جالعئز ساؤساعئ عانا جةرلةنگةن... نةمةسة قازاق باتئرلارئنئث باسئ قايدا قالماعان؟
دةگةنمةن قانشا ايتئلئپ، ماداقتالئپ جاتسا دا ءبئرسئپئرا باتئرلاردئث ةرلئگئ مةن قاسئرةتتئ تاعدئرئن كوپشئلئكتئث، اسئرةسة، جاستاردئث بئلة بةرمةيتئنئ ءبئزدئ تولعاندئرادئ. بذرئنعئ ارقالئ اقئنداردئث «ساقالئنا سارئ شئبئن ذيمةلةپ، باتئرلاردئث باسئ قايدا قالماعان» دةگةندةي كورةگةندئك سوزدةرئ دة وسئندايدان شئققان عوي. مذندايدا ةلئ مةن جذرتئنئث قامئن ويلاعان ازاتتئق ارئستاندارئ ارئدةن العاندا كةنةسارئ، بةرئدةن العاندا كةيكئ ةسكة ةرئكسئز تذسةدئ. مةن بذل ةكئ ةردئ تةككة ايتئپ وتئرعانئم جوق. ويتكةنئ اتالعان قوس باتئردئث جانة ولارعا ذقساس ةثئرةگةن ةرلةردئث ءئس-قيمئلدارئ دا، العا قويعان ماقساتتارئ دا، قاسئرةتتئ، قايعئلئ تاعدئرلارئ دا، ةث اقئرئ ولئمدةرئ دة ءبئر-بئرئنة وتة ذقساس، تاثدانارلئق ءارئ تاثعاجايئپ ذقساستئق! ايتايئن دةگةنئم، قازاق حالقئنئث باسئ XIX عاسئردا كةنةسارئ بولئپ، اياعئ XX عاسئردا كةيكئ بولئپ، جاستارئ ةث بولماسا 50 گة دة جةتپةي ومئرلةرئ مةزگئلسئز قيئلئپ، باسئ ءبئر ةلدة، دةنةلةرئ ةكئنشئ ءبئر ةلدة، ارالارئ مئثداعان شاقئرئم جةردة ةكئ بولةك جاتقاندئعئ. ءيا، تالاي زاماندا، تالاي ةلدة تالاي ادامداردئث باسئ الئنعان شئعار. ءبئراق ناق ءبئزدئث قازاق قاهارماندارئنئث باستارئنئث اللانئث دوبئ ةمةس، ادامنئث دوبئ بولئپ دومالاپ جذرگةنئ، ءيا، بذل ومئردة سيرةك كةزدةسةتئن وقيعا شئعار-اق.
ارئدةگئ اثئزدارعا سوقپاي-اق، بةرئدةگئ سوثعئ ةكئ عاسئرداعئ ازاتتئق جولئنداعئ ذلكةن كذرةس پةن ةرةن ةرلئكتئث باسئ دا كةنةسارئ حاننان باستالادئ، باتئرلاردئث باسئنئث الئنؤئ دا وسئ كةنةسارئدان باستالادئ. كةنةسارئنئث (1802-1847) ءومئرئ مةن قاهارماندئق ئستةرئن بذگئنگئ كوزئ-قاراقتئ ادامدار دا، جاستار دا جاقسئ بئلةدئ. ول تؤرالئ جازئلعان تاريحي دةرةكتةر دة، كوركةم شئعارمالار دا، اثئز اثگئمة، جئرلار دا كوپ. ونئ قايتالاؤدئث قاجةتئ جوق. سوندا دا كةمةل ويلئ، كةمةثگةر كةنةسارئمئز - ايبئندئ اقيئق حان ابئلايدئث نةمةرةسئ، قاتارئنان اسئپ تؤعان قاسئم سذلتاننئث بةل بالاسئ، اكة جولئن قؤئپ، ورتا ازيادا ات ويقاستاتئپ، جاؤئنا ويران سالعان جاؤجذرةك سئزدئقتئث اكةسئ عوي! XIX عاسئردا وپاسئز ورئس وتارشئلدارئنئث ورتاسئنا نايزاعاي وتئنداي جارقئلداپ بارئپ، ون جئل ويقاستاپ ءجذرئپ ويران سالئپ، سارئ سايتانداردئ ساستئرئپ، ساباسئنا تذسئرگةن، قازاق دةگةن تةكتئ حالئقتئث قاهارلانعاندا قاهارماندئعئن تانئتقان، سارئ ارقاداي سايئن دالانئث دارا تؤعان دارابوز ساردارئ، كورةگةن كوسةمئ كةنةسارئنئث ةسئمئ مةن ةرلئگئن ةستئگةندة ورتا ازيا عانا ةمةس، شئعئس، ةؤروپا جذرتشئلئعئ دا، ولاردئث اسكةرباسئلارئ دا تاثئرقاي باس شايقاعان عوي. باس دذشپانئ ورئستئث ويسئز وتارشئلدارئ بارماق تئستةپ، جةرگة قاراعان. كةنةكةمنئث جاي وتئنداي جارقئلداعان جاراؤ اتتئ جاؤجذرةك جاؤئنگةرلةرئ جاؤ قامالئنئث تاس قابئرعاسئن قاقئراتا بذزئپ، سولداتتارئن قوعاداي جاپئرئپ، ورتتةي جايپاپ، توپان سؤداي قاپتاپ، ذستئنةن تاپتاپ وتكةن ةدئ. امال نة... امال نة، ءور حالئقتئث نامئسئنان وت العان، قايسار حالئقتئث ءور رؤحئمةن قايرالعان، شئمئرلاعان شئندئقپةن شئثدالعان، سايئن دالانئث سايئپقئران سارداربةگئ، سارئ سذمپايئلاردئث ةكپئنئن سذسئمةن سؤ سةپكةندةي باسقان باتئرباسئ، اقئلئ مةن ءادئس-ايلاسئ تةث، ادئلدئكتئث اق تؤئن بةرئك ءارئ بيئك ذستاعان، قالئث قازاق ورتاسئنان، قاهارلئ حاندار ورداسئنان شار بولاتتاي قايناپ شئثدالئپ شئققان، ةل قامئن ويلاعان ةسئل ةر كةنةكةم قاپئدا قازا تاپتئ. ءبئراق ول جاسقانئپ، جاؤئنان ولگةن جوق، ءوز ورتاسئنان شئققان وپاسئزدار وتئنا ءتذسئپ ءولدئ.
ارئستان جذرةكتئ اسئل ةرئث قاس جاؤلارئ الدئندا نامئسئن بةرمةي، باسئن يمةي، تئزةسئن بذكپةي، ءتئلئن تارتپاي، قاس قاقپاستان قاسارئپ، قارئسئپ ءولدئ! ءولئمئنئث ءوزئ ةرلئكتةن بيئك تذردئ! وكئنئشتئسئ سول - كةنةكةثنئث قذنئ وتةؤسئز كةتتئ. وقيعادان كةيئن ون جئلداي ؤاقئت وتكةن سوث ءبئر ذلكةن جيئندا «كةنةسارئنئ مةن ءولتئردئم!» دةپ ماقتانعان بةلگئلئ قئرعئز مانابئن سول ساتتة ات قذيرئعئنا بايلاتئپ جئبةرگةن قذنانباي تورةدةن باسقا باتئل قيمئلعا بارعان ءبئر ادام بولعان جوق. وسئدان بةرئ جذزدةگةن جئلدار وتسة دة باتئردئث دةنةسئ قايدا قالعانئ ءالئ بةلگئسئز. ونئث التئن باسئن ورئسقا ساتقان قئرعئز ساتقئندارئ دا بذل ومئردةن قارعئسپةن ءوتتئ. كةنةسارئ سةنئپ بارعان سئپاتاي باتئر دا حاندئ جاؤ قولئنا تاستاپ، سئرعئپ كةتتئ... كةنةسارئنئث كةگئن الام دةپ بئرنةشة رةت قايتا شاپقان ةر اعئبايدئث ارةكةتئنةن دة ةشتةثة شئقپادئ. اقئر سوثئندا حاننئث سذيةگئ قئرعئز جةرئندة، التئن باسئ رةسةيدة قالدئ. بذرئن سانكت-پةتةربؤرگتئث كؤنست-كامةراسئندا تذرعان سول باس سوثعئ جئلدارئ ءئزئم-عايئم جوعالدئ. راس، ةلئ-جذرتئ ئزدةدئ، سذرادئ. ءبئراق كورشئمئزدةن حابار-وشار ءالئ جوق. ال ةر ناؤرئزبايدئث سذيةگئ قايدا؟ ول دا بةلگئسئز.
تاعدئرئ دا، باسئ دا وسئنداي تالكةككة تذسكةن ةرلةرئمئزدئث ءبئرئ اتاقتئ بوكة باتئر (1846-1904). التاي، قئتاي جةرئندة ءومئرئن وتكئزگةن ول قازاق ةلئن جاقسئ، جايلئ جةرلةرگة ورنالاستئرؤ ءذشئن باسئن تاؤعا دا، تاسقا دا سوقتئ. التاي، تارباعاتاي، بوعدا، تيبةتكة، ءذندئستان شةكاراسئنا دةيئن باردئ. بوكة باتئردئث ةل الدئنداعئ بةدةلئ مةن ءئس- ارةكةتتةرئنةن سةسكةنگةن قئتاي بيلةؤشئلةرئ وعان قارسئ 500 قارؤلئ اتتئ اسكةر شئعاردئ. قئرعئن سوعئس بولئپ، بوكة باتئر باستاعان قازاق جاساقتارئ جازالاؤشئلاردئث تاس-تالقانئن شئعاردئ. امالئ قذرئعان دذشپاندارئ ونئث باسئن اكةلةتئندةرگة مول سئي دا تاعايئندادئ. باتئر العان بةتئنةن قايتپادئ. امال نة، بوكة باتئر 1904- جئلئ كةنةتتةن اؤئرئپ، قايتئس بولادئ. تيبةت اأتونوميالئ اؤدانئندا جةرلةنةدئ. باتئر ولگةن سوث ءئلة-شالا ذرئمجئدةن كوپ اسكةر شئعئپ، بوكة باستاعان ةل-جذرتتئ بئقپئرت تيگةندةي قئلادئ. ءوشئ كةتكةن قئتاي اسكةرلةرئ باتئردئث كورئن اقتارئپ، ونئث باسئن كةسئپ اپارئپ ءذرئمجئ قالاسئنئث ورتالئعئنا ءئلئپ قويدئ. ءبئراز ؤاقئت وتكةننةن كةيئن باتئردئث بالاسئ راباي اكةسئنئث باسئن زور قيئنشئلئقپةن سذراپ الئپ، ةجةلگئ وتانئ التاي ولكةسئنة اكةلئپ جةر قوينئنا وتكئزدئ. ءسويتئپ، حالئق ءذشئن قان كةشئپ ءجذرئپ ولگةن بوكة جئرعالاث ذلئنئث باسئ التايدا، دةنةسئ تيبةتتة قالدئ.
كةنةسارئ مةن بوكة باتئرلاردئث جولئن قذشقان ةرلةردئث سوثئ حاس مةرگةن، داثعايئر باتئر، دالانئث دارا قئرانئ، سايئن دالانئث سايئنان سايا تاپپاي، الاساپئران زاماندا جول تاپپاي، ارئستانداي ايقاسئپ، جولبارئستاي جذلقئسئپ، قاسقئرداي قارئسئپ ولگةن كوزسئز ةرلةردئث كورنةكتئسئ كةيكئ كوكةمباي ذلئ (1877-1922) تورعاي دالاسئنداعئ تولئ وقيعالاردئث بةل ورتاسئندا بولعان، 1916 - جئلعئ ازاتتئق كوتةرئلئستئث باسئ-قاسئندا بولئپ، بوستاندئق تؤئن اسپانداتا كوتةرئپ، ءابدئعاپار حان، امانگةلدئ باتئردئث سوثئنا ةرگةن، زامانداستارئ احمةت، مئرجاقئپ، ءالئبي، بايقادام، كاتةن موللا، فايزوللا اقئنداردئث كوزئن كورگةن كةيكئ، شئن اتئ نذرمذحامبةتتئث جاساعان ةرلئك ءئس-ارةكةتئ دة، كورگةن قذقايئ دا، بذكئل ةلگة تانئلعان جاقسئ اتئ دا، كةثةستئك قئزئلكوزدةرگة جاقپاعان جاماناتئ دا، نةشة الؤان تاؤقئمةتتئ تاعدئرئ دا ءبئر باسئنا جةتةرلئك تاريحي تذلعا. ول ةل بوستاندئعئ مةن ازاتتئعئ جولئندا بارلئق ارةكةتكة باردئ. وتارشئلدئقپةن كذرةستة پاتشا ذكئمةتئنة دة قارسئ شئقتئ. قئرعئن سالعان قئزئلدارعا دا قارسئ شاپتئ.
ءبئر كةزدة وزئمةن بئرگة ةلئن، وتانئن، جةرئن قورعاعان ءابدئعاپار، امانگةلدئ باتئرلاردئث ءولئمئ كةيكئنئ بولتئرئگئن الدئرعان بورئدةن بةتةر اشئندئرئپ جئبةردئ. ول كوزسئز باتئرلئعئنا باسئپ، قئزئلدارعا قئرعيداي ءتيدئ. دذشپاندارئنان كةك الؤ جولئندا جاساق قذرئپ، «باندا» اتاندئ، ورئس كوممؤنيستةرئن دة ءولتئردئ. ويتكةنئ ولار قاندئ شايقاستاعئ باتئر ةثبةگئن ةسكةرمةدئ، كةرئسئنشة، ونئ بذكئل ةلگة جاؤ اتاندئرئپ، سوثئنا قؤعئن جئبةردئ. 2-3 جئل بويئ ارنايئ جاساقتالعان قئزئل اسكةرلةر وتريادتارئ ذلئتاؤ شوقئلارئ مةن تورعايدئث ساي-سالاسئن مةكةندةگةن كةيكئنئ الا الماي، ماسقارا بولئپ ورالدئ. اقئرئ 1922- جئلئ قاپتاعان جاؤ كةيكئنئث جاتقان جةرئن تاؤئپ، اتئپ ءولتئردئ. ونئث ءولئمئن ادام باسئنا بةرمةسئن. قئزئل اسكةر باسشئسئ دؤدين باتئردئث ءئنئسئن دة وققا بايلادئ. ةش جازئعئ جوق كةيكئنئث ايةلئ ةكئقابات اقجاننئث تئرئدةي ءئشئن جارئپ، شاراناسئن سؤئرئپ الئپ، ةتئگئنئث وكشةسئمةن ةزئپ ولتئرةدئ. باتئردئث باسئن، اياق-قولئن كةسئپ الئپ، دةنةسئن يت- قذسقا جةم بولسئن دةپ اشئق دالاعا تاستاپ كةتتئ. قانئشةرلةر كةيكئنئث باسئن تورعاي قالاسئنئث ورتالئعئندا باعانا باسئنا 7 كذن بويئ ءئلئپ قويئپ، جذرتتئ شوشئندئردئ. باتئردئ بئلةتئن حالئق جاعاسئن ذستاپ، قانئپةزةرلةرگة قارعئس ايتتئ. تاعئ ءبئر عاجابئ دؤدين سياقتئ ايؤانداردئث بذل تاعئلئق ئسئنة ذكئمةت تة، پارتيا، سوأةت، زاث ورئندارئ دا ءبئر اؤئز ءسوز ايتقان جوق. ءتئپتئ سول ؤاقئتتا قازاق رةسپؤبليكاسئنئث باسشئلارئنئث ءبئرئ، كةيكئنئ جاقسئ بئلةتئن ءارئ جةرلةسئ ءالئبي جانگةلديننئث ءوزئ ءذنسئز قالدئ. ءسويتئپ، ةسئل ةر اتاؤسئز ءولدئ. كةيئن باتئردئث باس سذيةگئن د.بؤكينيچ دةگةن بئرةؤ سانكت-پةتةربؤرگتئث انتروپولوگيا جانة ةتنوگرافيا مذراجايئنا تاپسئرعان. ونئ سوثعئ رةت وسئندا ساقتالعان 60 مئث باستئث ءبئرئ، 3383-شئ نومئرمةن تذرعانئن كورگةن جازؤشئ-عالئم تذرسئن جذرتباي.
كةيكئنئث ارتئندا:
اتقا سالدئم تةرلئكتئ،
كورسةتتئم جاؤعا ةرلئكتئ.
مةن كةتكةن سوث، حالقئم-اؤ،
كورةرسئث جاؤدان قورلئقتئ، - دةگةن ولمةس ءسوز قالدئ. سونئمةن، اتالعان ءذش باتئردئث باسئ ءبئر بولةك، دةنةسئ ءبئر بولةك جةردة قالدئ. تاعدئردئث جازؤئ سولاي بولدئ ما ةكةن؟ قازاق باتئرلارئنئث تاعدئرلارئنا قاراپ وتئرساق، بذدان دا جامان ولئمگة تاپ بولعانئن كورةمئز. سولاردئث ءبئرئ XIX عاسئر باسئندا موثعول-قئتاي شةكاراسئندا ةركئن ءومئر ءسذرئپ جذرگةن كةرةي ةلئنئث باسشئسئ، ةل اعاسئ جانئ كةتسة دة، ءتانئ وسئ كذنگة دةيئن ساقتالئپ، كومئلمةي تذرعان اقئمبةك دةگةن ةر بولاتئن. ونئث زامانئندا ذلتئ قالماق، كوپشئلئككة ةسئمئ جا-لاما دةگةن اتپةن بةلگئلئ بولعان جاؤئز ةدئ. بذل الاياق ورئسقا دا، قئتايعا دا، موثعولدارعا دا ساتقئندئقپةن قئزمةت ةتكةن ايار ةكةن. 1912- جئلئ موثعولياعا كةلئپ بةدةل العان ول اقئمبةك باستاعان قازاقتارعا اؤئز سالدئ. وعان قارسئلئق كورسةتكةن قازاقتار وثايلئقپةن بةرئلة قويمايدئ. دةگةنمةن موثعول امئرشئلةرئنة سذيةنگةن، جذزدةگةن تذراقتئ اسكةرئ، قارؤ-جاراعئ بار جا-لاما قازاقتاردئ قئرئپ-جويا جةثئپ، باسشئسئ اقئمبةكتئ قولعا تذسئرةدئ. وسئ جةردة بذرئن-سوثدئ ادام بالاسئ جاساپ كورمةگةن ماسقارا جاؤئزدئقتئ جا-لاما اقئلبةككة جاسايدئ. ول اقئمبةكتئ تئرئدةي سويئپ، ئشئنة ءشوپ تئعئپ كادئمگئ تذلذپ جاسايدئ. تذلذپتا اقئمبةكتئث بةت-بةينةسئ، كوزئ، قول-اياعئ (ءتئپتئ ةركةكتئك مذشةسئنة دةيئن) تذگةل بذزئلماي ساقتالعان دةيدئ. مذنئ كورگةن جانة جازعان ادام - ءوزئمئزدئث جازؤشئ باؤئرئمئز مذحتار ماعاؤين. تذلذپ قازئر پراگا قالاسئندا (چةحيا) ذلتتئق مؤزةيدة ساقتاؤلئ كورئنةدئ. (دةرةكتةر قالامگةر بةكةن قايراتتان الئندئ.) رةتئ كةلگةندة ايتا كةتةيئك، كةيئن جا-لاما جاؤئز دا قولعا ءتذسئپ، جازاسئن العان. ونئث باسئ كةسئلئپ «كةسئك باس» اتانئپ، قؤ باسئ سول سانكت-پةتةربؤرگتةگئ ةرميتاجعا بةرئلةدئ. ونئث نومئرئ 3397 كورئنةدئ. (م.ماعاؤين. «قئپشاق ارؤئ»، الماتئ، «اتامذرا» باسپاسئ 2007 ج. 252 بةت) ءيا، ايتئپ-ايتپاي نة كةرةك، ءبئز نة كورمةگةن حالئقپئز. تاريحتا قازاق كورمةگةن قذقاي جوق. سونئث ئشئندة قازاققا قاتتئ باتقانئ - ورئس وتارشئلدارئنئث قيانات-قورلئعئ مةن زورلئق-زومبئلئعئ. ولار قازاق ةلئنئث بةتكة ذستار باسشئلارئ مةن باتئرلارئنا ئستةمةگةن قياناتئ جوق شئعار. بايذزاق داتقانئ (XIX) زةثبئرةكتئث اؤزئنا بايلاپ، كذل-پارشاسئن شئعاردئ. بةيبئت جاتقان قازاق ةلئنة جاسالعان جاؤدئ باستاپ كةلگةن ورئس وفيسةرئ جةندةت چةرنيايةأ شوقان ءؤاليحانوأقا مئلتئعئن كةزةندئ. پاتشا اسكةرلةرئ جانقوجا باتئردئ وقپةن پارشالادئ. بةكبولات باتئردئ جازالاؤشئلار ةل الدئندا دارعا استئ. ءوز ارامئزدان شئققان ساتقئندار ماحامبةتتئث باسئن ءوز ذيئندة كةسئپ الدئ. كةنةسارئنئث سةنئمدئ سةرئكتةرئنئث ءبئرئ باؤبةك باتئردئ تذتقئندادئ. ةلئنة ءتئرئ ورالمايتئنئن بئلگةن باتئر كةتئپ بارا جاتئپ ءبئر ساؤساعئن قئلئشپةن شاؤئپ بةرئپ كةتتئ.
قازئر قيما جةرئندةگئ باتئر ماأزولةيئندة ونئث سول جالعئز ساؤساعئ عانا جةرلةنگةن. اتاقتئ باتئر، ءانشئ باتاقتئث سارئسئن ايداؤئلدار جالعان قذجات جاساپ، ماثدايئنا وق قادادئ. ش.ءؤاليحانوأپةن قاتار شئققان عالئم-ةتنوگراف م.س.باباجانوأتئث كةنةتتةن قايتئس بولؤئنا وشتةسكةن كازاكتاردئث جاؤئزدئق ارةكةتئ ةكةنئ بةلگئلئ بولدئ.1903- جئلعئ ارال، مذعالجار ايماعئنداعئ كوتةرئلئس باسشئسئ مئرزاعذل شئمانذلئن دا تذرمةدة ءشئرئتتئ. ارعئننئث ارؤاقتئ ءبيئ ءارئ باتئرئ شةگةن مذسا ذلئ (شاقشاق جانئبةك باتئر نةمةرةسئ، ئ.التئنساريننئث تؤعان ناعاشئسئ) دا وتارشئلدار قاستئعئنان مةزگئلسئز قازا بولدئ. پاتشا وكئمةتئنة قئزمةت ةتئپ «شةن الئپ، شةكپةن كيدئ» دةپ كةثةس وكئمةتئ قانشا جامانداسا دا، سول پاتشانئث گؤبةرناتورلارئ مذسا شورمانوأ پةن شئثعئس ؤاليحانوأتئ ومئرلةرئنئث سوثعئ جئلدارئندا قئرئنا الئپ، قؤعئنعا سالدئ. شةتةلدةردة تؤئپ، سوندا ءجذرئپ قازاق اتئن، قازاق ابئرويئ مةن تةثدئگئن قورعاي بئلگةن ازاماتتارئمئز دا از ةمةس ةدئ. ءارئ باتئر، ءارئ اقئن، قاجئ، «قذراندئ» تذثعئش رةت قازاق تئلئنة اؤدارعان احئت ءذلئمجئنئ (1866-1940) اتتئ. اتاقتئ وسپان باتئردئ (1889-1951) قئتاي وكئمةتئ دارعا استئ. ةكةؤئ دة ذرئمجئدة جازالاندئ ءارئ قازالاندئ. ءوز اجالئنان كوز جذمسا دا قازاقتئث تذثعئش اسكةري قايراتكةرئ، گةنةرال عذبايدوللا جاثگئروأ (1840-1909) يالتا قالاسئندا جةرلةنگةنئن كوپ ادام بئلة بةرمةيدئ.
وتارشئلدار وزبئرلئعئ بذكئل قازاق دالاسئن وياتتئ. 1916- جئلئ ذلت-ازاتتئق جالئنئ بذرق ةتة ءتذستئ. امانگةلدئ، بةكبولات باستاعان كوتةرئلئس پاتشا وكئمةتئنئث زارةسئن ذشئردئ. بذكئل ةلگة جازالاؤشئ وتريادتار شئقتئ. جةتئسؤلئق بةكبولات باتئردئ جذرت كوزئنشة دارعا استئ. قارقارا كوتةرئلئسئنئث باسشئلارئ ذزاق پةن جامةثكةنئ جةندةتتةر ؤ بةرئپ ءولتئردئ. قارقارا باتئرئ جاقئپبةردئ مةرگةن 800 دةي سارباز جيناپ، ورئس سولداتتارئن تذگةل قئرئپ سالئپ، جوعارئدا اتالعان باتئرلاردئث كةگئن العان ةدئ. جاقئپبةردئ سذلتانبةك ذلئنئث اتاسئ ةر تازابةك XIX عاسئردا رةسةي شةنةؤنئكتةرئنة قارسئ شئعئپ، پاتشا جةندةتتةرئ ونئ 1871- جئلئ ايؤاندئقپةن ولتئرگةن بولاتئن. جاقئپبةردئ ةر 1929- جئلئ قئزئلدار قئسئمئنان مئثداعان حالئقتئ قذتقارؤ ءذشئن قئتاي جةرئنة الئپ وتپةك بولدئ. ولاردئ گپؤ باسكةسةرلةرئ اسپاننان سامولةتپةن قؤئپ جةتكةندة ارؤاق قولداعان جاقئپبةردئ ذشاقتئ أينتوأكامةن اتئپ ءتذسئردئ. مةرگةننئث اقئن سةرئگئ اؤةسحان: تالقانداپ پؤلةمةتتئ بةساتارمةن
جاقئپبةردئ شئن جذرةك جذتقان اعام.
ايئرلئ اسؤئندا اةروپلاندئ
قذلاتئپ جالعئز وقپةن جئققان اعام.
«اتقان وعئ ورئستئ ئزدةپ ءجذرئپ تيةدئ» دةپ
داثقئ شئققان اعام- دةپ جئرعا قوستئ. قئتاي وكئمةتئ جاقئپبةردئنئ شئعئس تذركئستاندا 1932- جئلئ قولعا ءتذسئرئپ، 24 دوسئمةن بئرگة اتئپ ءولتئردئ. وتارشئلداردئث جوعارئداعئداي تاسجذرةكتئك ئسئنةن وزبةكتةر دة قالئسقان جوق. تاشكةنت قذشبةگئ كةنةسارئنئث اعالارئ سارجان مةن ةسةنكةلدئنئ، ونئث بالاسئ قذدايمةندئنئ تؤئس-تؤعاندارئمةن قئرئپ تاستاپ، ولاردئث بةتئن جاپپاستان دالاعا تاستاپ، مايئتتةرئ بذزئلئپ كةتكةننةن كةيئن تابئلدئ. باتئرلارئمئز بةن ئزگئ جاقسئ-جايساثدارئمئزدئث كورگةن ازابئ مةن اجالئ كةشةگئ كةثةس وكئمةتئ تذسئندا ءتئپتئ باستان اسئپ كةتتئ. جوعارئداعئ ءبئلئمدئ، زيالئ، ةل باستاعان قايراتكةرلةردئ ايتپاعاندا قانشاما باتئر، باعئلاندار مةزگئلسئز اجال وعئنا ذشتئ. اقئن، ويشئل شاكارئم، كومپوزيتور ءمادي، پئشان بولئس سياقتئ ةل جاقسئلارئن سوتسئز، تةرگةؤسئز اتئپ، دةنةلةرئن كوشةگة، دالاعا تاستاپ كةتتئ. XX عاسئر باسئندا ماسكةؤدئث شئعئس تئلدةرئ ينستيتؤتئن جانة پةتروأسكو-رازؤموأسكي (قازئرگئ تيميريازةأ) اكادةمياسئن بئتئرگةن ءبئلئمپاز، عالئم-اگرونوم ساتئلعان ساباتايةأتئ جةلئككةن جةتةسئز اقتار 1921- جئلئ ةش سةبةپسئز دالادا اتئپ كةتتئ. وسئ جئلئ بةلگئلئ اقئن، عذلاما عذمار قاراشتئ كةثةس وكئمةتئنئث سةنئمدئسئ دالادا ذستاپ الئپ، جاؤئزدئقپةن ءولتئرئپ، سذيةگئن قئلئشپةن تؤراپ ءبئر جةرگة ءذيئپ كةتكةن. ةث وكئنئشتئسئ سول، كئسئ ولتئرگئش وسئنداي قانئشةر قاراقشئلار قاي زاماندا دا ءتيئستئ جازاسئن العان جوق.. كةرئسئنشة، ع.قاراشتئ ولتئرگةن جاؤئز كةثةس وكئمةتئن ورناتؤشئ ةسةبئندة كوپ جئلدار ماراپاتتالئپ كةلدئ. نايماننئث اتاقتئ ءتورت اقئنئنئث ءبئرئ اتانعان كارئباي تاثاتارذلئن گپؤ جاؤئزدارئ ءولتئردئ. عذبايدوللا جاثگئروأتئث ءئنئسئ، سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ الاش اقساقالئ اقئن شاثگةرةي بوكةيةأتئث (1847-1920) مال-مذلكئن، ءذيئن تارتئپ الئپ، ءوزئن دالاعا شئعارئپ تاستادئ. وتئنشئ ءالجانوأتئ (1873-1918) قئزئلدار اتئپ ءولتئردئ. ول از بولعانداي، ونئث ذرپاقتارئن دا قئرئپ تاستادئ. ارسئزدئقپةن، زاثسئز تذتقئنداؤ كةزئندة قارسئلئق كورسةتكةن ءابئلحايئر دوسوأ، الماس وماروأ پةن بايسةيئت ءادئلوأتئ ايؤاندئقپةن ءولتئرئلدئ. الاشتئث جاس وفيسةرئ قازئ نذرمذحامبةتوأتئ قئزئلدار تال-تذستة ةش سةبةپسئز اتئپ تاستادئ (1918).
مذنداي زاثسئزدئقتار مةن باسسئزدئقتاردئ جذزدةپ ةمةس، مئثداپ ساناؤعا بولادئ. كةثةس وكئمةتئ قاندئ قاقپانئن ءبئلئمدئ، زيالئ، ةل قامئن ويلاعان قازاق ازاماتتارئنا ةرتة باستان قذرئپ قويعان بولاتئن. جالئندئ ءارئ جاس قازاق قايراتكةرئ س.سادؤاقاسوأ ماسكةؤدة جذمباق جاعدايدا قازا بولدئ (1933). تذثعئش قازاق گةولوگئ و.تذرماعامبةتوأ (1882-1928) شةتةلدةن ادةيئ الدئرتئپ ءولتئرئلدئ. جوعارئ ءبئلئمدئ قازاق زاثگةرئ رايئمجان مارسةكوأ (1878-1927) بئلةتئندةردئث ايتؤئنشا، تئرئدةي كومئلگةن. رةسةي I جانة II مةملةكةتتئك دؤماسئنئث دةپؤتاتئ شايمةردةن قوسشئعذلوأ كةثةسكة قارسئ ادام رةتئندة تذرمةدة، قؤعئن-سذرگئندة ءجذرئپ 1931- جئلئ رةسةي جةرئندة اؤئر جاعدايدا، جوقشئلئقتا، اشتئقتان، اؤرؤدان باقيلئق بولدئ. كوممؤنيستةردئث قؤعئنئنان باس ساؤعالاعان مذستافا شوقاي 1941 -جئلئ بةرليندة كذماندئ جاعدايدا كةنةتتةن قايتئس بولدئ. اسا قاسئرةتتئ قيامةت-قايئمدئ كورگةن الاش قايراتكةرلةرئ بولدئ. الاش كوسةمئ ءاليحان بوكةيحانوأ ماسكةؤدة اتئلدئ. توقئراؤئن وزةنئ بويئنداعئ بوكةي اؤلةتئنئث قورئمئنداعئ ءاليحان قابئرئندة ونئث باس كيئمئ عانا بار. مذردةسئ ماسكةؤدة بةلگئسئز قالعان.
الةكةثنئث سةنئمدئ سةرئكتةرئ، قازاق حالقئنئث وقئمئستئ مارقاسقالارئ مةن جاقسئ-جايساثدارئ احمةت، حالةل، جانشا، مذحامةتجان، ماعجان، ساكةن، ءئلياس، بةيئمبةت، سذلتانبةك جانة باسقا الاش ارئستارئنئث سذيةكتةرئ قايدا قالعانئن ةشكئم بئلمةيدئ. ولاردئث قاسيةتتئ ةسئمدةرئ ةل ةسئندة ذمئتئلماستاي بولئپ ماثگئ قالعانئمةن، ذستئندة ذيئلگةن توپئراعئ، باسئندا بةلگئلةرئ جوق. دوثئزشا ويلاپ، ايؤشا قيمئلدايتئن سول كةزدةگئ كةثةس باسشئلارئ ويئنا كةلگةنئن بارئنشا ئستةپ باقتئ. جاؤئزدئقتئث نةبئر تذرلةرئن ويلاپ تاؤئپ، ونئ جذزةگة اسئردئ. مذنئث ءبارئ از بولعانداي، ءتئرئسئ عانا ةمةس، حالئق قذرمةت تذتقان ءولئ ارؤاقتارئمئزعا دةيئن قورلادئ. بةلگئلئ عالئم، ءدئن عذلاماسئ ماشهذر ءجذسئپتئث ءذي-تامئن، تذركئستانداعئ باتئرلار قورئمئن تالقاندادئ. مةشئت، مةدرةسةلةردئ بذزدئ، ورتةدئ، جويدئ. ساؤ قالعاندارئنا مال قامادئ، بئلگةندةرئن ئستةدئ. بذلارعا ءوزئمئزدئث ويسئزدار مةن وپاسئزدار دا قوسئلدئ. وتة اؤئر بولسا دا ايتؤعا تؤرا كةلةدئ. بذلار باستان وتكةن شئندئق ءارئ سذمدئق وقيعالار ةكةنئ انئق. قورعانسئز ةلئمئز وسئنئث بارئنة توزدئ.1937- جئلدئث ناؤبةتئندة 100 مئثنان استام ادام « حالئق جاؤئ» اتانئپ، ولاردئث 70 پايئزدان استامئ كةلمةسكة كةتتئ. ولاردئث ئشئندة ذ.قذلئمبةتوأ، س.اسفةندياروأ، ا.تذرلئبايةأ، ت.جذرگةنوأ، ت.رئسقذلوأ، ع.بئرئمجانوأ، ءئ.قابئلوأ، ج.شانين، ح.عابباسوأ، ج.ايماؤئتوأ ت.ب. كوپتةگةن مةملةكةت، قوعام قايراتكةرلةرئ، عالئمدار، اقئندار، جازؤشئلار، بيلةر مةن قايئرئمدئ بايلار دا بار ةدئ.
وتكةن عاسئردئث باسئندا قازاق دالاسئ قانعا بوكتئ. ولاردئ ءتئزئپ ايتئپ تاؤئسؤ مذمكئن ةمةس سياقتئ. مةنئث تؤعان ةلئم ءبئر عانا تورعاي ايماعئنئث كورگةن قذقايدئ، قايعئ-قاسئرةتئ، زذلماتئ، قئرعئنئن ايتئپ جةتكئزؤ قيئننئث قيئنئ. 1916- جئلعئ ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئستة پاتشانئث جازالاؤشئ وتريادئ كوتةرئلئسشئ ساربازداردئ عانا ةمةس، بةيبئت حالئقتئ دا قانعا بوكتئردئ. 1917 -جئلئ جيليايةأ دةيتئننئث باسكةسةرلةرئ ةلدئ تذرة شاؤئپ، قئرئپ كةتتئ. ازامات سوعئسئ جئلدارئندا بذل جةردئ بئرةسة اق، بئرةسة قئزئل، بئرةسة الاش الئپ، بذكئل ةل قايدا بارارئن، كئمگة سةنةرئن بئلمةي، سةرگةلدةثگة ءتذستئ. ةث اؤئرئ حالئق باتئرئ امانگةلدئ 1919 -جئلئ قازا تاپتئ. ونئث 17 سةرئگئ قئلئشپةن تؤرالدئ.(قئلئشپةن تؤراپ ءولتئرؤ سول كةزدةگئ ادام ولتئرگئشتةردئث ءداستذرلئ ءادئسئ بولسا كةرةك). امانگةلدئنئ ولتئرؤگة قاتئسئ بار دةگةن بةلگئسئز، دالةلسئز سئلتاؤمةن كةثةس اسكةرلةرئ كوتةرئلئس باسشئسئ ءابدئعاپار حاندئ تذتقئنعا العان بةتتة ونئ امانگةلدئنئث اعاسئ بةكتةپبةرگةن تؤ سئرتئنان اتئپ ءولتئردئ. الاشقا دا، كةثةسكة دة «جاؤ» اتانئپ، دالادا جذرگةن كةكتئ كةيكئ بةكتةپبةرگةندئ اتئپ كةتتئ. جوعارئدا ايتئلعانداي، 1922- جئلئ كةيكئ مةرگةن دة قئلمئسكةرلةر قولئنان وتة اؤئر ازاپپةن قازا تاپتئ. بةلگئلئ مذعالئم، ذستاز نذرعالي قذلجانوأتئ جاؤئزدار سةمةيدة اتئپ ءولتئردئ (1919 ج). اتاعئ بذكئل ورتا جذزگة ءمالئم قاجئ، اقئن، بار مالئن حالئق يگئلئگئنة جذمساعان بولئس ءابدئراحمان يمانقذل ذلئ وقئعان اقئن بالاسئ مذحتارمةن بئرگة تذرمةدة كوز جذمدئ(1931). ايگئلئ تورعايلئق اقئندار كذدةرئ جولدئباي ذلئ مةن ءابئقاي نذرتازا ذلئ اشتان ءولدئ (1931). الايدا تورعاي ةلئ باسئنداعئ قئرعئن مذنئمةن اياقتالعان جوق. ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئسئندة (1916)، ازامات سوعئسئنداعئ، بئرنةشة وكئمةتتئث (قئزئل،اق،ت.ب.) كةزةك قذلاؤئ مةن ورناؤئ، 1921-22، 1931-33-جئلدارداعئ اشتئق پةن جذت، 1928 جئلعئ كامپةسكة، 1937- جئلعئ قؤعئن-سذرگئندة تةك تورعاي عانا ةمةس، بذكئل قازاق ةلئنئث بةتكة ذستاپ ءپئر تذتقان ذلئ تذلعالارئ ا.بايتذرسئن ذلئ، م.دؤلاتوأ، س.قادئربايةأ، ك.توقتابايةأ، ب.قارالدين، م.ةسبولوأ، ا.يؤسؤپوأ ت.ب. «حالئق جاؤئ» اتانئپ، ءومئرلةرئ قايعئلئ اياقتالدئ. جذرت سةنگةن بيلةر مةن بايلار، ءدئن باسئلارئ جةر اؤدارئلدئ. ةل اؤا كوشتئ. ءسويتئپ، تورعاي ةلئ تورعايداي توزدئ. XX عاسئر باسئندا سانئ 45 مئثعا جةتكةن تورعاي (قازئرگئ جانگةلدين) اؤدانئنئث حالقئ 1939- جئلئ سانئ 13،9-عا دةيئن تومةندةدئ. ال 1930-32-جئلدارداعئ اشتئق اپاتئندا دالادا قؤراپ جاتقان قازاقتاردئث سذيةگئن ساناپ شئعؤ مذمكئن ةمةس-تئن. ايتا بةرسةك، مذنداي وكئنئشتئ ءومئر، تالايسئز-تالانسئز تاعدئرلار سانئنا جةتة المايدئ ةكةنبئز. ءبارئ دة ءبئزدئث قازاق حالقئنئث باسئنان وتكةنئنة قالاي قينالماسسئث، قابئرعاث قالاي قايئسپاس. قازاق قاعيداسئندا «اق ءولئم» دةگةن بار. ءار ادامنئث وتانئندا، وتباسئندا جاتئپ ومئردةن ءوتؤئن وسئلاي ايتادئ. وسئ «اق ءولئم» ءبئزدئث ارداقتئ ارداگةر ارئستارئمئزدئث كوپشئلئگئنة بذيئرمادئ. ولار يمانئ ايتئلماي، بةتئ جابئلماي، كةبئنسئز، جانازاسئز، جوقتاؤسئز، قابئرسئز، قئرقئ، ءجذزئ، جئلئ دا وتكئزئلمةي-اق ومئردةن ءوتتئ... ءبئراق ولار - ناعئز يماندئ، نذرئ پةيئشتة شالقيتئن شةيئتتةر!
سةيئت كةنجةاحمةت ذلئ، جازؤشئ، ةتنوگراف
(«ايقئن» گازةتئ، 6- قاثتار. 2011 - جئل)