توپئراقتئ قازا عذرئپتارئ
قارا جئعؤ (سالت)
كئسئ قايتئس بولعان كذنئ تئگئلگةن قارانئ جئعؤ سالتئ. ول جئلئ بةرئلئپ، اس وتكةن سوث جاسالادئ. ياعني قارا جالاؤدئ الئپ، سئندئرادئ دا وتقا جاعئپ جئبةرةدئ. بذدان كةيئن جاقئن-جؤئقتارئ، ايةلئ، بالالارئ، ةلدئث اقساقالدارئ قذران وقئپ، باتا بةرةدئ. سوثعئ جوقتاؤ ايتئلادئ. تذل اؤدارئلادئ. بذل، قارالئ جئل ءوتتئ، ازالئ كذندةر اياقتالدئ دةگةن ءسوز.
ءولئم، قازا سوزدةرئ: ارئزداسؤ،ماقئلداسؤ، يمان، يمان سؤ، امانات، ةستئرتؤ، جوقتاؤ، كوثئل ايتؤ، جانازا، باتا، دذعا، ازا،اق جؤئپ ارؤلاؤ، كةبئن، داؤئس قئلؤ، قارا داؤئس، تذل كورئسؤ، جةرلةؤ، ءذشئ، جةتئسئ، قئرقئ، جئلئ، ساداقا، قذران شئعارؤ، ءداؤئر اينالدئرؤ، قارالئ اقيرةت، قازا، ءولئم ت.ب.
ءولئمنئث استارلئ سوزدةرئ: كوزئ جذمئلدئ، جان ءتاسئلئم ةتتئ، جذرةگئ توقتادئ، قايتئس بولدئ، قايتپاس ساپارعا اتتاندئ، كةلمةسكة كةتتئ، وپات بولدئ، قازا بولدئ، شةيئت بولدئ، و دذنيةلئك بولدئ، مارقذم بولدئ، فانيدةن ءوتتئ، باقيعا كةتتئ، اجال جةتتئ، دةمئ ءبئتتئ، ءدامئ تاؤسئلدئ، دذنية سالدئ، اتا-بابا ئزئمةن كةتتئ، اجال وعئ ءتيدئ، دذنيةدةن وزدئ، و دذنيةگة كوشتئ، كذنئ ءبئتتئ، كذنئ باتتئ، جامباسئ جةرگة ءتيدئ ت.ب.
كوثئل ايتؤ، تئلةك سوزدةر: «يماندئ بولسئن»، «توپئراعئ تورقا بولسئن»، «جانئ ءجانناتتا بولسئن»، «قالعاندارعا عذمئر بةرسئن»، «جاساماعان جاسئن ذرپاقتارئنا بةرسئن»، «ولمةكتئث سوثئنان ولمةك جوق»، «ارتئ جاقسئلئققا جالعاسسئن»، «قذدايعا دا جاقسئ كةرةك»، «ولمةيتئن پةندة جوق»، «جةلةپ - جةبةپ جاتسئن»، «ءوزئ ولسة دة ءسوزئ ولمةسئن»، «وزةكتئ جانعا ءولئم بار»، «قذداي ءوزئ بةردئ، ءوزئ الدئ»، «جاقسئنئث اتئ ولمةيدئ»، «قازانئث قايئرئن بةرسئن» ت.ب.
تذلداؤ (سالت)
«ورتا ءجذزدئث ئشئندة اتئمدئ تذلداپ بايلاسئن» (ءماشهذر ءجذسئپ كوپةي). قايتئس بولعان ةر ادامنئث مئنگةن اتئنئث جال-قذيرئعئن كةسئپ (كذزةپ ةمةس) «جانؤار، و دذنيةدةگئ يةثنئث جولئنا قذرباندئققا شالئن» دةپ بوس جئبةرةدئ. ول ات مئنئلمةيدئ، يةسئنئث جئلئنا سويئلادئ. مذنداي جئلقئنئ «تذل ات» دةيدئ. سول سياقتئ قايتئس بولعان ادامنئث كيئمدةرئن استارئن سئرتئنا قاراتئپ ئلةدئ. ةر-توقئمئن ةشكئم پايدالانبايدئ. ايةلئ ساقينا، سئرعا سالمايدئ، ونئ «قارالئ قاتئن» دةيدئ، باسئنا بذركةي جامئلادئ. مذنداي جاي «قارالئ»، دةپ اتالعانمةن قازاق قارا جامئلمايدئ. «قارا جامئلئپ» دةگةن ءسوز ايتؤدا بولعانمةن ئستة جوق
تذل اؤدارؤ (سالت)
قايتئس بولعان ادامنئث جئلئ ءوتئپ، اسئ بةرئلگةن سوث، ونئث جئل بويئ قارا جامئلئپ قايعئرعان وتباسئ ادةتتةگئ ءومئر تئرشئلئگئنة ارالاسؤعا ءتيئس. بذل «تذل اؤدارؤ» سالتئ ارقئلئ جاسالادئ. قارا جامئلعان سوث، مارقذمنئث كيئمدةرئ وثئنا قاراتئلادئ. ةر-تذرمانئ ةث جاقئن دوسئنا نة بولماسا مذراعا بةرئلةدئ. ايةلئ، قئزدارئ بذركةيئن الئپ، جاقسئ كيئمدةرئن كييؤگة رذقسات ةتئلةدئ. «تذل اؤدارؤ» سالتئنا مارقذمنئث ةت جاقئندارئ، بالالارئ، سئيلاس-باستاس ادامدارئ قاتئسئپ، دذعا وقئلادئ، باتا جاسالادئ. اقساقالدار ءذي-ئشئندةگئ ادامدارعا، ءايةلئنة، بالالارئنا اقئل ايتئپ، جاقسئ تئلةك بئلدئرةدئ. سول كذننةن باستاپ، وتباسئ ادامدارئ «ولگنةننئث سوثئنان ولمةك جوق» دةپ قئزئقتئ ءومئر تئرشئلئگئنة كئرئسئپ كةتةدئ.
اس (ءداستذر)
قازاق حالقئنئث ةرتةدةن كةلة جاتقان ةث ذلكةن جيئنئ - اس بةرؤ. بذل - دذنيةدةن وتكةن ةث بةلگئلئ ادامداردئث جئلئ تولعاندا، وعان جاسالاتئن اقئرعئ زور قذرمةت جانة ذلئ جيئن، باس قوسؤ. ايگئلئ ادامدار اسئندا جذزدةگةن كيئز ذيلةر تئگئلئپ، ءذش جذزگة بئردةي ساؤئن ايتئلادئ. بذعان ءار ةلدةن ةسئمئ بةلگئلئ اقساقالدار، باتئرلار، اقئندار، پالؤاندار، ءانشئ، جئرشئلار، كوكپارشئلار، مةرگةندةر ارناؤلئ شاقئرئلئپ، جذيرئك اتتار كةلةدئ. اسقا وتة زور قارجئ، مال جذمسالعان. جةثئمپازدارعا زور بايگة تيگةن. 1860 -جئلئ ةردةن ساندئباي ذلئنا ةردةن كولئندة اس بةرئلگةندة... 500 ءذي تئگئلگةن، 160 جئلقئ، 200 قوي سويئلعان. اتتئث بايگةسئ 100 جئلقئ بولعان... وسئ ةردةنگة وسئنداي قئلئپ ءذش رةت اس بةرگةن. ذشةؤئندةگئ شئعئن بارلئق جولئ 1860 جئلقئ، 600 قوي... 1000 سابا قئمئز بولعان. 1861 -جئلئ بايداؤلةت قذلبةك ذلئنا اس بةرگةن. مذندا باس بايگةگة 100 جئلقئ، 100 قوي، 1 اق وتاؤ، 10 تذية بةرگةن... 1874 -جئلئ لاباق قؤات بالاسئنئث اسئ بولعان. 300 جئلقئ، 500 قوي سويئلعان. ءجذز اتقا بايگة بولعان. اسقا 700 ءذي تئگئلگةن. مذنئث سئرتئندا شاقئرئلعاندار ارؤاققا دةپ مالئن، سويئسئن، ساباسئن جانة اكةلةدئ. استا ةلدئث بئرلئگئ مةن بايلئعئ، مئرزالئعئ، بئرلئكتئلئگئ سئنعا تذسةدئ.
استئ اقئن ءئ.جانسذگئر ذلئ بئلاي دةپ سؤرةتتةگةن:
وسئنداي بولئپ جاتتئ ذلئ جيئن،
جيئننئث مئثنان ءبئرئن ايتؤ قيئن.
ةتئ تاؤ، قئمئزئ كول دةؤگة بولار،
ايتقاندا تارتئثقئراپ استئث سئيئن.
اس بةرؤ داؤلةتتئ ادامداردئث، ذيئمشئل ةلدئث عانا قولئنان كةلگةن. ابئلاي حاننئث اسئ، قذنانبايدئث اكةسئ وسكةنبايدئث اسئ، قانجئعالئ شاؤئپكةل باتئردئث اسئ، كةرةي ساعئنايدئث اسئ، دؤلات سئپاتاي باتئردئث اسئ بذكئل ةلگة ءمالئم بولئپ، اثئزعا اينالعان توي بولدئ. بذل تويدا جذمسالعان شئعئننئث ةسةبئندة شةك بولماعان. مئسالئ، ساعئنايدئث اسئنا كةتكةن شئعئن اتاقتئ ءتاجماحال ماأزولةيئنة جذمسالعان قارجئمةن بئردةي بولعان دةپ جازدئ ةرتةرةكتة «مادةنيةت جانة تذرمئس» جؤرنالئ.
ساعئناي اسئنا 500 اق ءذي تئگئلئپ، وعان 500 بذقار كئلةم ئلئنگةن، 5 توننا شاي اكةلئنگةن، جاثا ئدئس-اياقتار تاشكةنت پةن قازان قالالارئنان الئنعان. 10 مئث كورپة-جاستئق، قوناقتاردئ سئيلاؤعا 500 بذحار شاپانئ كةلگةن. سئبئردةن 500 اث تةرئسئ الئنعان. 20 مئث قوي، 1000 (بئر مئث) جئلقئ سويئلعان. 500 جئگئت اتپةن تاباق تاسئپ، 300 قئز قوناقتارعا داستارقان جايئپ، قئزمةت ةتكةن. بايگةگة 500 تذلپار قاتئسقان. اقاننئث ايگئلئ قذلاگةرئ وسئ استا مةرت بولدئ.
اس بةرؤ ءداستذرئ قازئر دة جالعاستئرئلئپ جاتقانئن ايتا كةتؤ كةرةك. 1991 -جئلعئ تورعايداعئ احمةت پةن ءمئرجاقئپتئث اسئ، 1992 - جئلعئ كوكشةتاؤداعئ ابئلايحاننئث، اقمولاداعئ بوگةنبايدئث، تالدئقورعانداعئ قابانبايدئث استارئ قازئناسئ مول حالئقتئق داستذرلةردئث تاربيةلئك ذلتتئق، رؤحاني بايلئعئمئزدئث قايتا ورالعانئنئث ايقئن كورئنئسئ ةكةنئن تاعئ دا دالةلدةپ بةردئ.
جةروشاق مايلاؤ (سالت)
قايتئس بولعان بةلگئلئ ادامدارعا اس بةرؤ ةجةلگئ ءداستذر. بذعان كذنئ بذرئن ذلكةن دايئندئق، ذيئمداستئرؤ جذمئستارئ جذرگئزئلةدئ، ساؤئن ايتئلادئ. اس بولاتئن كذننةن ءبئر-ةكئ كذن بذرئن دايئندئق جايئن تةكسةرئپ، قورئتئندئلايتئن ماسليحات بولادئ. بذل ذلكةن تويدئث اقئرعئ، قورئتئندئ ءساتئ. بذعان ارنايئ ءبئر مال سويئلئپ، اس الدئنداعئ شاعئن ءبئر توي وتكئزئلةدئ. توي وتكئزؤشئلةر ءبئراؤئزدئ بولؤعا، ةل نامئسئن قورعاؤعا شاقئرئپ، ءباتؤالاسادئ. جةروشاق مايلاؤ دةگةنئمئز وسئ.
شةك بةرؤ (ءداستذر)
«قازاققا يسلام ءدئنئ ارقئلئ كئرگةن مةيرامنئث ءبئرئ - شةك بةرؤ» (ا.جذنئس ذلئ). ورازا جانة قذربان ايتتارئ الدئنا مال سويئلئپ ارؤاقتارعا باعئشتالاتئن دذعا. شةك بةرةتئن ءذي بذعان جاقئن-جؤئق، قارت ادامداردئ شاقئرادئ. مذندا ولار اتا-انالارئن، وزدةرئ بئلةتئن ارؤاقتاردئ ةسكة الادئ، ولاردئث ةسئمدةرئ اتالئپ، قذران وقئپ، قول جايادئ. بذل ءداستذر ءالئ دة ساقتالئپ كةلةدئ
ارؤاقتئ ةسكة الؤ (ءراسئم)
ءذشئ، جةتئسئ، قئرقئ جانة جئلئن بةرؤ. ةرةسةك ادامدار قايتئس بولعان سوث جةتئنشئ، قئرقئنشئ كذنئ ارؤاق ةسكة الئنئپ، اتالئپ وتةدئ. ةلئمئزدئث كةي جةرلةرئندة ءذشئنشئ (ءذشئ)، ءجذزئنشئ (ءجذزئ) كذندةرئ دة اتالادئ. ارناؤلئ مال سويئلئپ، الئس-جاقئننان اعايئن، جاقئندارئ كةلئپ دذعا وقيدئ. بذرئن كةلة الماعاندار مال اكةلئپ، باتا قئلادئ. جوقتاؤ ايتئلادئ، ارؤاقتئث جاقسئ ئستةرئ، قاسيةتتةرئ اثگئمة بولادئ. كةيئنگئ ذرپاقتارئنا، جاقئندارئنا تئلةكتةستئك بئلدئرةدئ.
ادام قايتئس بولعان سوث ءبئر جئل تولعاندا ونئث جئلئ بةرئلةدئ، دذعا وقئلادئ. بذل مارقذم كوپشئلئك بولئپ جاسالاتئن سوثعئ قذرمةت. (بذدان كةيئنگئ ةسكة الؤدئ وتباسئ وزدةرئ جاساي بةرةدئ). جئلئنان سوث قارالئ ءذي قالئپتئ جايعا كوشئپ، قئزئقتئ ءومئر تئرشئلئگئنة ارالاسادئ.
مذنداي راسئمدةر سابيگة جاسالمايدئ. جاسالعان كذندة دة وتباسئ بولئپ اتاپ وتةدئ.
پئيا (ءدئني ءراسئم)
«- كانة، پئدياعا كئم شئعادئ؟» (ش.مذرتازا). قايتئس بولعان ادامنئث وتةي الماي كةتكةن بورئشئ، بةرة الماي قالعان قارازئ نةمةسة كئناسئ بولسا، ونئ وتةؤگة بةرئلةتئن تولةم اقئنئ - «پئديا» - دةيدئ. يسلام شاريعاتئ بويئنشا ول جوق - جئتئك، جةتئم - جةسئر، كةمتار نةمةسة مذساپئر ادامدارعا بةرئلةدئ.
دذعا ( قذران) وقؤ (داستذر)
مارقذم بولعان اتا-بابالارئنئث، تؤعان-تؤئستارئنئث باسئنا بارئپ، دذعا وقئپ، ةسكة ءتذسئرؤ زور ادامگةرشئلئك پارئز. ولاي بولسا مارقذمدارعا قذرمةتپةن قاراؤ ادامگةرشئلئكتئث بةلگئسئ. سونئمةن بئرگة ءار ادام ساپار ذستئندة كةلة جاتقاندا جول ذستئندةگئ قورئمدارعا توقتاپ دذعا وقئپ بةت سيپاپ ءوتؤئ شارت. ةگةر ادام اسئعئس بولسا ءجذرئسئن باياؤلاتئپ قذران وقؤئ كةرةك. بذل ادامگةرشئلئكتئث، ءتئرئ ادامنئث ارؤاقتارعا قذرمةتئ.
قازاق دالاسئندا اتئ اثئزعا اينالعان اؤليةلةر كوپ. ولاردئث قابئرعالارئ تذسئنان دذعا وقئماي وتؤگة بولمايدئ. مئسالئ، شالقارداعئ ةسةت باتئردئث بةتئنة دذعا وقئماي وتكةن ادامنئث جول بولماعانئ تالاي رةت دالةلدةنگةن شئندئق.
باتا وقئر (سالت)
قايتئس بولعان ادامعا جاقئن-جؤئقتارئ مةن ئلئك-جذراعاتتارئ ارنايئ كةلئپ باتا قئلادئ.ونئث ءمانئسئ - قايتئس بولعان كئسئنئث ءارؤاعئنا جئلقئ، سيئر، قوي سياقتئ سويئس اكةلةدئ نةمةسة قازئرگئ جاعدايدا اقشا بةرةدئ. دذعا وقئتادئ. بذل سئيلاسؤدئث ءارئ قاراسؤدئث بةلگئسئ رةتئندة نةگئزدةلگةن. ءداستذر بويئنشا ادامئ، تؤئسئ قايتئس بولعان ادامدارعا ذيئنة ادةيئ بارئپ كوثئل ايتادئ، ةت جاقئندارئ باتا وقئر جاسايدئ. جاقئنئ قايتئس بولعان ادامدئ دالادا كةزدةستئرؤ ذلكةن ذيات سانالادئ. مذندايدا الگئ ادامنئث وكپة ايتؤعا حاقئ بار. باتا قئلؤ - سئيلاستئق پةن ادامگةرشئلئكتئث، جاقئن كوثئلدئث بةلگئسئ رةتئندة قالئپتاسقان عذرئپ. مئسالئ: م.اؤةز قذنانبايدئث بوجةيدئث باتا وقئرئنا بارعانئن «قذنانبايدئث ذلكةن ءذيئ ءذش سابا، ءبئر تؤ بية، ءبئر تاي سويئس اپارادئ. جانة ازاعا سالعانئم دةپ زةرة مةن ذلجان تذية اپاراتئن بولدئ»، دةپ جازعان.
توپئراق سالؤ (ءداستذر)
قايتئس بولعان ادامدئ جةرلةؤ كةزئندة توپئراق سالؤ ءمان-ماعئناسئ زور عذرئپ. ةگةر جاقئن ادامدارئ قايتئس بولعاندا توپئراق سالا الماسا، ول ذلكةن ارماندا قالدئم دةپ وكئنةتئن بولعان. دةر كةزئندة بولئپ مارقذمعا توپئراق سالؤئ - ءار ادامنئث كوثئلئنئث جاقئندئعئ، تؤعان جةرئنةن توپئراق بذيئرسا» دةپ تئلةك تئلةپ وتئرادئ. توپئراق سالؤشئلار مارقذمعا «توپئراعئث تورقا بولسئن»، دةيدئ. «بوجةيدةي جذرت جوقتاعان جانعا توپئراق سالماي قالعان جالعئز قذنانباي اينالاسئ بولدئ» (م.اؤةز).
مذرا (سالت)
«اعا ولسة ءئنئ مذرا» (ماتةل). ادام قايتئس بولعان جاعدايدا ونئث مال-مذلكئ، جيعان-تةرگةنئ مذرا ةسةبئندة ءوزئنئث بالالارئنا قالؤعا ءتيئس جانة ول بالالارئنا تةث ءبولئپ بةرئلةدئ. بذعان قيانات جذرمةيدئ. ةگةر بالالارئ، ايةلئ بولماسا ول جاقئن-جؤئقتارئنا نةمةسة ولة-ولگةنشة اسئراپ، قول ذشئن بةرگةن ادامعا قالادئ. كوپ جاعدايدا قايتئس بولعان ادام مذنئ كوزئ تئرئسئندة وسيةت ايتئپ قالدئرادئ. وسيةتتئ مولدالار نةمةسة سوعان قاتئسقان كئسئلةر كؤالاندئرادئ. مذرانئ بولؤدة «جةتئ جارعئنئث» دا قازئرگئ زاثنئث دا ارنايئ بابئ بار.
امانات قويؤ (عذرئپ)
«ءابئشتئ جةرگة، لاحاتقا مايقان مةن وتةگةن ءوز قولدارئمةن قويئپ جاتئپ «امانات»، «امانات!» - دةستئ» (م.اؤةز). امانات قويؤ «ؤاقئتشا جةرلةؤ» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ. مارقذمدئ ءوز جةرئنة اپارؤدئ قاتتئ قئستا، اؤا رايئنئث قولايسئز جاعدايئنا بايلانئستئ ولئك امانات قويئلادئ دا، كةيئن تؤعان جةرئنة اپارئلئپ، قايتا جةرلةنةدئ. مذنداي جاعداي بذرئن قازاق اراسئندا ءجيئ بولئپ تذرعان. مئسالئ، ابايدئث سذيئكتئ ذلئ ءابدئراحمان امانات... قويئلئپ، ارتئنان سذيةگئ ةلئنة اكةلئنگةن. 1913 -جئلئ تورعاي بويئندا امانات قويئلعان كذمئسباي اؤلية 18 جئلدان كةيئن قازئلئپ الئنعاندا، ونئث دةنةسئندة ةشقانداي وزگةرئس بولماعان، بذزئلماعان.
سئيئت (ءداستذر)
ةجةلگئ داستذردة قايتئس بولعان ادامنئث تذتئنعان كيئمدةرئن ونئث سذيةگئن جؤؤعا كئرگةن ادامدار مةن ءوزئ قاتارلاس ادامدارعا ذلةستئرةتئن سالت بولعان. ةگةر كيئمئ بةرئلمةي ءذي-ئشئ قاراؤلئق جاساسا، ارؤاق جالاثاش جذرةدئ دةگةن ذعئم بار.
سذيةككة كئرؤ (ءداستذر)
سذيةككة كئرؤ - دةپ قايتئس بولعان كئسئنئ اق جاؤئپ ارؤلاؤدئ ايتادئ. بذعان سذيةكتئ جؤؤدئث ءجونئن بئلةتئن ارؤاقتئث ءوزئ قاتارلئ ادامدار كئرةدئ. سذيةگئنة كئرةتئن ادامداردئ مارقذمنئث ءوزئ دة ايتئپ كةتؤئ مذمكئن. بذعان شاريعات زاثئ بويئنشا ءار رؤدان (اتادان، اتا ذلئنان) بةس نة جةتئ كئسئ تذسةدئ. ولاردئث مئندةتئ - ارؤاقتئ جؤئپ، تازارتؤ. بذدان كةيئن مارقذم ايةل بولسا بةس قابات، ةركةك بولسا ءذش قابات اق ماتاعا اقيرةتكة ورالادئ.
ءداؤئر اينالدئرؤ (ءداستذر)
قايتئس بولعان ادامنئث جانازاسئ كةزئندة جاسالاتئن ءدئني ءراسئم. ذعئم بويئنشا ولگةن ادامنئث كئناسئن جةثئلدةتؤ (ارئلتؤ) ءذشئن ةكئنشئ ادام جانازا شئعارؤشئ مولدا الدئندا قايتئس بولعان ادامنئث و دذنيةدة كذنادان پاك بولؤئ ءذشئن كةپئلدئك بةرةدئ. «ءداؤئر اينالدئرؤ» دةگةنئمئز وسئ. الايدا دئن ادامدارئنئث بذل جونئندة قاراما-قارسئ پئكئرلةرئ دة بار. سوندئقتان كةيبئر ايماقتاردا «ءداؤئر اينالدئرؤ» قولدانئلمايدئ.
جانازا (ءداستذر)
«قايتئس بولعان كئسئنئ سوثعئ ساپارعا شئعارئپ سالؤ ءراسئمئ. جانازادا ولگةن كئسئگة ءداؤئر اينالدئرئپ، ساداقا بةرئپ، قذران شئعارئلادئ. جينالعان كوپشئلئكتةن «بذل كئسئ جاقسئ ادامبا؟» دةپ سذرالادئ.
وعان «جاقسئ ادام» دةگةن جاؤاپ بةرئلةدئ. سول سياقتئ مارقذمنان «ةشكئمنئث الاشاعئ، بةرةشةگئ جوق پا» دةپ تاعئ دا سذرايدئ. الاشاعئ بار ادام سذراؤعا دا، الؤعا دا، كةشئرؤگة دة حاقئسئ بار. ونئث ةشقانداي ايئپ ةرسئلئگئ جوق. ءشاريعات زاثئندا وسئلاي قارالعان. جانازا ادامعا جاسالاتئن سوثعئ قذرمةتتةردئث ءبئرئ.
قازا جولئندا دا ذلتتئق، يماندئلئق ءداستذر، كادةلةر بار. ولار مئناداي: باتا وقئر، ساداقا، اس، جئرتئس، ءداؤئر اينالدئرؤ، قابئرشئ كادةسئ، سئيئت (كيئم بةرؤ)، دذعا وقئتؤ، توپئراق سالؤ، قذران اؤدارؤ، شةك بةرؤ، شةلپةك پئسئرؤ ت.ب.
كورئسؤ (ءداستذر)
ةت جاقئن تؤئس-تؤعاندارئ، اتا-انالارئ، باسقا دا سئيلاس ئلئكتةرئ قايتئس بولعان ادامدارعا ارتتا قالعان جاقئن-جؤئقتارئ مةن اعايئندارئ (ايةلدةرئ) كةلئپ مارقذمنئث جاقسئ ئستةرئ مةن ارمانئن ايتئپ جئلايدئ. «كورئسؤ» دةگةن وسئ. ولار مذندايدا «مةنئ اپا دةپ كئم ايتار؟»، «كوز قئرئن سالاتئن ةدئ»، «ادةيئ كةلئپ سالةم بةرةتئن ةدئ» دةگةن سياقتئ ارمان سوزدةرئن ايتادئ. كورئسؤشئ ادامدار ءذي سئرتئنان جئلاپ كةلةدئ. مذنئ «داؤئس» - دةيدئ. الئس-جاقئننان نة جانازاعا نة كوثئل ايتؤعا كةلگةن توپتئث ايةلدةر قاؤئمئ قوسئلئپ ءسوز قوسپاي ءبئر زارلئ اؤةنمةن كةلةدئ. مذنئ «قارا داؤئس» دةيدئ. مذنداي داؤئس جوقتاؤ كةزئندة دة قولدانئلادئ.
ةلئمئزدئث وثتذستئك جاعئندا ةركةكتةر دة داؤئس سالئپ كئرةدئ، ال ورتالئق جاقتاردا ايةلدةر عانا داؤئس قئلئپ كةلةدئ.
قارا تئگؤ (سالت)
«...ولئك ذستئنة تئككةن اق ءذيدئث وث جاق بةلدةؤئنة ءوز قولئمةن اكةپ قارا تئكتئ. سذيئندئك جاس كئسئ ولسة تؤئ قئزئل بولاتئنئن، كارئ كئسئ ولسة اق بولاتئنئن ايتئپ كةلدئ دة، «وجةيدئث ورتا جاستئ كئسئنئث تؤئ - ءبئر جاعئ اق، ءبئر جاعئ قئزئل بولؤ كةرةك دةگةندئ ايتقان» (م.اؤةز). كئسئ ولگةن ءذيدئ ءبئر سوزبةن قارالئ ءذي دةپ تة ايتا بةرةدئ. قارا تئگئلگةن ءذيدئ كورگةندةر ول ذيگة سوعئپ دذعا جاساپ وتةدئ. مذنداي ءذي كئسئ كذتؤگة دة دايئن وتئرادئ. جئل بويئ جوقتاؤ ايتئلادئ. بذل حالئقتئق ءراسئم مارقذمنئث جئلئ ءوتئپ، اسئ بةرئلگةنگة دةيئن جالعاسادئ. جئل بولعان سوث «تذل اؤدارؤ»، «قارالئ تةثدئ بذزؤ»، «قارا جاعؤ» سياقتئ ئرئمدار جاسالادئ.
شاشئن جايؤ (سالت)
«قارا ءبئر شاشئم جايايئن، جايايئن دا جئلايئن» (جوقتاؤ). جوقتاؤ، جئلاؤ قايعئلئ، شةرلئ، كذيئكتئ، مذثدئ، زارلئ، ازاپتئ، باقئتسئز ايةلدئث ءئسئ. بذل ادةت داؤئس قئلؤ، جوقتاؤ كةزئندة جاسالادئ. كةشةگئ وتكةن زذلمات زاماندا سوعئس، اشتئق، تاركئلةؤ، اپات، جذت كةزئندة ايةلدةردئث شاشئن جايئپ جئلاؤئ كوپ بولادئ. ايةلدةر مذث، شةر جئرلارئن دا شئعارادئ. مذنداي كةزدة اقساقالدار، ايةلدةر كةلئپ، مذثدئ ادامعا توقتام، باسؤ ايتئپ جذباتؤئ كةرةك. قازاق قئزدارئنا «شاشئثدئ جايما» دةگةن تئيئم ءسوز توركئنئ وسئندايدان شئققان.
اقتاي جوقتاؤ (سالت)
ومئردة ءبارئ دة بولا بةرةدئ. مئسالئ قذدا ءتذسئپ، قالئثدئق اتاستئرئلئپ، قالئث تولةنئپ، ةكئ جاق كةلئسئمگة كةلةدئ. ءسويتئپ بذل جاعداي جذرتتقا بةلگئلئ بولادئ. ةكئ ورتادا قذدالئق راسئمدةر، بارئس-كةلئس باستالادئ. كذيةؤ جئگئت ذرئن بارعان كةزدةر دة بولادئ. وسئنداي جاعدايلاردان كةيئن تاعدئردئث جازؤئمةن كذيةؤ جئگئت قايتئس بولسا، ادةت زاثئ بويئنشا ونئ وث جاقتاعئ (ءوز ذيئندة وتئرعان قئز) قالئثدئق تا جوقتايدئ. بذل قازاق داستذرئندة بةلگئلةنگةن، ونئ «اقتاي جوقتاؤ» دةپ اتايدئ. بذل ءذشئن قالئثدئقتئ ةشكئم كئنالاي المايدئ. ذلتتئق كونة زاث بويئنشا الگئ قالئثدئق ءوزئ اتاستئرئلعان جئگئتتئث اعاسئنا نةمةسة ئنئسئنة قوسئلادئ.
جوقتاؤ (سالت)
«سةن جوقتاؤ ايتقالئ وتئرسئث، مةن توقتاؤ ايتقالئ وتئرمئن» (بايدالئ ءبي). جوقتاؤ - ازا عذرپئن كوتةرة تذسةتئن، قايعئنئ باساتئن، قازاعا اسا لايئقتئ قارالئ سالتتئث بئرةگةي ءتذرئ. قايتئس بولعان ادامنئث جاقسئلئعئن، ةلئنة ئستةگةن قئزمةتئن، جاقسئ قاسيةتتةرئن ءپاش ةتةتئن تذرمئس-سالت ءداستذرئ، جئرئ، زارلئ ولةث. جوقتاؤدئ بةلگئلئ اقئندار نةمةسة سول ادامنئث ايةلدةرئ مةن انا، قارئنداستارئ دا شئعارا بةرةتئن بولعان. جوقتاؤدئث دئنگة قاتئسئ جوق، ول قالئپتئ حالئقتئق سالت، ءولئمنئث بةرئك ادةت - عذرپئ دةپ ذعئنؤ كةرةك. «بوزداعئم» اتتئ قازاقتئث جوقتاؤ جئرلارئندا (الماتئ، 1990 ج.) بذقاردئث ابئلاي حاندئ جوقتاؤئ، قاز داؤئستئ قازئبةك ءبيدئ قئزئ قامقانئث جوقتاؤئ، اباي ذلئ ءابئشتئ ايةلئ ماعئشتئث جوقتاؤئ سياقتئ جوقتاؤدئث كوركةم ذلگئلةرئ بار. جوقتاؤ تاربيةلئك ذلگئ-ونةگةسئ بار، مادةنيةتتئلئك پةن ادامدئ باعالاؤدئث جانة ونئ ةستة ساقتاؤدئث ءبئر بةلگئسئ رةتئندة قالئپتاسقان ولگةن ادامنئث جئلئنا دةيئن ايتئلادئ. جوقتاؤ - ازالئ، قايعئلئ، زارلئ ذنمةن جئرلانادئ.
كوثئل ايتؤ (عذرئپ)
جاقئن ادامئ قايتئس بولعاندا ونئث تؤعان-تؤئسقاندارئ مةن تانئستارئ، ئلئكتةرئ قازالئ ذيگة ادةيئ بارئپ باتا جاساپ، كوثئل ايتادئ. كوثئل ايتؤدئث ءمانئ - مذثدئ ادامدئ جذباتؤ، سةرگئتؤ، «ولگةننئث ارتئننان ولمةك جوق» دةپ ؤايئمعا بةرئلمةؤ جونئندة جاناشئرلئق اقئل-كةثةستةرئن ايتئپ، قايرات بةرةدئ. قايعئعا بةرئلگةن ادامدئ كةيبئر وتكئر شةشةندةر ءارئ مئنةپ، ءارئ سئناپ، ءارئ ذرسئپ توقتاتقان. مئسالئ، باعانالئ ةردةننئث بالاسئ ولگةندة باسئن كوتةرة الماي قالعاندا تاز شوقاي ءبي بئلاي دةگةن ةكةن:
- ؤا، ةردةن!
باسئثدئ كوتةر جةردةن!
وسئ بالاث ولمةگةندة
كةتئپ ةدئث كةردةن.
ءوزئ بةرئپ، ءوزئ الدئ
نةث بار ةدئ قذدايعا بةرگةن؟!
بالاث تذگئلئ
اكةث ساندئباي دا ولگةن.
ونئ شوقاي كورگةن.
جاقسئنئث باسئنا ءئس تذسسة
ويلاي بةرةدئ.
كوكتئ بؤ كوتةرةدئ،
جذكتئ نار كوتةرةدئ،
ءولئمدئ ةر كوتةرةدئ.
جاقئن-جؤئق نةمةسة بئلةتئن ادامدار قايتئس بولعاندا كئسئ ورنئنا ادةيئ بارئپ كوثئل ايتپاسا، ول ذلكةن ءمئن ءارئ ذيات. مذنداي جاعدايدا قايتئس بولعان كئسئنئث جاقئندارئ وعان وكپةلةؤئ، ذيالتؤئ دا مذمكئن. كوثئل ايتا ءبئلؤ دة - كورةگةندئلئك.
ةستئرتؤ (ءداستذر)
اتا-اناسئ، بالاسئ نةمةسة جاقئن-جؤئعئ قايتئس بولعان جاعدايدا ونئ ايتئپ جةتكئزؤدئ «ةستئرتؤ» دةيدئ. ةستئرتؤشئ ادام الگئ كئسئگة سئپايئلاپ، تذسپالداپ جةتكئزئپ، توقتام ايتئپ، ونئ بةكةم بولؤعا شاقئرادئ. قايعئلئ قازانئ ورئنسئز جةردة نةمةسة جول-جونةكةي، جةثئل-جةلپئ ايتا سالؤعا بولمايدئ. حالقئمئزدا ةستئرتؤدئث ذلكةن پسيحولوگيالئق، فيلوسوفيالئق، كلاسسيكالئق ذلگئلةرئ بار. مئسالئ، «جيرةنشةگة قاراشاش سذلؤدئ ةستئرتؤ»، «شئثعئسقا شوقان ءولئمئن ةستئرتؤ» سياقتئ. ةستئرتؤ قازاعا بايلانئستئ جةردة عانا قولدانئلادئ.
جاندوس ذلئ كةلدئبةك شوقان ءولئمئن شئثعئسقا بئلاي ةستئرتئپتئ:
- ذلئ ولمةگةن رؤدا جوق،
قئزئ ولگةن قئرئمدا جوق،
قاتئنئ ولمةگةن حالئقتا جوق،
اعاسئ ولمةگةن ايماقتا جوق،
ءئنئسئ ولمةگةن ةلدة جوق،
اكةسئ ولمةگةن الةمدة جوق،
شةشةسئ ولمةگةن پةندة جوق،
اققؤ ذشئپ كولگة كةتتئ،
دؤاداق ذشئپ شولگة كةتتئ،
قذداي بئزگة ءبئر گاؤهار تاس بةرئپ ةدئ،
ونئ يةسئ ءوزئ اكةتتئ.
شوقان دةگةن بالاثئز
ءبارئمئز باراتئن جةرگة كةتتئ...
ةستئرتؤ كوپتئ كورگةن، ءجون-جوسئق پةن ءسوزدئ بئلةتئن ادامدارعا تاپسئرئلادئ.
يمان ايتؤ (ءداستذر، عذرئپ)
يمان ايتؤ - نةمةسة يمان ءذيئرؤ دةپ تة ايتئلادئ. ناؤقاستانئپ جان ءتاسئلئم الدئندا جاتقان ادام ءوز يمانئن ءوزئ ايتئپ، ءتئلئن كاليماعا كةلتئرةدئ. ةگةر ول ءوزئ ايتؤعا شاماسئ كةلمةسة كذزةتتة وتئرعان ادام دا ايتؤعا بولادئ. داستذرئمئزدة اؤئر ناؤقاستئ كذزةتةتئن عذرئپ بار. كذزةتؤ - بةتئ بةرئ قارامايتئن ناؤقاستئث جانئندا جاناشئر ادامئ، تؤئسئ، مولدا وتئرئپ، ونئث اقئرعئ ءساتئن كذتؤ. اؤرؤ وتة السئرةگةن كةزدة مولدا دةم سالئپ وتئرادئ. مذنداي ساتتة ناؤقاس جاقئندارئمةن ارئزداسئپ، كةشؤ سذراپ، وسيةتئن ايتادئ. يمانئن ايتا الماي نةمةسة ايتئلماي ولگةندةردئ حالئق «ارام ءولئپتئ» نةمةسة «يمانسئز ءولئپتئ» دةيدئ. ادامنئث جان ءتاسئلئم ةتةر شاعئن سوثعئ دةمئن «انت - مةزگئل» - دةيدئ.
جذرت ايتقان سول انت مةزگئل كةلسةث كةرةك،
مةن دة پةندة امالسئز كونسةم كةرةك.
قئزئعئ زور قايران دوس، قايران تاتؤ،
سةندةر ءولدئث مةن - داعئ ولسةم كةرةك.
(اباي)
وسيةت (ءداستذر، عذرئپ)
بةلگئلئ ءبئر ادامنئث جاسئ جةتكةندة نةمةسة ءجان تاسئلئم الدئنداعئ كةيئنگئ ذرپاقتارئنا، تؤعان-تؤئسقاندارئنا ايتئپ كةتةتئن اقئل، كةثةسئ، ءوتئنئشئ نةمةسة سوثعئ تاپسئرماسئ. ءداستذر بويئنشا كةيئنگئ ادامدار ايتئلعان وسيةتتئ بذلجئتپاي ورئنداؤعا ءتيئس.
ХVІІІ عاسئردا ءومئر سذرگةن باتئر، جئراؤ اقتامبةردئ ولةرئندة بئلاي دةپ وسيةت ايتئپتئ:
بالالارئما وسيةت،
قئلماثئزدار كةپيةت.
بئرلئگئثنةن ايرئلما،
بئرلئكتة بار قاسيةت.
تاتؤلئق بولار بةرةكة،
قئلماسئن جذرت كةلةكة.
اراز بولساث التئ اؤئز،
ةلئثة كئرگةن ارةكة...
بار ارمانئم ايتايئن:
باتئرلارشا جورئقتا
ولمةدئم وقتان قايتةيئن!...
وسيةت ئلگةرئدة ءاز-تاؤكةنئث «جةتئ جارعئ» زاثئ باپتارئ بويئنشا اعايئندار مةن مولدالاردئث قاتئسؤئمةن جاسالئپ، كؤالاندئرئلاتئن دا بولعان.
ارئزداسؤ (عذرئپ)
«ارئزداسئپ كةتپةدئث، شاقئرئپ الئپ حالقئثدئ» (ايةكةنئ جوقتاؤ). بذل ومئردةن ءوتئپ بارا جاتقان ادام سوثعئ ساعاتئندا تؤعان - تؤئسقاندارئمةن، بالا-شاعاسئمةن سوثعئ رةت تئلدةسئپ، ولارمةن قوشتاسادئ. قاتةسئ بولسا كةشؤ سذرايدئ. وسيةتئن، ارمانئن ايتادئ. بذكئل ةل-جذرتئمةن، تؤعان ةلئمةن قوشتاسادئ. ارئزداسؤ - ءتئرئ ادامنئث سوثعئ تئلدةسؤئ، اقئرعئ ءسوزئ. مذنئ ءولئم ءساتئ تايانعانئن سةزگةن ءار ادام ةسئ، ءتئلئ بارئندا ايتئپ قالؤعا تئرئسادئ. مذندايدا اؤرؤ جانئندا وتئرعان ادامدار «باقذل بول»، «قيامةتتة جذزدةسةيئك» دةپ كوزئنة جاس الادئ.
كةي جةرلةردة مذنئ «باقذلداسؤ» دةپ ايتادئ. «باقذلداسئپ، قولداسئپ، احيرةتتئك جولداسئ» (ا.وسپان ذلئ).