شئنايئ تاريحئمئزدئ قالپئنا كةلتئرة الدئق پا؟

استانا. 29- جةلتوقسان. قازاقپارات- تاؤةلسئزدئك العانئمئزعا جيئرما جئلعا جؤئق ؤاقئت وتكةنئنة قاراماستان، قازاق حالقئنئث شئعؤ جانة قالئپتاسؤ تاريحئ ءالئ كذنگة دةيئن ءارتذرلئ ةتنوگةنةتيكالئق جانة ةتنو-ساياسي ماسةلةلةر توثئرةگئندة ايتئس-تارتئستار تؤعئزئپ، عئلئمي نةگئزئ بةرئك ةمةس، ءبئرجاقتئ تاريحي بولجامدارعا جول اشؤدا. مذنئث، ارينة، وزئندئك سةبةپتةرئ بار
None
None

ولاردئث بارئنة توقتالئپ جاتپاي، ةث باستئلارئنئث بئرئنة نازار اؤدارار بولساق، قازاق حالقئنئث ةتنيكالئق تاريحئنا قاتئستئ پئكئر بئلدئرؤشئلةر ناقتئ جانة امبةباپ، ءار ءتذرلئ عئلئمدار سالاسئنداعئ مامانداردئث عئلئمي ئزدةنئستةرئنئث نةگئزئندة تاريحي-سالئستئرمالئ زةرتتةؤلةر جذرگئزؤ قاجةتتئگئن ةسكةرة بةرمةيدئ. قازاق تاريحئ وسئنداي جولمةن جازئلعاندا عانا ءبئر ئزگة ءتذسئپ، جذيةلئ سيپات الاتئنئن ذمئتپاؤئمئز كةرةك ةدئ. وكئنئشكة قاراي، اسئرةسة ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلارداعئ تاريحي كةزةثدةردئ زةرتتةؤدةگئ مذنداي باعئتتاعئ ئزدةنئستةرئمئز ءالئ دة ماردئمسئز.

بذگئنگئ كذنئ جازئلئپ جاتقان تاريح بئرئنشئدةن، ذزاق ؤاقئت قالئپتاسقان ةؤروسةنتريستئك قاتة تذجئرئمداردان ءالئ كذنگة دةيئن باس تارتا الماي وتئرسا، ةكئنشئدةن، ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلارداعئ تاريحئمئزعا قاتئستئ دةرةكتةردئث جةتكئلئكسئزدئگئنةن، اسئرةسة، ءوزئمئزدئث كوشپةلئ بابالارئمئز قالدئرعان ناقتئ جازبا جئلنامالاردئث جوقتئعئنان وتكةنئمئزدئ بايانداؤ ءتارئزدئ اسا جاؤاپتئ ماسةلةدة ءار ءتذرلئ ءذستئرت، پؤبليسيستيكالئق سيپاتتاعئ بولجامدار مةن تذجئرئمدارعا مذمكئندئك بةرئلدئ. ءيا، بذگئندة تاريحئمئز تؤرالئ اركئم ويئنا نة كةلسة سونئ ايتاتئن، اق پةن قارانئ ةشكئم اجئراتا المايتئن كةزةثگة اياق باستئق. ونئث ذستئنة قازئرگئ باسئلئمدا جارئق كورةتئن عئلئمي پئكئرلةر عالئمداردئث ءبئرئن-ءبئرئ ءبئرئثعاي ماقتاؤمةن جانة ولاردئث جارئق كورگةن جذمئستارئن كوتةرمةلةپ كورسةتؤمةن شةكتةلةتئن بولئپ الدئ.

تاريحتئ جازؤشئلار ةسكةرة بةرمةيتئن تاعئ ءبئر ماثئزدئ ماسةلة، قازاق دةگةن كةثپةيئل دة جومارت حالئقتئث تاريحئن جازؤعا بةت بذرعان ادام، ةث الدئمةن، ءوزئنئث جذرةگئن پةندةشئلئك جانة باسقالارعا دةگةن وشپةندئلئك پيعئلدان تازالاپ الؤئ كةرةك. ذلتئمئزدئث ءبئرتذتاس تاريحئن بةلگئلئ ءبئر ءجذزدئ نةمةسة ناقتئ قازاق تايپاسئن باسقالارئنان اسپانداتا اسئرا دارئپتةؤ جانة وزئنة ذنامايتئنداردئ كةمسئتؤ نةمةسة مذقاتؤ تذرعئسئنان جازؤعا ةشكئمنئث قاقئسئ جوق. وتكةنئمئزدئ شذقشيا زةرتتةؤ، أ.بارتولد ءتارئزدئ نايمانداردئ، كةرةيلةردئ، دؤلاتتاردئ «ولار تذركئلةر ةمةس، موثعولدار بولاتئن» دةپ ماسةلةگة ءذستئرت قاراؤدان دا ساقتانعانئمئز ءجون.

مذنداي ذستانئمداردئث نةگئزسئزدئگئن، تئپتةن حالقئمئز ورئسقا باسئبايلئ وتار بولئپ وتئرعان 1897- جئلدئث وزئندة-اق قازاق اراسئندا بولئپ، حالقئمئزدئث قادئر-قاسيةتئن ورئندئ باعالاي بئلگةن ورئس عالئمئ ن.اريستوأ ادئلدئكپةن ايتئپ كةتكةن ةدئ. وكئنئشكة قاراي، بذگئندة ةلئمئز تاؤةلسئزدئك العان زاماندا ءوزئمئزدئث قانداستارئمئزدئث كةيبئرةؤلةرئ أ.بارتولدتئث تاپتاؤرئن جولئنا ءتذسئپ، تاريحئمئزدئ جاؤاپسئزدئقپةن بذرمالاؤعا بةت بذرعاندارئن اثعارا الماي وتئر. ال باسقالارعا كةلةر بولساق، ن.اريستوأ ءتارئزدئ قازاقتئث ةتنيكالئق تاريحئن قاستةرلةيتئندةر ورئس زةرتتةؤشئلةرئ اراسئندا بذرئن دا، قازئر دة ساؤساقپةن سانارلئقتاي از بولعانئ ةشكئمگة قذپيا ةمةس. كةزئندة ونئث ةثبةگئنة سئن كوزبةن قاراعان أ.بارتولد بذدان تاعئ دا ءبئرجاقتئ قورئتئندئ جاساپ، ن.اريستوأ كوتةرئپ وتئرعان قازاقتئث ةتنيكالئق تاريحئنئث ماسةلةلةرئ تؤرالئ ايتقاندا، ««الةمدئك-تاريحي ادةبيةتتة بذل ولقئلئقتئث ورنئن تةك ورئس عالئمدارئنئث بةلسةندئ قاتئسؤئ ارقئلئ تولتئرؤعا مذمكئندئك بار» (بارتولد أ.أ. تذركئ جانة موثعول حالئقتارئنئث تاريحئ مةن فيلولوگياسئ بويئنشا جذمئستار. - م.، 2002.) - دةپ جازعانئن جاقسئ بئلةمئز.

امال قانشا ورئس عالئمدارئنئث ايتقاندارئن عانا دذرئس دةپ تانيتئن جانة وزدةرئنئث زةرتتةؤلةرئندة سولاردئث تذجئرئمدارئنا عانا جذگئنةتئن وسئنداي ءبئرجاقتئ پيعئلداردان كةيبئر قازاق تاريحشئلارئ ءالئ دة ارئلا الماي وتئر. مذنداي ذستانئمداعئ كئسئلةر ادةتتة ءداستذرلئ قازاق دةرةكتةرئن مةنسئنبةيدئ، ال كونة ءداؤئردئث بئردةن-ءبئر كؤاگةرلةرئ بولئپ تابئلاتئن قئتاي دةرةكتةرئن جانة ورحون ةسكةرتكئشتةرئن ورئس تاريحشئلارئنئث تذجئرئمدارئنان كةيئنگئ قاتارعا ئسئرئپ قويادئ. مذنداي «زةرتتةؤلةر» بارئسئندا تؤئنداعان پئكئرلةردئث تاريحي شئندئقتئ قالپئنا كةلتئرؤگة قئزمةت ةتؤدئث ورنئنا، ونئ ودان ءارئ بئلئقتئرا تذسؤگة، ءارتذرلئ بذرمالاؤلارعا الئپ بارارئ ءسوزسئز. ادةتتة مذنداي زةرتتةؤلةر ذلتتئق رؤحتان جذرداي بولئپ كةلةدئ. بذلاردان تؤئندايتئن تذجئرئم: قازاق حالقئنئث قالئپتاسؤئنئث ةتنيكالئق ماسةلةلةرئ رؤحاني ءداستذرلئ بولمئستئ اشاتئن، اسا ماثئزدئ باعئتتار بويئنشا عئلئمي نةگئزدئ جانة ناقتئ دةرةكتةرگة سذيةنگةن باسالقالئ دا، بايئپتئ تذجئرئمدارعا، قورئتئندئلارعا اسا مذقتاج بولئپ وتئرعانئ قذپيا ةمةس.

قازاق حالقئنئث شئعؤ تاريحئنئث ناقتئ كةزةثدةرئ

وسئ كةزگة دةيئن جيناقتالعان تاريحي زةرتتةؤلةردئ عئلئمي جذيةگة ءتذسئرؤ جانة قازاق دةگةن حالئقتئث تةرةثدة جاتقان ةتنيكالئق تامئرلارئن ايقئنداپ، ونداعئ تاريحي ساباقتاستئق ماسةلةلةرئن ءبئر ارناعا باعئتتاؤ ءذشئن، ةث الدئمةن، باستئ-باستئ تاريحي كةزةثدةردئ جئكتةپ، ولاردئ رةتئمةن قاراستئرعان ءجون بولار ةدئ. بذگئنگئ كذنئ ؤنيأةرسيتةتتةرئمئزدةگئ ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلارداعئ قازاق تاريحئن وقئتؤدئث كةثةستئك كةزةثنةن بةرئ قالئپتاسئپ، ءالئ دة سودان اؤئتقئماي كةلة جاتقان ادئستةمةلئك باعدارلاماسئ تاؤةلسئز ةلدئث رؤحاني سذرانئستارئنا جاؤاپ بةرؤدةن قالدئ. مذنداعئ باستئ كةمشئلئك، ءبئزدئث ويئمئزشا، قازاق دةگةن حالئقتئ قالئپتاستئرعان ةتنوگةنةتيكالئق نةگئزدةردئ تاريحي ذدةرئستةرمةن قاتار، ساباقتاستئق تذرعئدا قاراستئرؤعا باسا ءمان بةرمةؤئمئزدة دةپ ويلايمئز. دالئرةك ايتار بولساق، ةجةلگئ ارييلةر، دايلار، ذيسئندةر، ساقتار، سارماتتار، عذندار، قاثلئلار جانة كةيئنگئ تاريحتا ولاردئث تئكةلةي تاريحي مذراگةرلةرئ بار ما؟ بذلاردئ تاريح ساحناسئندا اؤئستئرعان يؤةبان مةملةكةتئ، ذلئ يوزئلةر ةلئ، تةلةلةر وداعئ، بايئرقؤ بئرلةستئگئ قاي تئلدة سويلةگةن؟ بذلاردان كةيئن تاريح ساحناسئنا شئققان قيماقتار مةن قئپشاقتار، الشئندار، ون وق ةلئن قذراعان دؤلؤلار مةن نذشبةلةر، وعئزدار (سةگئز وعئزدار، توعئز وعئزدار، ءذش وعئزدار)، تاريحتئث كةلةسئ تولقئنئنا جاتاتئن ءارتذرلئ قاعاناتتار قذرامئنداعئ رؤ-تايپالار بئرلةستئكتةرئنئث جاثا ةتنو-ساياسي قذرئلئمدارئ (باتئس تذرك قاعاناتئ، تذرگةش قاعاناتئ، قارلئقتار ةلئ، وعئزدار قاعاناتئ، قاراحاندار مةملةكةتئ، ذيعئر قاعاناتئ، قاراقئتاي حاندئعئ) قالاي قالئپتاستئ؟ ال ةندئ دةشتئ قئپشاقتئ موثعولدار بيلةگةن كةزدة وسئندا الاش قاؤئمداستئعئنئث قالئپتاسؤ ذدةرئسئنئث بةلةث العانئن نةگة بايقاماي وتئرمئز؟ ةتنوگةوگرافيالئق تذرعئدان الدةقايدا اؤقئمدئ ايماقتاردئ قامتئسا دا، وثتذستئك قازاقستان ايماعئ موعولستان اتتئ باسقا مةملةكةتتئث قول استئندا قالسا دا، قازاق تاريحئنئث 14-15- عاسئرلارداعئ كةزةثئن نةلئكتةن التئن وردا ءداؤئرئ دةپ اتاپ ءجذرمئز؟ وسئنداي ماثئزدئ ساؤالدارعا اركئم وزئنشة، ءارتذرلئ جاؤاپتار ئزدةستئرؤدة. ةگةر تاريحي شئندئق بئرةؤ عانا بولسا، پئكئرلةر نةگة الؤان ءتذرلئ بولؤلارئ كةرةك؟

ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلارداعئ قازاق حالقئنئث قذرالؤ تاريحئنان بةلگئلئ ءئر جذيةلئلئك ئزدةستئرةر بولساق، جوعارئدا اتالعان تاريحي ساتئلاردئ اينالئپ وتة المايمئز. ال وسئ داؤئردةگئ ةتنيكالئق تاريحتئ جالپئلاما كةزةثدةرگة بولةر بولساق، ولار تومةندةگئدةي بولئپ شئعار ةدئ:

1-كةزةث - ارعئ تذركتةر (پروتوتذركتةر) ءداؤئرئ. بذل جئل ساناؤعا دةيئنگئ 2 مئثجئلدئقتان 6- عاسئردئث ورتاسئنا دةيئنگئ ؤاقئت؛

2-كةزةث - تذركتئك كةزةث (تذرك دؤلؤلاردئث، تةلةلةر وداعئنئث، سئرةندا بئرلةستئگئنئث جانة قاعاناتتار قذرئلئمئنداعئ رؤلئق-تايپالئق بئرلةستئكتةردئث ءومئر سذرگةن ؤاقئتئ). 6- عاسئردئث ورتا شةنئنةن 9- عاسئردئث ورتالارئنا دةيئن؛

3-كةزةث - ارعئ قازاقتار (پروتوقازاقتار) كةزةثئ. (قئپشاق، نايمان، دؤلات، الشئن، كةرةي، قاثلئ، قوثئرات، جالايئر، ارعؤ جانة ت.ب. تاريحي ةتنونيمدةردئث ةلگة كةثئنةن تانئلؤئ). 9- عاسئردئث ورتا شةنئنةن 8- عاسئردئث باسئنا دةيئن؛

4-كةزةث - الاش قاؤئمداستئعئنئث قالئپتاسؤ كةزةثئ. (تذرگةش الاش شور ذلئسئ - ءذش سان الاش مئثئ - التئ سان الاش - ون سان الاش). 13- عاسئردئث ورتالارئنان 15- عاسئردئث سوثئنا دةيئن؛

5-كةزةث - قازاق قاؤئمداستئعئنئث قالئپتاسؤئ (قازاقتئ قذراعان قئرئقتان استام تايپانئث «ون سان الاش» توثئرةگئنة باس بئرئكتئرؤئ). 15- عاسئردئث ورتاسئنان 18- عاسئردئث باسئنا دةيئن.

ءبئزدئث ويئمئزشا، ءوزارا تاريحي ساباقتاستئقپةن جالعاسقان وسئنداي ذلكةن كةزةثدةردئث ةتنيكالئق بايلانئسئ تذرك تئلدةس تايپالئق بئرلةستئكتةردئ حالئق بولئپ قالئپتاسؤعا الئپ كةلدئ. ارينة، بذل اتالعان تاريحي كةزةثدةردئث ءارقايسئسئنئث قالئپتاسقان ساياسي-الةؤمةتتئك ذردئستةرگة بايلانئستئ وزئندئك ةرةكشةلئكتةرئ جانة جان-جاقتئ تالداؤدئ، تةرةثدةتة زةرتتةؤدئ قاجةت ةتةتئن جاقتارئ مةن تذستارئ از ةمةس. قازئرگئ تاريح عئلئمئ ءبئزدئث ويئمئزشا، وسئنداي ماسةلةگة باسا ءمان بةرؤئ كةرةك.

ءداستذرلئ قازاق دةرةكتةرئنئث قادئرئنة جةتة الدئق پا؟

قازاق ةتنوگةنةزئ بذگئندة ةداؤئر دامؤعا قول جةتكئزگةن امبةباپ عئلئمداردئث بئرئككةن كومةگئمةن عانا شئنايئ قورئتئندئلار جاساؤعا قول جةتكئزة الادئ. بذل جةردة ءبئز گةنةولوگيا، ارحةولوگيا، تذركولوگيا، ةتنولوگيا، فيلولوگيا، انتروپولوگيا، مادةنيةت تانؤ ءتارئزدئ كوپتةگةن عئلئم سالالارئنئث جةتئستئكتةرئن تاريحي سالئستئرمالئ تذردة اينالئمعا قوسؤ قاجةتتئگئن ايتئپ وتئرمئز. بذل اتالعان عئلئم سالالارئنئث ناتيجةلةرئ ءالئ كذنگة دةيئن كذردةلئ ماسةلةلةردئ شةشؤدة تاريحي-سالئستئرمالئ تذردة قاراستئرئلماي، ماسةلةگة ءبئر عانا عئلئم سالاسئ كوزئمةن، ءبئرجاقتئلئقپةن قاراپ كةلةمئز. اسئرةسة، توتاليتارلئق جذية تذسئندا دامئماي كةنجة قالعان گةنةولوگيا ءتارئزدئ سالانئث قازاق ةتنوگةنةزئ ماسةلةلةرئن انئقتاؤداعئ ورنئ مةن رولئ زور ةكةنئن تذسئنةتئن ؤاقئت جةتتئ دةپ ويلايمئز. گةنةولوگيانئ اؤئزعا العاندا، قازاق ةرةكشةلئگئنة بايلانئستئ ءبئرئنشئ كةزةكتة شةجئرة دةرةكتةرئ نازار اؤدارتاتئنئن ايتا كةتكةن ءجون. قازاق رؤ-تايپالارئنئث تاريحئنا بايلانئستئ كوپ تومدئق ةثبةكتةر جازعان كةزئمئزدة قازاق شةجئرةسئمةن تئكةلةي جذمئس ئستةؤگة تؤرا كةلدئ. سوندا اثعارعانئمئز، قازاق شةجئرةسئندة كةلتئرئلگةن دةرةكتةردئث 90 پايئزدان استامئ تاريحي شئندئقپةن ذندةسئپ جاتئر. مذنئث باستئ سةبةبئ، ءوزئنئث اتا تةگئن بذرمالاؤعا بابالارئمئز ةشقاشان دا جول بةرمةؤگة تئرئسقان.

ارينة، اسئرةسة، تاريحي تذلعالاردئ جانة ولاردئث ةسئمدةرئن تياناقتاؤدا شةجئرةلئك دةرةكتةردئث ماثئزئ وتة زور. قازاق حاندئعئ ورنئعئپ، ءداستذرلئ شةجئرة جذيةسئ جاثاشا رةفورمالانعانعا دةيئنگئ تاريحي شةجئرةلةر ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن تاريحي تذلعالار تؤرالئ ايتارلئقتاي شئنايئ مالئمةتتةر بةرةتئنئن ةؤروسةنتريستئك كوزقاراستاردان ارئلا قويماعان زةرتتةؤشئلةرئمئز ءالئ دة تذسئنة العان جوق. سوندئقتان دا كذنئ بذگئنگة دةيئن وسئ كةزةثدةردئث شةجئرةلئك دةرةكتةرئن جازبا جانة ت.ب. دةرةكتةرمةن سالئستئرا قاراپ، ولاردان شئندئقتئ ئزدةستئرؤگة دةگةن تالپئنئس كاسئبي تاريحشئلار اراسئندا سيرةك كورئنئس بةرؤدة.

قازئرگئ ءبئزدئث پايدالانئپ جذرگةن شةجئرةلةرئمئز قازاق حاندئعئنئث العاشقئ كةزةثئندة، دالئرةك ايتار بولساق، 16- عاسئردا «قاسئمحاننئث قاسقا جولئ» اتالاتئن قذقئقتئق-مادةني امبةباپ رةفورمانئ جذزةگة اسئرؤ بارئسئندا قوسئمشا وزگةرئستةر ةنگئزئلئپ ناقتئلانعان جانة جاثعئرتئلعان قازاق شةجئرةسئ دةپ ويلايمئز. بذل شةجئرةلةردئ ةجةلگئ قئتاي جئلنامالارئمةن سالئستئرا قاراستئرؤ تاريحئمئز ءذشئن اسا ماثئزدئ، كةيبئر تاريحي تذلعالاردئ انئقتاؤعا مذمكئندئك بةرةدئ. مئسالئ، 16- عاسئردا ءومئر سذرگةن ماتاي بابانئث شةجئرةسئ ارقئلئ كةزئندة ةسئمئ بذكئل ذلئ ءجذز تايپالارئنا ذران بولعان باقتياردئث ونئنشئ ذرپاعئ بولئپ تابئلاتئن، ج.س.د. 177-104- جئلدار شاماسئندا ةجةلگئ ذيسئندةرگة بيلئك جاساعان شةجئرة دةرةكتةرئندة ةلساؤ دةپ بةرئلةتئن ةلجاؤ ءبيدئث (كذنبيدئث) ذرپاقتارئ نؤلئنئ، دؤلئنئ جانة قئتاي دةرةكتةرئ بويئنشا ج.س.د. 104-93- جئلدار شاماسئندا ةلساؤدان كةيئن ةل بيلةگةن ءجونشئ ءبيدئ (قازاق شةجئرةسئندة جونگشةنار) قازاق شةجئرةسئنةن دة كةزدةستئرةمئز (قئتاي دةرةكتةرئندةگئ مالئمةتتةردئ قاراثئز: نئعمةت مئثجان. قازاقتئث قئسقاشا تاريحئ. ا.، 1994). ةگةر بةرئرةك كةلةر بولساق، تذرگةش (سارئ ءذيسئن) قاعاناتئ تذسئندا سارئ تذرگةشتةردةن (سارئ ذيسئندةردةن) شئعئپ ةل بيلةگةن ساقال قاعان (قئتاي جازبالارئندا سوگة)، قاراشا بي (ول قئتاي جازبالارئندا دا وسئلاي اتالادئ) جانة ت.ب. تاريحي تذلعالار شةجئرة مالئمةتتةرئندة دة كةزدةسةدئ. ولاردئث قازاق شةجئرةسئ بويئنشا ءومئر سذرگةن كةزةثدةرئ دة قئتاي جئلنامالارئنداعئ ؤاقئت مةرزئمدةرئمةن سايكةس كةلئپ جاتادئ.

سونئمةن قاتار ايتپاعئمئز، تئپتةن قازاق حاندئعئ تذسئندا قوجالار تاراپئنان ةداؤئر رةفورمالانعان كةيئنگئ قازاق شةجئرةسئن تالداپ وقئعان ادام ودان جازبا تاريحي دةرةكتةردئ ايقئنداي تذسةتئن جانة تولئقتئرا الاتئن تاريحئمئزعا اسا كةرةكتئ جانة قذندئ مالئمةتتةردئ كةزدةستئرة الادئ. تةك ونئ زةرتتةؤگة دةگةن ئقئلاس بولسئن دةثئز. وسئنداي دذرئس پيعئل ءبئز باس شذلعئپ مويئندايتئن كوپتةگةن ةؤروپالئق عالئمداردا بولعان جوق. أ.أ.بارتولد ءتارئزدئ زةرةك عالئمداردئث وزدةرئ دة قازاق ءتئلئن بئلمةگةندئكتةن شةجئرة ءتارئزدئ قذندئ دةرةكتئث ولشةؤسئز ماثئزئن دذرئس تذسئنة العان جوق. ول سوندئقتان دا كةزئندة ديقانباي باتئردان جازئپ العان قازاق شةجئرةسئن باسقا جازبا دةرةكتةرمةن تاريحي-سالئستئرمالئ تذردة ءوزئنئث ةثبةگئندة كةثئنةن پايدالانعان ن.ا.اريستوأتئث زةرتتةؤئنة جازعان كولةمدئ عئلئمي سئن-پئكئرئندة بذل تؤرالئ ءبئر اؤئز ءسوز دة ايتؤعا جاراعان جوق بولاتئن. وكئنئشكة قاراي، قازاق حالقئنئث جانة ونئ قذراعان رؤ-تايپالئق بئرلةستئكتةردئث شئعؤ تاريحئنا قالام تارتئپ جذرگةن كةيبئر قازاق زةرتتةؤشئلةرئنئث وزدةرئ دة شةجئرة دةرةكتةرئن ءالئ كذنگة دةيئن مةنسئنبةي، ءبئر عاسئر بذرئن ءومئر سذرگةن وسئ بارتولدتئث قاتةلئگئن قايتالاپ، ةؤروسةنتريستئك ويلاؤ اؤقئمئنان شئعا الماي جذرگةنئن جوعارئدا دا ايتتئق.

ارينة، ءبئز بذل جةردة قازاق شةجئرةسئن ءبئرجاقتئ اسئرا ماراپاتتاؤدان اؤلاقپئز. بارلئق دةرةكتةر ءتارئزدئ شةجئرة دةرةكتةرئنئث دة وزئنة ءتان وبةكتيأتئ جانة سؤبةكتيأتئ سةبةپتةردةن تؤئندايتئن كةمشئلئكتةرئ بارشئلئق، ولاردئ سانامالاپ ايتار بولساق، بئرئنشئدةن، شةجئرةلئك دةرةكتةر 16-17- عاسئرلاردا جازئلعاندئقتان ولاردا موثعول جاؤلاپ الؤئنان بذرئنعئ تذركئلئك كةزةثدةگئ شةجئرةلئك مالئمةتتةردئث ءبئرازئ ةستة ساقتالماعان؛ ةكئنشئدةن، شةجئرةنئ جازؤدئ قولعا العان قازاق قوعامئنداعئ ساؤاتتئلار توبئ قوجالار بولعاندئقتان رؤلئق-تايپالئق شةجئرةلةر باستاؤلارئن قوجالاردان تاراتؤ ادةتكة اينالعان؛ ذشئنشئدةن، موثعول جاؤلاؤئنا بايلانئستئ رؤلار مةن تايپالار قذرئلئمئندا ورئن العان وزگةرئستةر 14- عاسئردان باستاپ قازاق ةتنوگةنةزئن تاراتؤ ئسئندة شةجئرةنئث تولئقتئرئلعان جاثا ذلگئسئن قالئپتاستئردئ. بذل بويئنشا كةيئنئرةكتةگئ تاريحي تذلعالار ورتا عاسئرلارداعئ تاريحي تذلعالارمةن اؤئستئرئلدئ. مئسالئ، 14-15- عاسئرلار توعئسئندا ءومئر سذرگةن جانة جةتئ تايپاعا (سارئ ءذيسئن، شاپئراشتئ، ئستئ، وشاقتئ، دؤلات، البان، سؤان) بيلئك جاساعان بايدئبةك بي 7- عاسئردا تذرگةش (سارئ ءذيسئن) مةملةكةتئندة اشئنا اؤلةتئنئث ةث سوثعئ قاعانئن قذلان قالاسئندا ءولتئرئپ، «ون وق ةلئنة» «قارادان (قارا تذرگةشتةردةن، ياعني دؤلؤلار جانة نذشبة تايپالئق بئرلةستئكتةرئنة كئرةتئن رؤلار مةن تايپالاردان) شئعئپ حان بولعان» باي باعا قاعانمةن اؤئستئرئلدئ؛ تورتئنشئدةن، شةجئرةنئ قذراستئرعان شةجئرةشئ تاراپئنان سؤبةكتيأتئ قاتةلئكتةرگة جول بةرئلگةن. ادةتتة كةيبئر شةجئرةشئلةر رؤ تارماقتارئن تاراتقاندا قاتار تارماقتاردئث ورئندارئن نةمةسة اتالئقتار تارايتئن ةسئمدةردئ ءارتذرلئ سةبةپتةرمةن، وزدةرئ دة بايقاماي، اؤئستئرئپ الادئ. بذل سونشالئقتئ كذردةلئ نارسة ةمةس: شةجئرةلةردئث بالاما نذسقالارئن ءوزارا سالئستئرؤ جانة ولارداعئ كئسئ ةسئمدةرئن باسقا دةرةكتةرمةن تاريحي-سالئستئرمالئ تذردة قاراستئرؤ جولئمةن تاريحي شئندئقتئ ايقئنداؤعا مذمكئندئكتةر بار.

الايدا، شةجئرة مالئمةتتةرئ وسئنداي ولقئلئقتارئنا قاراماستان، وزئندئك ءداستذرلئ ةرةكشةلئكتةرئ بار ءتول تاريحئمئزدئث ذمئتئلعان نةمةسة بذرمالانعان كةيبئر تذستارئن قالپئنا كةلتئرؤگة كوپ كومةگئن تيگئزةدئ. مذنئ، اسئرةسة، 16- عاسئردان بذرئن، ياعني شةجئرة دةرةكتةرئ قازاق حاندئعئ تذسئندا رةفورمالاناردان بذرئن جازئلعان شةجئرةلةرگة باعئشتار ةدئك. ولاردئث قاتارئندا، ارينة، قئتايداعئ قانداس باؤئرلارئمئز ةجةلگئ قئتاي تئلئنةن تئكةلةي اؤدارعان «قئتاي جئلنامالارئنداعئ قازاق تاريحئنئث دةرةكتةرئ» (ءذش كئتاپ)، «ةجةلگئ ءذيسئن ةلئ»، «ذلئ تذرك قاعاناتئ» اتتئ ةثبةكتةر، ماحمذت قاشعاريدئث وعئزدارعا قاتئستئ، «موثعولدئث قذپيا جئلناماسئنداعئ» تذرئك-موثعول اتاؤلارئنئث پايدا بولؤلارئنا قاتئستئ، راشيد اد-ديننئث تذركتةردئث جانة مونعولداردئث، سونداي-اق وعئزداردئث شئعؤ تةگئ، وتةيبويداقتئث البان تايپاسئنا بايلانئستئ «تةكتةلگئسئ»، مذحامةد حايداردئث دؤلات تايپاسئ امئرلةرئنئث شئعؤ تةگئنة ارنالعان شةجئرة دةرةكتةرئ، ءابئلعازئنئث «تذرك شةجئرةسئ»، ءوتةمئس قاجئنئث «شئثعئسنامةسئندةگئ» تاريحي تذلعالاردئث شئعؤ تةگئ، قادئرعالي جالايئردئث شةجئرةلةرئ لايئقتئ ورئن الادئ. بذلارداعئ جانة ت.ب. جازبا شةجئرةلئك دةرةكتةردةگئ مالئمةتتةردئ 16- عاسئردا جانة ودان سوث جاثاشا جذيةلةنگةن قازاقتئث ءداستذرلئ اؤئزشا شةجئرةسئمةن (ماتايدئث، قازئبةك بةكتئث، ديقانباي باتئردئث، شاكارئمنئث، ءماشهذر ءجذسئپتئث، ن.ناؤشابايدئث، م.تئنئشبايدئث، ح.ارعئنبايدئث، م.مذقاننئث، أ.أوستروأتئث، س.تولئبةكتئث، ح.ماداننئث، ز.سادئبةك ذلئنئث جانة ت.ب.) تئعئز بايلانئستا عئلئمي اينالئمعا قوسئپ قاراستئرؤدئث تاريحئمئزدئ زةردةلةؤدةگئ ماثئزئ وراسان زور. مذنداي زةرتتةؤ ادئستةرئنئث تاريحئمئزداعئ شةشؤشئ ورنئ مةن ماثئزئن العاش تذسئنگةن ش.ءؤاليحان، م.تئنئشباي، ش.قذدايبةردئ ذلئ، ءا.مارعذلان، ن.مئثجان، ق.حاليد، ا.سةيدئمبةك، ج.بةيسةنباي ذلئ، ج.ارتئقباي ءتارئزدئ قازاق دةگةن حالئقتئث قالئپتاسؤ تاريحئنا شئنايئ جاناشئر تاريحي تذلعالار مةن ازاماتتار ذستانعان زةرتتةؤ باعئتئ. الدا دا ذلت تاريحئن كوركةيتةمئز دةسةك وسئ جولدان تايماؤئمئز كةرةك.

تالاس وماربةك، ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث قازاق حالقئنئث ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرلار تاريحئ كافةدراسئنئث مةثگةرؤشئسئ، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور.

(«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ. 29- جةلتوقسان. 2010 - جئل)

سوڭعى جاڭالىقتار