعان بالانئث قاشقان قذتئ قالپئنا كةلةدئ دةپ سةنةدئ. قازاقتاردا دا وسئ ءراسئم بار. ءبئراق ول ءراسئم قذت شاقئرؤ ءذشئن ةمةس، قذيئلعان قورعاسئننئث بةينةسئنة قاراپ، بالانئث نةدةن شوشئعانئن نةمةسة بالاعا كئمنئث كوزئ تيگةنئن ءبئلؤ ءذشئن جاسالادئ. شئنئ كةرةك، قازاقتاردا ميفولوگيالئق نانئم-تذسئنئكتةر جوعالئپ بارادئ. قازاقتاردئث قذتئ - رؤح ةمةس، باقئت، بةرةكة دةگةن ماعئنادا قابئلدايتئنئ سونئث مئسالئ.

- ئرئمداردئ زةرتتةپ ءجذرسئز، ال ءوزئثئز ئرئمشئلسئز با؟ ئرئمشئل بولؤ كةرةك پة؟

- ئرئم - ادامدئ باقئلاپ، جامان ارةكةتتةردةن تئزگئندةپ تذرادئ. ئرئم اتا-بابامئزدئ سئيلاؤعا، تابيعاتتئ قورعاؤعا شاقئرادئ. ئرئمداردئ قاراثعئلئق پةن ناداندئقتئث بةلگئسئ دةپ ايتؤعا بولمايدئ. كةثةس وداعئ كةزئندة سولاي ايتتئ عوي. ءاربئر ئرئمنئث شئعؤ سةبةبئ بار. مةن ئرئمدئ حالئقتئث رؤحاني بايلئعئ جانة تاربية قذرالئ دةپ بئلةمئن.

- قازاق عالئمدارئنئث ئرئم-تئيئمدار تؤرالئ جازعان ةثبةكتةرئمةن تانئسسئز با؟

- وقئدئم. ءبئراق مةنئث سوثعئ جئلدا زةرتتةپ جذرگةن تاقئرئبئم باقسئلئق پةن بالگةرلئككة قاتئستئ بولعاندئقتان، وسئ تاقئرئپقا دةن قويئپ كةتتئم. 1994- جئلئ سايرامداعئ زامانبةك دةگةن ارقالئ باقسئمةن تانئستئم. ول قازاقتئث قوبئزبةن زئكئر سالاتئن سوثعئ باقسئسئ ةدئ. باقيلئق بولئپ كةتتئ. زامانبةك باقسئ تؤرالئ جازعان ماقالام اعئلشئن تئلئندة جارئق كورگةن. ول كئسئنئث ادامداردئ زئكئر سالئپ، ةمدةگةنئن ءوز كوزئممةن كورگةنمئن. ال قازئر قوبئزبةن زئكئر سالاتئن باقسئلار قالعان جوق.

- سوثعئ رةت قازاقستاندا قاشان بولدئثئز؟

- سوثعئ رةت 2006- جئلئ جةتئسؤدئ العاش ارالاعان اقسذيةك أةنگر تؤرالئ دةرةكتئ فيلم تذسئرؤگة كةلدئم. سوندا جةتئسؤ، بالقاش كولئ، قارقارا، شارئن، ةسئك ءوثئرئن فيلمگة تارتئپ الدئق. ونئث الدئندا - 1997- جئلئ ماثعئستاؤعا ةكسپةديسيا قذرامئندا كةلدئم. استاناعا العاش كةلؤئم.

- «سئرت كوز - سئنشئ» دةيدئ. قازاقستاننئث تذرمئس-تئرشئلئگئنة قاتئستئ پئكئرئثئزدئ بئلسةك. «اتتةگةن-اي» دةيتئن تذسئن بايقاي الدئثئز با؟

- قازاقستان قارقئندئ دامئپ كةلةدئ، ةلدئث تذرمئس-جاعدايئ 1994- جئلمةن سالئستئرعاندا كوپ ئلگةرئ. استانا دا ادةمئ قالا ةكةن. ءبئراق مةن سياقتئ ةتنوگرافتارعا استانا سئندئ قالالار ونشا قئزئق ةمةس. ءبئز قئردا كيئز ءذي تئگئپ، جئلقئسئ مةن تذيةسئن باعئپ جذرگةن قازاقتارعا كوبئرةك قئزئعامئز. البةتتة، ХХІ عاسئردا قازاقتئث ءبارئ بئردةي كيئز ذيدة ءومئر ءسذرئپ، مال باعا المايدئ. مةنئث، اتتةگةن-اي دةيتئنئم، كوشپةندئ تذرمئس جوعالئپ بارادئ. جاستاردئث بارئ قالادا ةؤروپاشا ءومئر سذرگئسئ كةلةدئ. ونئث ةش سوكةتتئگئ جوق. ءبئراق حالئقتئث نانئم-سةنئمدةرئ، ئرئم-تئيئمدارئ جوعالئپ كةتة مة دةپ قورقامئن. سول سةبةپتئ وسئ ةثبةكتئ جازئپ ءجذرمئن. بالكئم، كةيئنگئ ذرپاققا ةثبةكتةرئمئزدئث ءبئر قاجةتئ بولاتئن شئعئر.

- اثگئمةثئزگة راقمةت.

سذحباتتئ جذرگئزگةن حاليما بذقارقئزئ

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ

سوڭعى جاڭالىقتار