سارى الا قاز - فەنيكس
شولپانداي تاڭ الدىندا تۋىپ-باتقان،
قايتەيىن، و دۇنيە، عۇمىرىم از!
(و. بوكەي)
-قارا قارعالار قاراقۇرىم بولىپ توپ-توبىمەن ۇشادى. الا قارعالار دا جالعىز-جارىم جۇرە بەرمەيدى. جىلى جاققا ۇشار الدىندا قارلىعاشتار تەلەگراف سىمىنا تىزىلە قونىپ الىپ ۇزاق سىرلاسادى. جىلى جاققا قاراي تىرنالار ءۇش بۇرىشتانىپ الىپ، ۋلاپ-شۋلاپ ۇشىپ بارا جاتادى. قورعالجىننان قايتقان قوقي قازدار دا توپتاسىپ ۇشادى. جابايى ۇيرەك-قازدار دا ۇيىمشىل.ءتىپتى جاۋىز تورعايلار دا توپ-توبىمەن جۇرەدى.ال سارى الا قاز نەگە جالعىز؟
اي-قاسقا اتقا ءمىنىپ، ءتاڭىرتاۋدى بەتكە الىپ بارا جاتقان مەن جالعىز. توبەمنەن ۇشىپ بارا جاتقان سارى الا قاز جالعىز.
الدە قاناتتارىنىڭ سۋسىلى، الدە مۇڭدى ءۇن سارىنى - سارى الا قاز ۇشقان بيىكتەن ءبىر ايانىشتى ءۇن شىعادى.
ايناكول - كوكساي اڭعارىنىڭ تورىندە، شامادا ءۇش مىڭ مەتر بيىكتىكتە. شىعىسىندا - اتاقتى ماناس شىڭى.
جىلقىشى اسقار، ورمانشى مۇرات جانە مەن ۇشەۋمىز ءۇش اتقا ءمىنىپ، ايناكولگە جەتتىك-اۋ، ايتەۋىر.
كولدىڭ تۇبىندەگى تاستار كورىنىپ جاتىر. سوعان قاراپ: «ە-ە، تاياز ەكەن عوي» دەپ قالۋىڭ مۇمكىن. قايداعى تاياز، تۇيە بويلامايدى. تۇبىنەن تاستار كورىنىپ جاتقانى - كولدىڭ سونشالىقتى مولدىرلىگى، پەرىشتەنىڭ كوز جاسىنداي تازالىعى.
كولدىڭ ارعى شەتى ارەڭ كورىنەدى. ەكى جاقتان: شىعىس پەن باتىستان اسپان تىرەپ تۇرعان شىڭداردىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان كەزەڭ بار ەكەن. ۇلان بەل دەسە بولعانداي. مۇز قۇرسانعان. بيىك-بيىك شىڭداردان قۇلاعان ۇلكەندى-كىشىلى سۋلاردىڭ توسپاسى سول. ايناكول - سول توسپانىڭ استىنان شىم-شىم شىعىپ جاتقان ايدىن. ەگەر وسى توسپا بولماسا، بۇكىل سۋ لاق ەتىپ تومەنگە بىردەن قۇلاسا، ءبىزدىڭ مىڭبۇلاقتى الدەقاشان سۋ شايىپ كەتەر ەدى.
تابيعات شەبەر. توسپا، توسپا - ساتى-ساتىمەن قۇلاعان سۋ اسا جويقىن ەمەس.
بۇعان دەيىن مەن كورگەن كولدەر مەن تەڭىزدەر جەر دەڭگەيىنەن تومەنىرەك جاتىر ەدى. ولاردا جاعا، جاعالاۋ دەگەن بولار ەدى. ەگەر وزەن ياكي تەڭىز جاعادان شىعىپ، ارناسىنان اسىپ كەتسە، وندايدا:
- ويباي! تاسقىن! توپان سۋ قاپتادى! اقىرزامان! - دەپ ادامدار الجاسقانداي الاق-جۇلاق ەتىپ، ەستەرى شىعىپ كەتەر ەدى.
ال، مىنا ايدىن جەر بەتىنەن ەڭ جوعارى، تىم بيىكتە، تاۋ باسىندا، شىڭعا جاقىن جاتىر. جاتىسى جايدارلى. القىنعان ەشتەڭە جوق. تاسقىننىڭ توپان سۋدىڭ ەلەسى دە جوق. تەك قاتار تۇرعان قوس شىڭنىڭ اراسىن ءبولىپ جاتقان كەزەڭنەن سوققان جىبەك سامالدان كولدىڭ بەتىندە قاز تاڭدايلى مايدا تولقىن ءبىرىن ءبىرى قۋالاپ وينايدى.
سول ۇلبىرەگەن مايدا تولقىنعا قارسى التى بالاپان قاتار ءجۇزىپ بارادى. ولاردىڭ ۇستىندە، بيىكتە سارى الا قاز نازىك ۇنمەن جالىنىشتى كەيىپتە شىرىلدايدى.
بىزگە قاراي جاقىنداي ءتۇسىپ:
- قايتىڭدار! نە بار سەندەرگە؟! بالاقايلاردى قورقىتپاڭدار! قايتىڭدار، - دەيدى.
ءۇنى نازىك. كوپ بولسا، ۇيرەكتىڭ ۇلكەندىگىندەي. رەڭى سارى الا. قاناتى دا قىسقالاۋ. سويتە تۇرا، ەگەر ءبىز كولگە جاقىنداي بەرسەك، توبەمىزدەن شۇيىلەتىن ءتۇرى بار. وتە وجەت.
ءتىپتى قامشىمەن سالىپ كەپ قالساڭ جەتەتىن جەرگە دەيىن جاقىندايتىنىن قايتەرسىڭ. ءبىراق ءبىز قامشى سىلتەمەدىك. بەيبىت ادامدار ەكەنىمىزدى بىلدىرۋگە تىرىستىق.
بالاپاندار ەداۋىر الىستاپ كەتكەنشە سارى الا قاز الدىمىزدى كەس-كەستەي بەردى. قازدىڭ جالىنىشتى ءۇنى:
- كەتىڭدەر بۇل ارادان. بۇل جەر ادامدار مەكەندەيتىن ورىن ەمەس. بۇل ارانى قۇداي بىزگە بۇيىرتقان. تيىسپەڭدەر، كەتىڭدەر، - دەگەن كەيىپ تانىتادى.
بالاپاندار الدىدان سوققان مايدا تولقىندارمەن ارپالىسىپ، الىستاپ بارادى. جالعىز جانىن پيدا قىلىپ، جانتالاسا قورعاعان اناسى بولماسا، بەيشارا التى بالاپان تىم قورعانسىز.
سارى الا قازدى شىرىلداتا بەرمەيىك دەپ ءبىز جاعالاۋدان كەيىنىرەك كەتىپ، اتتاردىڭ اۋىزدىعىن الىپ، ءتۇنىپ تۇرعان شالعىن كوككە قويا بەردىك. الۋان-الۋان حوش ءيىس گۇل-مايسانى توسەنىپ، جانتايىپ-جانتايىپ جاتا كەتتىك.
تەڭىز بەتىنەن ءۇش مىڭ مەتر بيىكتىكتە ادام تەز شارشاي ما دەپ قالدىم. لەزدە ۇيقىم كەلدى. ءبىراق سارى الا قازدىڭ شىرىلداعان داۋسى ءالى ەستىلىپ تۇر ەدى.
كەنەت گۇرس ەتكەن مىلتىق داۋسى شىقتى دا ۇيقىم شايداي اشىلدى. ورنىمنان اتىپ تۇردىم. قاسىمداعى سەرىكتەرىم دە ءۇرپيىسىپ تۇرەگەلدى.
سول-سول ەكەن، مىلتىق داۋسى تاعى دا گۇرس ەتتى. كول ۇستىندەگى شىرىلداپ جۇرگەن سارى الا قاز اسپاندا سەلك ەتكەندەي بولدى دا، وتقا ورانىپ-ورتەنىپ تومەن قۇلديلاي بەردى.
مىلتىق ەكىنشى رەت اتىلعان سوڭ بارىپ، اپ-اشىق كۇندە نايزاعاي شارتىلداعانداي بولىپ، اسپان تىرەگەن شىڭداردان تومەن قاراي ۇيدەي-ۇيدەي تاستار دومالاي باستادى.
ءبىز جاققا قاراما-قارسى قاباقتان قالباڭ ەتىپ كورىنگەن اتتى ادامدى جوعارىدان دومالاعان ساندىقتاي تاس ات-پاتىمەن قوسا كولگە تۋلاقتاي قىلىپ لاقتىرىپ كەپ جىبەردى. كولدىڭ سۋى اسپانعا شاپشىدى.
توبەدەن قۇلاعان سۋسىما تاستار ەداۋىر تولاستاماي، سالدەن كەيىن بارىپ، ساتىر-سۇتىر باسىلدى. كولدىڭ بەتى تىنشي قالدى.
- مۇنداي بيىكتىكتە مىلتىق اتۋعا بولمايتىنىن بىلمەيتىن قانداي ادام؟ - دەدى ورمانشى مۇرات.
- اجال ايداعان بايعۇس قوي. ايتپەسە، بالاپان قورىعان جالعىز سارى الا قازدا نەسى بار، - دەدى جىلقىشى اسقار.
- سارى الا قازدىڭ بالاپاندارى كورىنبەس پە ەكەن؟ - دەپ كول بەتىن ءتىنتي قاراپ مەن تۇرمىن.
ەشتەڭە كورىنبەدى. توبەدەن قۇلاعان تۇيە تاستار دا، سارى الا قازدى اتقان ادام دا ات-پاتىمەن زىم-زيا. بىلاي قاراساڭ كولدىڭ ءتۇبى كورىنىپ جاتىر.
ال تۇيەنى تۇگىمەن، كەمەنى جۇگىمەن جۇتاتىن ءتۇرى بار.
تۇسىنىكسىز قۇبىلىس: كولدىڭ تۇبىندەگى مايدا تاستار كورىنىپ جاتىر.
ال تاۋدان دومالاپ تۇسكەن تۇيەدەي تاستار كورىنبەيدى.
الگى مىلتىق اتقان ادام با، پەرى مە، ول دا كورىنبەيدى. استىنداعى اتى دا جوق.
قاناتى قاتپاعان التى بالاپاننان بەلگى جوق.
سول بالاپاندار ءۇشىن باسىن وققا بايلاعان، بالاقايلارى ءۇشىن شىر-پىر بولىپ، بىزگە:
«قايتىڭدار!» دەپ جالىنعان سارى الا قاز ءىز-تۇزسىز.
* *
سارى الا قاز بەن ونىڭ قاناتتارى قاتپاعان التى بالاپانىنىڭ جانازاسىنا ايناكول اينالاسىنداعى اڭ مەن قۇس بىتكەن تۇگەل جينالدى.
تاۋ باسىنا بۇلتتار ءۇيىرىلىپ، اسپان استى تۇنەرىپ، قاراڭعى تارتىپ، شارت-شۇرت نايزاعاي ويناپ، نوسەر جاۋىن دولدانا، ىشقىنا ءسيىپ-ءسيىپ جىبەردى.
نوسەر ءسال-ءپال باسىلعاندا، جارتاستىڭ تەكشەسىندە تۇرعان تەڭبىل بارىس اقىردى:
- ءبىز وسىنشا كەڭ دۇنيەگە سىيماي قالعاندار ەمەسپىز. ءبىزدى سىيدىرمادى. سودان كەيىن تاپقان جالعىز پانامىز - ءتاڭىرتاۋدىڭ ۇشار باسى ەدى. جاۋىزدىڭ وعى بۇل جەرگە دە جەتتى. ءبىراق جاۋىز جازاسىن الدى. قۇدىرەت ونىڭ جازاسىن بەردى. ال، ەندى قۇدىرەت ءبىزدى قاشانعى قورعاي بەرەدى. قۇداي: «ساقتانساڭ، ساقتايمىن» دەگەن. سوندىقتان ءبىز ءوزىمىزدى ۇيىمداسىپ قورعاۋىمىز كەرەك! - وسىنى ايتىپ تەڭبىل بارىس تەكشە تاستا وتىرعان ۇلار قۇسقا مويىن بۇرىپ:
- سەن قالاي ويلايسىڭ، ۇلار حانىم؟ - دەدى.
- مەن دە سەندەي ويلايمىن، بارىس مىرزا، - دەدى ۇلار حانىم. - ادامدار ايتادى: «ۇلى تاۋعا شىققان بار ما؟ ۇلار ەتىن جەگەن بار ما؟» دەپ. ويتكەنىء بىزدىڭ ەتىمىزدى جەگەن ادام ەڭ قاۋىپتى دەگەن كەسەلدەن جازىلادى. وسىعان بولا ءبىزدىڭ تۇقىم وتە از، ءتىپتى قۇرىپ بارادى.
- ال، قۇلجا مىرزا نە ايتار ەكەن؟ - دەدى تەڭبىل بارىس ىڭىرانا سويلەپ.
سانسىز ساقينالى يىر-شيىر ءمۇيىزىن ءبىر سىلكىپ تاستاپ، اپايتوس قۇلجا كۇيىس قايىرىپ جاتقان جەرىنەن اسىقپاي تۇرەگەلىپ:
- ءبىزدىڭ ادامنان باسقا جاۋىمىز جوق، بارىس مىرزا، - دەدى. - ءبىر جاۋ بولسا ءسىز ءوزىڭىز بولار ەدىڭىز، بارىس مىرزا، ءبىراق ءسىز ءبىزدىڭ اقساق-توقساق، اۋرۋ-سىرقاۋىمىز بولماسا، باسقالارىمىزعا تيىسپەيسىز. قۇداي سىزگە نىساپ بەرسىن. ال، ەندى ءبىزدىڭ وسى مەكەنىمىزدەگى جالعىز سارى الا قازدىڭ تۇقىمى ءۇزىلدى. الدە مۇمكىن جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ راحىمى تۇسسە، تۇقىمى ۇزىلمەس تە، كىم بىلەدى، - دەپ قۇلجا قايتادان كۇيىس قايىرىپ باستادى.
الدىنا ارحارلاردىڭ قۇلجاسى ءتۇسىپ كەتكەنىنە نامىستانىپ، شىتىناپ تۇرعان تاۋتەكە شىداي الماي، الدىڭعى اياعىنىڭ تۇياعىمەن تەكشە تاستى شەكىپ-شەكىپ جىبەرىپ، اي ءمۇيىزدى باسىن شايقاپ-شايقاپ قويىپ:
بارىس مىرزا، كەشىرىڭىز، مەنەن دە ءبىر اۋىز ءسوز تىڭداڭىز، - دەپ باقىلدادى. - وسى وكىمەت ءبىز سياقتىلاردى قورعايتىن مەكەمە قۇردى دەپ ەدى، ءبىراق الدىمەن ءبىزدى اڭدىپ اتاتىندار سول مەكەمەنىڭ ادامدارى ما دەگەن كۇدىگىم بار، باق-باق-باق... ال، بەيشارا سارى الا قازدىڭ قۇداي يمانىن بەرسىن، باق-باق-باق...
تەڭبىل بارىس: - تاعى دا كىمدە قانداي پىكىر بار؟ - جان-جاعىنا تاڭدانا قاراپ قويدى.
قوڭىر ايۋ قورباڭ-قورباڭ ەتىپ العا شىقتى:
- ەگەر سارى الا قاز شىڭنان، ولگەن بولسا ولىگى سۋ بەتىنە قالقىپ شىعار ەدى. مىنا مەن كولدىڭ بەتىنە تەسىلە قاراپ-اق تۇرمىن، ەشقانداي بەلگى جوق. ونىڭ جانى اسپانعا ۇشىپ كەتتى. قۇداي بار بولسا، سارى الا قازدىڭ تۇقىمى ۇزىلمەۋى ءتيىس. مەن سولاي ويلايمىن، - دەپ قورباڭداپ بارىپ ورنىنا وتىردى.
تەڭبىل بارىس جارتاستان تومەنگە قاراي ءۇڭىلىپ، تەكشە تاستاردىڭ ۇستىندە شوقيىپ-شوقيىپ وتىرعان كوك قاسقىرلاردى كوردى.
- سەندەر مۇندا قايدان جۇرسىڭدەر؟ مۇنداي بيىككە كوتەرىلمەۋشى ەدىڭدەر عوي، - دەپ قاسقىرلاردى جاقتىرماعانداي سىڭاي تانىتتى تەڭبىل بارىس.
قاسقىرلاردىڭ كوكجال ارلانى:
- ول راس، تەڭبىل بارىس، ءبىزدىڭ مەكەنىمىز تومەن، ىلدي جاقتا. ءبىراق مىلتىق اسىنعان ادامداردان كوبىنەسە قورلىق كورگەن ءبىز، قاسقىرلار اۋلەتى بولامىز. بيىكتە وسىنداي اڭ-قۇستاردىڭ قۇرىلتايى بولىپ جاتىر دەگەندى الاقانات ساۋىسقاننان ەستىپ، ءبىز دە بارىپ تىڭدايىق دەپ كەلىپ ەدىك. ەشكىمگە زيانىمىز جوق. بەيبىت ماقساتپەن كەلدىك، - دەدى الپاۋىت ارلان.
- بۇل جيىن بيىك شىڭنىڭ ماڭايىن مەكەندەيتىن اڭ-قۇستاردىڭ مارقۇم سارى الا قازدىڭ جانازاسىنا ارنالعان قارالى جيىنى، - دەپ تەڭبىل بارىس تاستاردىڭ تەكشەسىندە تۇرىپ قاسقىرلارعا ەسكەرتۋ جاساپ قويدى. - وسىنداي قيىن-قىستاۋ ساتتە كوك ءبورى اتانىڭ بالالارى قورقاۋلىعىڭدى ىستەپ جۇرمەسەڭ بولعانى، ايتەۋىر.
كوكجال ارلاننىڭ جەلكە ءجۇنى تىكىرەيىپ، تەڭبىل بارىستىڭ مىنا ەسكەرتۋىنە نامىستانىپ قالدى:
- ول نە دەگەنىڭ، تەڭبىل بارىس مىرزا، كوك ءبورىنىڭ بالالارىن «قورقاۋ» دەپ قورلاما. ءبىز دە، ءوزىڭ سياقتى بايتاق دالانىڭ توسىندە مىڭ-مىڭداپ جورىتقان اق بوكەندەردىڭ اۋرۋ-سىرقاۋىن عانا قاناعات تۇتىپ كۇن كورگەن حالىقپىز. ءبىراق ءبىر كەزدە ءبىز ءوزىمىز اسىراپ وسىرگەن ادامدار ەسىردى. شىققان تەگىن، كيەسىن ۇمىتىپ كەتتى. اق بوكەندى قىرىپ سالدى. ءبىز دە اسپاننان «ۆەرتولەت» دەگەن بالەدەن اتىپ، ازايتتى.
ادامداردىڭ مالىن جەسەڭ جەگەنىڭدى جەلكەڭنەن شىعارادى.
سوندا نە ىستەيمىز؟ قايدا بارىپ كۇن كورەمىز، تەڭبىل بارىس؟!
قابىرعادان قويىلعان قاهارلى سۇراققا تەڭبىل بارىس نە دەپ جاۋاپ بەرەرىن بىلمەي، جانى كۇيزەلگەندەي ىڭىرانا بەردى.
- وبالىڭ ادامدارعا، - دەدى اقىرى تەڭبىل بارىس. - ادامداردىڭ اقىلى قىسقا، ءبىر كەزدە كوك تۇرىكتەردىڭ ءتۇپ اتاسىن قاسقىرلار اسىراپ، سودان تۇقىمى ءوسىپ كەتكەنىن ۇمىتىپ كەتكەن. كوك ءبورى كوك تۇرىكتەردىڭ كيەسى عوي! سونى ولار قالاي ۇمىتادى؟ ا، مۇمكىن ادامدارعا قۇداي اقىل-سانا بەرىپ، مەيىرىم بۇيىرتىپ، اق بوكەندەردى ەندى قىرا بەرۋىنە تيىم سالىپ، دالا كيىكتەرىن قايتا كوبەيتەر...
كوك بورىلەردىڭ ارلانى اسپانعا قاراپ تۇمسىعىن كوتەرىپ:
- ۋا، تەڭبىل بارىس، ايتقان سوزدەرىڭ جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن! - دەپ وزانداتا ۇزاعىنان ۇلىعاندا شىڭ-قۇزدار جامىراي جاڭعىرىقتى.
* *
اسپان استىن كۇڭىرەتنىپ ارلان ۇلىعاندا، ءبىزدىڭ اتتارىمىز قۇلاقتارىن تىكشييتىپ، وقىرىنىپ، ءتپتى بىرەۋى ۇرەيلەنە، ءسيىپ-ءسيىپ جىبەردى.
* *
وسىنىڭ ءبارى ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا وتكەندەي تاڭعاجايىپ كورىنىستەر بولدى.
الدە مەن ءۇش مىڭ مەتر بيىكتىكتە وكپەمە اۋا جەتپەي قينالىپ، ۇيقتاپ قالدىم با؟
ءۇش سالت اتتى جوعارىدان تومەن ءتۇسىپ، ىلديلاپ كەلە جاتىرمىز.
- وسى مەن الگىندە ۇيىقتاعان جوقپىن با؟ - دەپ سۇرادىم قاسىمداعى اسقار مەن مۇراتتان.
- جوق، - دەدى مۇرات ورمانشى بەتىمە تاڭدانا قاراپ.
- ازداپ قانا كوز شىرىمىن العان سياقتىسىڭ... الگىندە ءبىز اتتاردى وتقا قويىپ، كوگالدىڭ ۇستىندە قيسايىپ جاتقاندا، - دەدى اسقار جىلقىشى.
- اڭ-قۇستاردىڭ قۇرىلتايى بولعان سياقتى، - دەدىم مەن كۇمىلجىپ.
- اڭ-قۇستاردىڭ قۇرىلتايى بولۋشى ما ەدى؟ - دەپ تاڭ قالدى اسقار جىلقىشى.
- ا-ا؟ قايداعى قۇرىلتاي؟ - دەپ سۇرادى مۇرات ورمانشى.
- ە-ە، ءتۇسىم ەكەن عوي، - دەدىم مەن ىڭعايسىزدانىپ.
- قانداي ءتۇس كوردىڭ، ايتساڭشى، - دەدى اسقار.
مەن كورگەنىمدى تۇگەل ايتىپ ءتىزىپ بەردىم.
- مىنە، قىزىق، - دەدى اسقار جىلقىشى.
- بولسا - بولار، - دەدى مۇرات ورمانشى. - ويتكەنى سارى الا قاز اسپاننان وتقا ورانىپ، كول ۇستىنە شىرىلداپ تۇسكەنى راس.
- ۇيدەي-ۇيدەي تاستار قۇلادى عوي، ايتەۋىر، - دەدى اسقار جىلقىشى.
- سارى الا قازدى اتقان ادام ات-پاتىمەن سۋعا قۇلاعانى دا راس. ءبىراق ءبارى كورىنبەي كەتتى، - دەدى مۇرات ورمانشى.
- مۇنىڭ ءبارىن مەن دە كوردىم، - دەدىم مەن. - اق تەڭبىل بارىس باستاعان جينالىس... ءتۇسىم بولدى عوي سوندا.
اسقار مەن مۇرات ۇندەمەي بەتىمە قارادى. ءدال وسى كەزدە توبەمىزدەن سارى الا قازدىڭ تانىس داۋسى ەستىلدى.
- مىناۋ سول ما، باسقا ما؟ - دەدى اسقار.
- ءدال ءوزى! - دەدى مۇرات ورمانشى.
- قالايشا؟ - دەدى اسقار جىلقىشى.
- بۇل - فەنيكس! - دەدى مۇرات ورمانشى.
- ول نە تاعى دا؟ - دەپ سۇرادى اسقار جىلقىشى.
- ورتەنسە، كۇلىنەن قايتا ءتىرىلىپ كەتەتىن سونداي اۋليە قۇس بولادى، - دەدى مۇرات ورمانشى.
- ەستىمەگەن ەلدە كوپ، - دەپ باسىن شايقادى اسقار جىلقىشى.
سارى الا قاز توبەمىزدەن شىرىلداپ ۇشىپ، ءبىزدى اڭعاردىڭ اۋزىنا دەيىن شىعارىپ سالدى.
جاپادان-جالعىز.
