قازاق تاريحئ
ةجةلگئ تاريح
قازئرگئ قازاقستان جةرئن ةجةلگئ ادامزات بالاسئ بذدان 1 ميلليون-داي جئل بذرئن مةكةن ةتكةن. ونئ قاراتاؤ، ماثعئستاؤ وثئرلةرئنةن تابئلعان تذراقتاردان الئنعان ماتةريالدار دالةلدةيدئ. قازاقستان جةرئندةگئ ةرتة تاس (پالةوليت) داؤئرلئك (جئل ساناؤعا دةيئنگئ 150 - 130 مئثجئلدئقتاردان بذرئن) ةسكةرتكئشتةر قاراتاؤ، سارئ ارقا، مذعالجار، ماثعئستاؤ، ةرتئس الابئنان تابئلعان. ورتا پالةوليت داؤئرئنة (مؤستة) جاتاتئن (ج.س.د. 150-130 مئثجئلدئقتاردان ج.س.د. 35-30 مئثجئلدئقتارعا دةيئن) ةسكةرتكئشتةر دة بذل وثئرلةردة كوپ. كةيئنگئ پالةوليت ءداؤئرئ (ج.س.د.. 30-35 مئثجئلدئقتاردان ج.س.د. 12-10 مئثجئلدئقتارعا دةيئن) داؤئرئندة ادامزات جةرئمئزدئث بارشا ايماقتارئنا تاراعان. رةسپؤبليكا اؤماعئنداعئ تاس ءداؤئرئ ءارتذرلئ ةندئكتةردةگئ الةمدئك دامؤدئث (ولدؤأةي مادةنيةتئ، اشةل مادةنيةتئ، مؤستة مادةنيةتئ، ت.ب.) بارلئق زاثدئلئقتارئن ساقتاعان. ةجةلگئ تاس قذرالدارئ قاراتاؤ قئراتئنئث وثتذستئك باتئسئنداعئ ارئستاندئ وزةنئ القابئنئث تومةنگئ تورتتئك داؤئرئنة قاتئستئ ةث بيئك سورةسئن قذرايتئن، تذتاسئپ قاتئپ قالعان كونگلومةراتتار قاباتئنان تابئلعان. قاراتاؤ سئلةمدةرئندةگئ اشةل كةزةثئنئث تذراقتارئ كوپ. ةث كورنةكتئلةرئ ءبورئ قازعان مةن ءتاثئرقازعاننان تابئلعان بذيئمدار ءتورت توپقا: ءبئر جاقتئ، ةكئ جاقتئ شاپقئش قذرالدار؛ ءزئل مةن سئندئرعئشتار؛ دومالاق ءئرئ بذجئر تاستار توپتارئنا جاتادئ. مذنداي شاپقئش قذرالدار وثتذستئك شئعئس ازيا مةن افريكانئث شةلل-اشةل كةزةثئندةگئ بذيئمدارعا وتة ذقساس. تذركئستان قالاسئ ماثئنداعئ قوشقورعان، شوقتاس ةسكةرتكئشتةرئنةن تابئلعان تاس قذرالداردئث جاس مولشةرئ ج.س.د. 500 مئثجئلدئقتان ءارئ اسادئ. اشةل كةزةثئنئث ةسكةرتكئشتةرئ ورتالئق قازاقستاننان (قذدايكول، جامانايبات، وبالئسان، ت.ب.)، شئعئس قازاقستاننان (قوزئباي)، ماثعئستاؤدان (شاقپاقاتا، ت.ب.)، مذعالجار تاؤلارئنان (جالپاق، مذعالجار، ت.ب.) دا تابئلعان. ةكئ جاقتئ شاپقئش (بيفاس) قذرال، اسئرةسة، سوثعئ اتالعان وثئردةگئ بئرنةشة ورئنداردان زةرتتةلدئ.
مؤستة كةزةثئنة جاتاتئن تذراقتاردئث ةث ماثئزدئلارئ قاراتاؤدان (ؤاليحانوأ اتئنداعئ تذراق، شاقپاق، ت.ب.)، ودان سوث باتئس قازاقستاننان (شاقپاقاتا، قذماقاپا، اققئر، ت.ب.)، سارئ ارقادان (بذرما، سةمئزبذعئ 2-10، اققوشقار، ت.ب.)، شئعئس قازاقستاننان (بودةنة-1، ت.ب.)، جةتئسؤدان (اقتوعاي، ت.ب.) تابئلعان. كةيئنگئ پالةوليت جذرتتارئندا بذرئنعئسئنشا، ذساق مالتا تاستاردان جاسالعان شاپقئش قذرالدار، سالماقتئ قئرعئشتار، ءذش بذرئشتئ قالاقشالار كوپ، ولار دوثگةلةك تذرپاتتئ وزةك تاستاردان ومئرئلئپ الئنعان. ومئرؤ تةحنيكاسئ جةتئلدئرئلگةن، كوپ قئرلئ پريزما پئشئندةس وزةك تاستار دا تابئلا باستادئ. سوعئپ تذزةتؤ تةحنيكاسئ كةث قولدانئلعان، ول ءجذزئ جذقا قذرالدار - نايزا، سذثگئ ذشتارئن جاساؤعا مذمكئندئك بةرگةن. بذل كةزةثدة پالةوگةوگرافيالئق جاعداي قولايسئزداؤ بولعانئمةن، قاراتاؤ جوتاسئنان (ءؤاليحانوأ اتئند. تذراقتئث جوعارعئ مادةني قاباتتارئ، اششئساي، ذشئقتاس، ت.ب.)، شئعئس قازاقستانداعئ ةرتئس وزةنئنةنةن (قاناي، ذثگئر، شذلبئ، ت.ب.)، سارئسؤ وزةنئ ءوثئرئ مةن سولتذستئك بالقاش وثئرئنةن (سةمئزبذعئ، توراثعئ، بارشئن، باتپاق، ت.ب.) تابئلعان تاس بذيئمدار وسئ كةزةث تؤرالئ مةيلئنشة تولئق ماعلذمات بةرةدئ. ةرتة تاس داؤئرئنةن (پالةوليتتةن) ورتا تاس ءداؤئرئ - مةزوليتكة (ج.س.د. 12 - 10 - 5 مئثجئلدئقتار) وتكةن كةزةثدةردة قازئرگئ كةزدةگئگة جؤئق تابيعي كةلبةت ورنئقتئ. ساداق پةن جةبةنئث ويلاپ تابئلؤئ اثشئلئق كاسئپكة ذلكةن مذمكئندئكتةر تؤعئزدئ. بذل ءداؤئر ةسكةرتكئشتةرئ قازاقستاندا از زةرتتةلگةن. وثتذستئك قازاقستاندا (ماياتاس، جاثاشئلئك-1-3، ت.ب.)، ورتالئق قازاقستاندا (قاراعاندئ-15، اكئمبةك، ت.ب.)، سولتذستئك قازاقستاندا (ميچؤرين، اتباسار، ت.ب.)، تورعاي ويپاتئ اؤداندارئندا (دذزباي-6، ت.ب.)، قوستاناي قالاسئ ماثئندا ورنالاسقان تذراقتار ادامداردئث شارؤاشئلئعئنان، دذنيةتانئمئنان مول ماعلذمات بةرةدئ. جاثا تاس - نةوليت (ج.س.د. 5- 3 مئثجئلدئقتار) داؤئرئندة ادامدار ءونئم وندئرؤگة بةت بذرا باستادئ. ميكروليتتئك (جةبة ذشتارئ، ساپتامالئ قذرال جذزدةرئ) جانة ماكروليتتئك مادةنيةت (تاس بالتا، قاشاؤ، كةتپةن، ءدان ؤاتقئش، كةلئ، پئشاق، قئرعئش، ت.ب.) دامي ءتذستئ. تاس وثدةؤ (تةگئستةؤ، ارالاؤ، بذرعئلاؤ)، سذيةكتةن، مذيئزدةن، اعاشتان بذيئم جاساؤ جةتئلدئ. قئش ئدئستار جاسالا باستادئ. مةكةندةرئنة بايلانئستئ نةوليت، ةنةوليت (مئستاس) قونئستارئنئث بذلاقتئق، وزةندئك، كولدئك، ذثگئرلئك دةپ توپتالاتئن 600 ورنئ انئقتالدئ. قونئس ورئندارئ قاراتاؤ القابئنان (قاراذثگئر، ارئس، دةرمةنة، تاسقوتان، ت.ب.)، ارال ماثئنان (جالپاق، اقةسپة، ت.ب.)، سارئ ارقادان (جةزقازعان، سارئبذلاق، قاراعاندئ كةشةندةرئ، ت.ب.)، شئعئس قازاقستاننان (شئعئز، ت.ب.) تابئلدئ. اقمولا وبلئسئ اتباسار اؤدانئنداعئ اتباسار مادةنيةتئ (ج.س.د. 7- مئثجئلدئقتئث سوثئ - 6 مئثجئلدئق باسئ) جةرگئلئكتئ مةزوليت-ورتا تاس تايپالارئنئث ماتةريالدئق نةگئزئندة قالئپتاسقان. مذندا 200-گة تارتا تذراق تابئلعان. تورعاي ويپاتئندا نةوليت داؤئرئنة جاتاتئن ماحانجار مادةنيةتئنئث تذراقتارئ اشئلعان. سونداي-اق، بذل زامان ةسكةرتكئشتةرئ ةرتئس الابئندا (نارئم، تةمئر مولاسئ) دا كوپ. نةوليت-جاثا تاس داؤئرئندة ءداستذرلئ اثشئلئق، بالئق اؤلاؤ، تةرئمشئلئك ساقتالدئ. ءوندئرؤشئ شارؤاشئلئق نةگئزئ - قاراپايئم ةگئنشئلئك پةن مال شارؤاشئلئعئ پايدا بولدئ. بذل ةنةوليت-مئستاس ءداؤئرئنئث (ج.س.د. 3- 2 مئثجئلدئقتار) تذراقتاردان ايقئن كورئنةدئ. كوكشةتاؤ ءوثئرئنئث بوتاي تذراعئ جانئنداعئ بوتاي مادةنيةتئ، تورعايداعئ تةرسةك مادةنيةتئ سولتذستئك وثئرلةردةگئ دالالئق ةنةوليتتئ سيپاتتايدئ. وسئ مادةنيةتتةردئث كوپتةگةن ماتةريالدئق دةرةكتةرئ بايئرعئ ادامداردئث ءدئني نانئمئنان، شارؤاشئلئق جايئنان حابار بةرةدئ. كذندةلئكتئ ومئردة ءبئرقاتار زاتتار مئستان جاسالا باستاعان. قولا داؤئرئندة (ج.س.د. 2-1 مئثجئلدئقتار) مئس پةن قولا مةتاللؤرگياسئ دامئدئ. تايپالار مال جانة ةگئن شارؤاشئلئقتارئمةن كةشةندئ تذردة اينالئسا باستادئ. ةثبةك ونئمدئلئگئ ارتتئ. جةكة وتباسئلار وقشاؤلاندئ، وتباسئلئق مةنشئك كةثةيدئ، رؤلئق قاؤئم ئشئندة مذلئك تةثسئزدئگئ ءوستئ. قولا - ةثبةك قذرالدارئ مةن قارؤ جاساؤ ءذشئن قولدانئلاتئن نةگئزگئ شيكئزات كوزئنة اينالدئ.
قولا داؤئرئندة ءسئبئردئث، جايئق ءوثئرئنئث، قازاقستان جانة ورتا ازيانئث ذلان-عايئر دالالارئن تةگئ جاعئنان جانة تاريحي تاعدئرلارئنئث ورتاقتئعئ جاعئنان تؤئس تايپالار مةكةندةدئ؛ بذل تايپالار ءوزئنشة ءبئر ذلگئدةگئ جارقئن مادةنيةت قالدئردئ. مذنئ 1914 -ج. سئبردةگئ اچينسك قالاسئنئث ماثئنان تابئلعان اندرون دةرةأنياسئ اتئمةن اتالاتئن اندرون مادةنيةتئن قالدئرعان تايپالار ةسكةرتكئشتةرئنةن كورؤگة بولادئ. اندرون مادةني-قاؤئمداستئعئ تارالعان ايماعئنا جانة وزئندئك بةلگئلةرئنة قاراي ءذش تاريحي كةزةثگة بولئنةدئ: ةرتة كةزةثئ - ج.س.د. 18- 16 عاسئرلارداعئ پةتروأ مادةنيةتئ؛ ورتا كةزةثئ - ج.س.د. 15-12 عاسئرلارداعئ الاكول-اتاسؤ، فةدوروأ-نذرا مادةنيةتتةرئ؛ سوثعئ كةزةثئ - ج.س.د. 11- 9،8) ع-لارداعئ الةكسةيةأ، سارئعارئ، بةعازئ-ءداندئباي مادةنيةتتةرئ. عئلئمدا اندرون مادةني-تاريحي قاؤئمداستئعئ تاريحي كةزةثدةرئنة قاتئستئ ءتذرلئ پئكئرلةر بار. دةگةنمةن، عالئمداردئث كوبئ بذل كةزةثدةر ءبئرئن-ءبئرئ الماستئرئپ وتئردئ دةگةن پئكئرگة توقتاعان. قولا داؤئرئندةگئ ءاربئر مادةنيةت جةرلةؤ قذرئلئستارئمةن، قابئرگة قويئلعان زاتتارئمةن ةرةكشةلةنةدئ. بذل كةزةثدة ءتذرلئ مةتالداردئث قورئتپالارئنان ةثبةك قذرالدارئن (پئشاق، وراق، شالعئ، بالتا)، قارؤ-جاراق (قانجار، نايزا، جةبة ذشتئقتارئ)، اشةكةيلئك بذيئمدار (توعا، بئلةزئك، مونشاق، تاراق) جاساؤ جةتئلدئرئلدئ. ةرتةدةگئ شةبةرلةر مةتالل قذيؤ، سوعؤ، بةدةرلةؤ، ورنةك سالؤ، تةگئستةؤ، ارلةؤ تاسئلدةرئن جاقسئ مةثگةرة باستادئ. تاس قذرالدارئ دا (ءدان ؤاتقئش، كةلئ-كةلساپ) بذرئنعئسئنشا پايدالانئلا بةردئ. ءمذيئز، سذيةك، شاقپاق، تاس، قئش، تةرئ، ءجذن، اعاشتاردان بذيئمدار جاساؤ ءئسئ جةتئلة ءتذستئ. مال شارؤاشئلئعئ مةن كةن بايئتؤ ءئسئ قوعامداعئ ةر ادامدار رولئن كذشةيتتئ. بذل ءوز كةزةگئندة انالئق تةك ذستةمدئگئن اتالئق تةك بيلئگئنث الماستئرؤئنا الئپ كةلدئ. ءدئني ذعئمدا وتقا، اتا-بابا ارؤاعئنا تابئنؤ تذرلةرئ كةث تارالا باستادئ. قولا ءداؤئرئنئث وزئندئك مادةني كةزةثدةرئ قازاقستاننئث بارلئق ايماقتارئنان بايقالادئ.
قازاقستاننئث قولا داؤئرئندةگئ تايپالار بئرلةستئگئنئث نةگئزئندة ةرتةدةگئ كوشپةلئلةر مادةنيةتئ قالئپتاسا باستادئ. ج.س.د. 1-مئثجئلدئقتئث باسئندا قازاقستان دالالارئ مةن شولةيت، تاؤلئ اؤداندارئندا نةگئزگئ كاسئپ كوشپةلئ مال شارؤاشئلئعئ بولدئ. تةمئر داؤئرئندة (ج.س.د. 7 ع-دئث باسئ) ادام ةثبةگئ اناعذرلئم ءونئمدئ بولا ءتذستئ. تةمئر ءوندئرؤ قوسئمشا ءونئم مولشةرئنئث ارتؤئنا جاعداي تؤعئزدئ. كولئك رةتئندة جئلقئ كةثئنةن پايدالانئلدئ. تابيعي ورتا مةن كليمات جاعدايلارئنا بايلانئستئ مال شارؤاشئلئعئنئث نةگئزگئ ءذش ءتذرئ: كوشپةلئ، جارتئلاي كوشپةلئ جانة وتئرئقشئلئق دامي ءتذستئ. تةمئردةن ةر-تذرمان ابزةلدةرئ (اؤئزدئق، ت.ب.)، قارؤ-جاراق، تذرمئس بذيئمدارئنئث جاثا تذرلةرئ جاسالدئ. كوشپةلئ تذرمئستا كيئز ءذي، اربا، كذيمة كةثئنةن قولدانئلدئ. مالعا جانة جةرگة وتباسئلئق مةنشئك نئعايدئ. قاؤئمدار اراسئندا جايئلئم، مال ءذشئن قاقتئعئستار جيئلةي ءتذستئ. ةرتة تةمئر عاسئرئ ءداؤئرئندة (ج.س.د. 1-مئثجئلدئق ورتاسئ) قازاقستانداعئ تايپالئق وداقتار قالئپتاستئ. قازاقستاننئث وثتذستئك-شئعئس جانة ورتالئق اؤداندارئن مةكةندةگةن تايپالار ساق تايپالار وداعئنا ال باتئس، سولتذستئك اؤداندارئنداعئ تايپالار ساأروماتتار تايپالئق بئرلةستئگئنة بئرئكتئ. ارحةول. دةرةكتةر بذل بئرلةستئكتةردة مةملةكةتتئك نئشانداردئث بولعاندئعئن اثعارتادئ. ساقتاردئث وثتذستئك وثئرلةردةگئ بةسشاتئر، ةسئك وباسئ، تذگئسكةن، ذيعاراق، ت.ب. ةسكةرتكئشتةرئ ولاردئث مادةنيةتئ مةن ونةر جةتئستئكتةرئنئث بئرةگةي تؤئندئلارئ بولئپ تابئلادئ. شئعئس قازاقستانداعئ تايپالار ماتةريالدئق مادةنيةتئ مايامئر (ج.س.د. 7- 6 ع-لار)، بةرةل (ج.س.د. 5 -4 ع-لار)، قذلاجورعا (ج.س.د. 3-1 ع-لار) كةزةثدةرئنة بولئنةدئ. مايامئر كةزةثئندةگئ شئلئكتئ وباسئ، بةرةل كةزةثئندةگئ وسئ اتتاس وبالاردان الئنعان ماعلذماتتاردان ساقتاردئث الةؤم. جاعدايئن، تذرمئسقا قاجةتتئ زاتتاردان ولاردئث شارؤاشئلئعئ مةن دذنيةتانئمئن اثعارؤعا بولادئ. ورتالئق قازاقستان تايپالارئ تاسمولا مادةنيةتئن قالدئردئ (جازبا دةرةكتةرئ بويئنشا بذلار ماسساگةت تايپالارئ نة يسسةدوندار). مذنئ تاستاردئث تئزبةكتةلة، مذرتقا ذقساي ورنالاسؤئنا بايلانئستئ "مذرتتئ وبالار" دةپ تة اتايدئ. "مذرتتئ" وبالاردئث ساؤلةت كةشةنئ قولا ءداؤئرئ تايپالارئنئث تابئنؤشئلئق قذرئلئس ونةرئنئث داستذرلةرئن ايقئن بةينةلةيدئ. ساأرومات-سارمات ةسكةرتكئشتةرئ، اسئرةسة، ةلةك وزةنئ بويئندا كوپ شوعئرلانعان. مذنداعئ بةسوبا قورئمئ، سةليننئي قورئمئ، سئنتاس قورئمئ، ت.ب. ةسكةرتكئشتةردئث قذرئلئسئ مةن ولاردان تابئلعان زاتتار بذل تايپالاردا قولدانبالئ ونةردئث جوعارئ بولعاندئعئن كورسةتةدئ. ةرتةدةگئ كوشپةلئلةردئث ءدئني نانئمئندا وتقا، كذنگة، وت باسئ، وشاق قاسئ، اتا-بابا ارؤاعئنا تابئنؤ ورئن الدئ، پذتقا، كةرةمةت كذشكة سةنؤشئلئك ساقتالدئ. قولدانبالئ ونةردة ساق-سئبئرلئك اث كةسكئنئن بةينةلةؤ ناقئشئ كةث تارادئ. باتئس جانة سولتذستئك قازاقستانداعئ ساأرومات مادةنيةتئ تايپالارئ - الانداردئث ارعئ تةگئ، شئعئس قازاقستاندئ اريماسپئلار، جةتئسؤ مةن وثتذستئك قازاقستاندئ تيگراحاؤدا ساقتارئ، ارال ماثئن ماسساگةتتةر قونئستاندئ. تةمئر داؤئرئندةگئ ةجةلگئ تايپالار بئرلةستئگئ جونئندةگئ جازبا دةرةكتةمةلةردئ ةكئ توپقا بولؤگة بولادئ: 1) كونة دةرةكتةرمةلةر (گةرودوت، كسةنوفونت، پتولةمةي، ت.ب.)؛ 2) احامةن اؤلةتئ (ةجةلگئ پارسئ) سئنا جازبالارئ. سوثعئ دةرةكتةمةلةردة ساقتاردئث ءذش توبئ: حاؤماأارگا ساقتار، تيگراحاؤدا ساقتار، تياي-پارادرايا ساقتار اتالادئ.
جازباشا دةرةكتةمةلةر ارحةول. زةرتتةؤلةرمةن ذشتاستئرئلئپ قازئرگئ تاثدا ج.س.د. 8 - 1 ع-لارداعئ تايپالار، تايپالئق وداقتار جونئندة كوپ مالئمةتتةر الئنئپ وتئر. ج.س.د. 3 ع-دا قازاقستان جةرئندة كةيبئر تايپالار ءوز مةملةكةتئن قذرئپ، الئس-جاقئن ةلدةرمةن ساياسي قارئم-قاتئناستارعا تذسكةنئن دة جازبا جانة ارحةول. دةرةكتةمةلةردةن كورؤگة بولادئ. شارؤاشئلئقتئث بئرتئندةپ دامؤئ، تذرمئستئث بئرشاما ورتاقتئعئ، ةتنيكالئق جاقئندئق قازاقستان اؤماعئندا مةملةكةتتةردئث قذرئلؤئنئث نةگئزگئ سةبةپتةرئ بولدئ. ولاردئث العاشقئلارئ سيؤننؤ (عذندار) بولاتئن. ونئث اتاؤ تةگئ ءار ءتذرلئ تايپالاردئ بئرئكتئرگةن جانة تئنئق مذحيت پةن سولتذستئك قئتايدان التاي مةن جةتئسؤعا دةيئنگئ اؤماقتئ، ال كةيئننةن ودان ءارئ باتئسقا دا ارا-تذرا تارالئپ وتئرعان ساياسي قذرئلئمعا قاتئسئ بار. زةرتتةؤشئلةر عذنداردئ تذرئكتةردئث ارعئ اتا-بابالارئ دةپ ةسةپتةيدئ. بذل بئرلةستئكتئ مودة باسقارعان كةزدة عذندار بذكئل الةمگة تانئلدئ. مودة شانيؤي ج.س.د. 206 ج. قئتايعا، ج.س.د. 201 ج. التاي تايپالارئنا ءساتتئ جورئقتار جاسادئ. عذندار بئرلةستئگئنة شئققان تةگئ ءار ءتذرلئ تايپالار نةمةسة ةتنيكالئق ساياسي قذرئلئمدار كئرگةن. كونفةدةراسيانئث قوعامدئق ومئرئنة ءبئر ورتالئققا باعئنعئسئ كةلمةيتئن قؤاتتئ كذشتةر، كةث بايتاق جةردئث ءار تذكپئرئندةگئ اؤداندار اراسئندا بةرئك ساياسي جانة ةكونوميكالئق بايلانئستاردئث بولماؤئ زور ئقپال جاسادئ. عذن قوعامئندا بئرلئك فراترياارالئق باؤئرلاستئق ذيئمنئث ةرةكشة ءتذرئ بولؤئ ارقئلئ ورناعان. ج.س.د. 1 ع-دئث ورتاسئندا سيؤننؤ قوعامئ ءوز أاسسالدئق يةلئكتةرئنةن ايئرئلئپ، حؤحانة شانيؤي باستاعان وثتذستئك جانة چجيچجي باسشئلئق ةتكةن سولتذستئك توپتارعا ءبولئندئ. وثتذستئك سيؤننؤلةر وردوس اؤماعئندا قالدئ دا، سولتذستئك سيؤننؤلةر ءوز تايپالاستارئنئث قئسئمئمةن سولتذستئك پةن باتئسقا قونئس اؤداردئ. ج.س.د. 49 ج. چجيچجي عذن كونفةدةراسياسئن قايتا بئرئكتئرؤگة دةگةن تالپئنئسئ ناتيجة بةرمةدئ. ول قاثلئلارمةن وداقتاسئپ، ذيسئندةرمةن سوعئستئ. حان يمپةرياسئنئث بوداندئعئنداعئ وثتذستئك عذندار 304 ج. ليؤ-حان اتتئ ءوز مةملةكةتئن قذردئ. سولتذستئك عذنداردئث ةدئل-جايئقتاعئ ذلكةن بولئگئ 4 ع-دئث 2-جارتئسئندا قارا تةثئز جاعالاؤئن، دنةسترگة دةيئنگئ ولكةنئ باعئندئردئ. جالپئ، عذنداردئث باتئسقا جورئعئ "حالئقتاردئث ذلئ قونئس اؤدارؤئنا" تذرتكئ بولدئ. ول قازاقستاندئ مةكةن ةتكةن تايپالاردئث ةتنيكالئق-ساياسي تاريحئنا ةلةؤلئ وزگةرئستةر ةنگئزدئ. جةتئسؤدا ةجةلگئ تيگراحاؤدا ساقتارئنئث جةرئن مذرا ةتئپ العان ؤسؤندةر (ذيسئندةر) ورتالئق ازيالئق تايپالار ةدئ. ولار ج.س.د. 160 -جئلدار شاماسئندا ءوز مةملةكةتئن قذرعان. نةگئزگئ جةرئ ئلة القابئندا بولدئ، باتئس شةكاراسئ شؤ مةن تالاس وزةندةرئ ارقئلئ ءوتئپ، قاثلئ مةملةكةتئمةن شةكتةستئ. شئعئسئندا عذندارمةن، وثتذستئكتةگئ يةلئگئ فةرعانامةن ذشتاسئپ جاتتئ. قئتاي جازبا دةرةكتةرئ ذيسئندةر يةلئگئندة 630 مئث ادام بولعانئن جانة ءبئر ؤاقئتتا 188 مئث جاؤئنگةرگة دةيئن شئعارا الاتئنئن مالئمدةيدئ. ذيسئندةردئث ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئشتةرئ - قورئمدار (قاپشاعاي، وتةگةن، تايعاق، قارلاق، اقتاس، ت.ب.) مةن قونئس ورئندارئنان (اقتاس، كةگةن، ت.ب.) تابئلعان زاتتار ولاردئث مال شارؤاشئلئعئمةن، ةگئن ةگؤمةن اينالئسقانئن كورسةتةدئ. ءذيسئن بايلارئنئث 500-گة تارتا جئلقئسئ بولعاندئعئ جازبا دةرةكتةردةن دة بةلگئلئ. ءذيسئن قوعامئنداعئ الةؤم. ايئرماشئلئقتار ارحةولوگيالئق ماتةريالداردان دا ايقئن بايقالادئ. قاثلئ (كانگيؤي، كانسزيؤي) مةملةكةتئ جازبا دةرةكتةمةلةردة ج.س.د. 2 ع-دا ايتئلا باستايدئ. كةيبئر دةرةكتةردة قاثلئ حالقئ 120 مئث وتباسئنان، 600 مئث جاننان قذرالاتئنئ جانة ساپتاعئ اسكةرئ 120 مئث ادام ةكةنئ ايتئلادئ. قاثلئلار ج.س.د. 46-36 ج. چجيچجي باستاعان عذنداردئ قولدادئ، كةيئن ءذيسئن جانة قئتايلارمةن بئرئگئپ، ولارعا قارسئ شئققان. 85 جئلئ قاثلئلار قاشعارداعئ قئتاي ؤاليئ بان چاوعا قارسئ كوتةرئلگةن فةرعانالئقتاردئ جاقتاعان. قاثلئلار جئبةك جولئنئث سئرداريا بويئمةن وتةتئن فةرعانادان ارال وثئرئنة دةيئنگئ بولئگئن ءوز باقئلاؤئندا ذستاپ تذرؤ ءذشئن كذرةس جذرگئزدئ. قاثلئلاردئث قالا جذرتتارئ مةن وبالارئنان شةتةلدئك بذيئمدار كوپ شئققان. ولاردئث ارحةولوگيالئق ةسكةرتكئشتةرئ عئلئمي ورتادا جةتئ اسار مادةنيةتئ، قاؤئنشئ مادةنيةتئ جانة وتئرار-قاراتاؤ مادةنيةتئ دةگةن اتاؤلارمةن بةلگئلئ. قاثلئ مةملةكةتئنئث حالقئ ةگئنشئلئكپةن، مال شارؤاشئلئعئمةن، قولونةر كاسئبئمةن، ساؤدامةن اينالئسقان. عئلئمي ادةبيةتتةردة قاثلئ، ءذيسئن حالئقتارئنئث ةتنيكالئق سيپاتئ جونئندةگئ ماسةلة كذردةلئ دة قيئن. ولاردئث قاي تئلدة سويلةگةنئ جونئندة دة ءبئرئثعاي پئكئر جوق. زةرتتةؤشئلةردئث ءبئرازئ ولاردئ شئعئس يران تايپالارئنان شئققان دةسة، ةكئنشئ بئرةؤلةرئ ولار تذركتةردئث ارعئ اتالارئ، ولار تذركشة سويلةگةن دةپ ةسةپتةيدئ. قالاي بولعاندا دا، قازاقتئث ةث ءئرئ تايپالارئ ءذيسئن، قاثلئ دةپ اتالادئ. بذل تايپالار قذرعان مةملةكةتتةر قئتاي، پارفيا، ريم جانة كؤشان يمپةرياسئ سياقتئ ةلدةرمةن ساياسي، ةكون. جانة مادةني بايلانئس ورناتقان.
ةرتةدةگئ ورتاعاسئرلئق مةملةكةتتةر
قازاقستان جةرئ 6 - عاسئردا بيلةؤشئلةرئ اشين رؤئنان شئققان تذرك قاعاندئعئنئث بيلئگئندة بولدئ. تذرك ةتنوسئ 3-4 عاسئرلاردا قالئپتاسقان. "تذرك" ةتنونيمئ العاش رةت قئتاي جئلنامالارئندا 542 ج. اتالادئ. قئتايلار تذركتةردئ سيؤننؤلةردئث (عذنداردئث) ذرپاقتارئ دةپ ساناعان. شةجئرةلةردة أةي كنيازدئگئنئث سولتذستئك وثئرلةرئنة سولتذستئك-باتئس جاقتان كةلگةن تذركتةردئث (تؤسزيؤة) جئل سايئن شاپقئنشئلئق جاساپ، ويرانداپ كةتةتئنئ حابارلانادئ. 546 ج. تيرةك (تةلة، تةلئ) تايپالارئ قازئرگئ موثعوليانئث و ث ت. جانة و ر ت. بولئكتةرئن مةكةندةگةن جانة مذندا ذستةمدئك ةتكةن ابارلارعا (جؤان-جؤان) قارسئ جورئق جاسادئ. تذرك قاعانئ بؤمئن كذتپةگةن جةردةن تيرةك اسكةرئنة شابؤئل جاساپ، كةسكئلةسكةن شايقاستان كةيئن ونئ جةثةدئ دة، تيرةكتةردئث 50 مئثنان استام اسكةرئن تذتقئنعا الادئ. دالانئث ادةتتةگئ قذقئعئنئث قاعيدالارئنا سايكةس تذتقئنعا الئنعانداردئ وزئنة قوسئپ العان تذركتةر كذشةيئپ، 552 ج. كوكتةمدة ابارلار ورداسئنا شابؤئل جاساپ، ولاردئ كذيرةتة جةثةدئ. ءسويتئپ، بؤمئن (553 ج. ولگةن) تذرك قاعاندئعئنئث نةگئزئن سالدئ. ونئث مذراگةرئ مذقان قاعان (553- 572) بيلئك قذرعان جئلداردا قاعاندئق ورتالئق ازيادا ساياسي ذستةمدئككة ية بولدئ. ولار ءمانجذرياداعئ قيدانداردئ، ةنيسةي ايماعئنداعئ قئرعئزداردئ باعئندئردئ. سولتذستئك قئتاي مةملةكةتئ الئم-سالئق تولةپ تذردئ. 561- 563 ج. تذركتةر يرانمةن ةفتاليتتةرگة قارسئ وداق قذردئ. 587 ج. بذحارا تذبئندة تذركتةر ةفتاليتتةردئث نةگئزگئ كذشئن تالقاندادئ. 588 ج. گةرات ق. تذبئندة يران تذركتةردئ جةثدئ. 571 - 576 ج. يستةمي (ئستةمئ) مةن تذركسانف قاعاندار باسئپ العان تةرئستئك كاأكاز بةن قئرئم جةرلةرئنة جورئق جاساعان بولاتئن. قاعاندئقتاعئ ءوزارا قئرقئس كةزئندة (582 - 593) مذنداعئ ئقپالئنان ايرئلدئ. تذرك قاعاندئعئنداعئ الةؤمةتتئك قايشئلئقتار، اشارشئلئق، جذت، سؤي اؤلةتئنئث (قئتاي) شةكارالارداعئ شابؤئلدارئ (581- 618) بذل مةملةكةتتئث 603 ج. باتئس جانة شئعئس بولئپ ةكئگة بولئنؤئنة الئپ كةلدئ. باتئس تذرك قاعاندئعئ "ةجةلگئ " ؤسؤن جةرلةرئنة ئرگة تةپتئ. ونئث اؤماعئ قاراتاؤدئث شئعئس باؤرايئنان جوثعارياعا دةيئنگئ جةردئ الئپ جاتتئ. قاعاندئقتئث نةگئزگئ ةتنيكالئق-ساياسي ذيئتقئسئ "ون تايپا" (ون وق بؤدؤن) بولدئ. شؤ ءوزةنئنئث شئعئس جاعئندا دؤلئنئث بةس تايپاسئ، ال ونئث باتئس جاعئندا بةس تايپالئ نؤشةبيلةر مةكةندةدئ. استاناسئ سؤياب (قئرعئزداعئ توقماق قالاسئنئث ماثئ)، ال قاعاننئث جازعئ ورداسئ مئثبذلاق (تذركئستان قالاسئ جانئندا) ةدئ. قاعاندئقتئث كذش-قؤاتئ جةگؤي-قاعان (610- 618) مةن ءتذن-جابعئ (618- 630) تذسئندا كذشةية ءتذستئ. توحارستان مةن اؤعانستانعا جاسالعان جاثا جورئقتار مةملةكةت شةكاراسئن ءذندئستاننئث سولتذستئك-باتئسئنا دةيئن كةثةيتتئ. سوعدئ مةن بذحارادا قاعان وكئلدةرئ وتئردئ. حالئق (تذركتةر، سوعدئلئقتار) ساؤدا-ساتتئقپةن، قولونةر كاسئبئمةن، ةگئنشئلئك جانة مال وسئرؤمةن اينالئستئ. باتئس تذرك قاعاندئعئندا الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جانة ساياسي قاتئناستاردئث الا-قذلا، ذستةمدئك ةتؤ مةن تاؤةلدئلئكتئث الؤان ءتذرلئ بولؤئنا قاراماستان، تاپتاردئث قذرئلؤ جانة ةرتةدةگئ فةود. قوعامدئق قاتئناستاردئث ءبئرشاما تةز قالئپتاسؤ ءذردئسئ ءجذرئپ جاتتئ. ئشكئ تارتئستار مةن جةتئسؤداعئ ءتان يمپةرياسئ ساياساتئنا قارسئ كذرةستة ذشلئك (ءذش-ةلئك، ؤچجيلة) باستاعان تذرگةشتةردئ كذشةيتئپ، اقئرئ 704 ج. جةتئسؤدا تذرگةش قاعاندئعئ (704-756) ورنادئ. ذشلئك قاعان (699-706) جةتئسؤدان ءبورئ-شادتئ قؤئپ شئعئپ، تاشكةنتتةن باستاپ، تذرفان (سيچجوؤ) مةن بةسبالئققا (تينچجوؤ) دةيئنگئ جةرلةرگة ءوز بيلئگئن ورناتتئ. ول استاناسئن سؤيابقا ورنالاستئردئ. ئلة وزةنئ بويئنداعئ كذنگئتتئ ةكئنشئ وردا ةتتئ. ذشلئك قاعان ةلدئ 7 مئث اسكةرئ بار 20 تذتئكتئككة (ةنشئلئك) ءبولئپ باسقاردئ. ساقال قاعاننئث (706 -711) تذسئندا تذرگةش قاعاندئعئ باتئستا سوعدئلارمةن بئرگة ارابتارعا قارسئ كذرةس جذرگئزدئ، وثتذستئكتة بذلارعا ءتان اؤلةتئ زور قاؤئپ ءتوندئرئپ تذردئ، ال شئعئستا ورتالئق ازيا تذركتةرئ قئسپاققا الدئ. سذلئق (سؤلئق، سؤلؤ) قاعان (715-738) ةل باسقارعان كةزدة قاعاندئق بئرشاما كذشةيدئ. وردا تالاسقا (تاراز) كوشئرئلدئ. سذلئق قاعانعا ةكئ مايداندا كذرةس جذرگئزؤگة تؤرا كةلدئ: باتئستان ارابتار، شئعئستان ءتان سارايئ قاؤئپ ءتوندئردئ. ةلشئلئك جولئمةن (نةكة بايلانئسئ) جانة اسكةري شارالار ارقئلئ سذلئق شئعئستان كةلةتئن قاؤئپتئث الدئن الئپ، باتئستا بةلسةندئ اسكةري ارةكةت جذرگ رةسةي فةدةراسياسئنا قازاقستان اؤماعئنان مال ونئمدةرئن شئعارؤداعئ شةكتةؤ جويئلدئ.
723 ج. فةرعانا قارلذقتارئمةن جانة شاش تذرعئندارئمةن تئزة قوسقان تذرگةشتةر ارابتاردئ ويسئراتا جةثدئ. ءبئراق 732 ج. اراب ؤاليئ تذرگةشتةردئ تالقانداپ، بذحاراعا كئردئ. 737 ج. سذلئق ارابتارعا قارسئ جورئققا شئعئپ، تاعئ دا جةثئلئس تاپتئ. ونئ ءوز قولباسشئلارئنئث ءبئرئ باعا-تارحان ولتئرگةننةن كةيئن سارئ تذرگةشتةر مةن قارا تذرگةشتةر اراسئندا تارتئس باستالدئ. 746 ج. جةتئسؤ جةرئنة التاي مةن تارباعاتايدان قارلذقتار كةلئپ قونئستانا باستادئ. ءوزارا تارتئستان السئرةگةن تذرگةشتةر ولارعا ءجوندئ قارسئلئق كورسةتة المادئ. 748 ج. قئتاي يمپةرياسئنئث اسكةرئ سؤيابتئ ويرانداپ، شاشتئ باعئندئردئ. 751 ج. اتلاح قالاسئندا (تاراز ماثئ) ارابتار مةن قئتاي اسكةرلةرئ اراسئندا بةس كذنگة سوزئلعان سوعئس بولدئ. شةشؤشئ ساتتة قارلذقتار ارابتار جاعئنا شئعئپ، قئتاي اسكةرئ تولئق كذيرةتئلدئ. وسئدان كةيئن قئتايلار دا، ارابتار دا مذندا تابان تئرةي الماي، كةرئ شةگئندئ. 756 ج. قارلذق تايپالارئ ساياسي ذستةمدئككة قول جةتكئزدئ. باتئس تذرك قاعاندئعئنئث ورنئنا ءتورت بئردةي مةملةكةت ورنادئ. حازار قاعاندئعئن قوسپاعاندا، تومةنگئ ةدئل ءوثئرئ مةن سولتذستئك كاأكازدا، قازاقستان جةرئندة ءذش ةتنيكالئق-الةؤمةتتئك بئرلةستئك پايدا بولدئ: سئرداريانئث تومةنگئ جانة ورتالئق بولئگئن، ارال ءوثئرئ دالاسئن وعئز مةملةكةتئ جايلادئ، ال قازاقستاننئث سولتذستئك شئعئسئ جانة ورتالئق ايماقتارئندا قيماق مةملةكةتئ ورنادئ. باتئس تذرك قاعاندئعئنئث وزةگئ بولعان جةتئسؤدا قارلذق مةملةكةتئ ( (766- 940قذرئلدئ.
قارلذقتار تؤرالئ العاشقئ دةرةكتةر 6 ع-عا جاتادئ. 6-7 ع-لاردا قارلذقتار تذرئك، باتئس تذرك جانة شئعئس تذرك قاعاندئقتارئ ئقپالئنئث اياسئنا كئردئ 7.-عاسئردئث ورتاسئندا قارلذق بئرلةستئگئنئث قذرامئندا بذلاق، شئگئل (سةبةك) مةن تاشلئق تايپالارئ بولعان. ولاردئ كوسةمدةرئ ةلتابار (ةلتةبةر) باسقارعان. 742 ج. موثعوليا دالاسئندا قارلذقتاردئث، ذيعئرلار مةن باسمئلداردئث ساياسي وداعئ ئقپالئن جذرگئزدئ. 744 ج. باسمئلداردئ ذيعئرلار مةن قارلذقتاردئث بئرئككةن اسكةرئ تالقانداپ، ورتالئق ازيادا ذيعئر قاعاندئعئ (744- 840) قذرئلدئ. ذيعئر كوسةمئ - قاعان، قارلذقتار باسشئسئ - جابعذ اتاعئن الدئ. دةربةستئككة ذمتئلعان قارلذقتار كةيئنئرةك ولاردان ءبولئنئپ كةتتئ. ولار تذرگةش مذراسئن يةمدةنؤ ءذشئن وعئزدارمةن كذرةس جذرگئزئپ، وعئزداردئ سئر وثئرئنة ئعئستئردئ. 766 ج. تذرگةش قاعاندارئنئث قوس ورداسئ (تاراز، سؤياب)، بذكئل جةتئسؤ جةرئ قارلذق جابعئسئنئث قول استئنا ءوتتئ. 766 -775 ج. ولاردئث ءبئر بولئگئ قاشعاريانئ باسئپ السا، ءبئر توبئ 8 ع-دئث اياعئندا فةرعاناعا ئقپالئن جذرگئزة باستادئ. 8 - 10 ع-لاردا قارلذق تايپالارئ قازاقستاننئث جوثعار الاتاؤئنان باستاپ، سئرداريانئث ورتا اعئسئنا دةيئنگئ، ئستئقكول مةن بالقاش اراسئنداعئ جةرلةردئ قونئس ةتكةن. 810 ج. قارلذقتارعا ارابتار جورئق جاساپ، قذلان قالاسئنا دةيئن جةتكةن. 812 ج. ارابتار وتئرارعا شاپقئنشئلئق جاساعاندا، قارلذق جابعئسئ قيماق ةلئنة قاشئپ كةتتئ. 840 ج. ةنيسةي قئرعئزدارئ ذيعئر قاعاندئعئن قذلاتتئ. يسفيدجاب بيلةؤشئسئ، قارلذق جابعئسئ بئلگة كذل قادئرحان وسئنئ پايدالانئپ، ءوزئن قاعان دةپ جاريالادئ. وسئ جئلئ قاعان قارلذقتارعا "قاسيةتت" سوعئسئ جاريالاعان ساماني اؤلةتئمةن سوعئس جذرگئزدئ. 893 ج. سامانيلةر تاراز ق-ن باسئپ الدئ دا قالا حالقئ يسلام ءدئنئن قابئلدادئ. و ث ت. قازاقستان جةرئنئث ءبئراز بولئگئندة اراب بيلئگئ ورنادئ. 10 ع-دئث العاشقئ جارتئسئندا قارلذقتار جةرئندةگئ بئتئراثقئلئقتئ پايدالانعان قاشعاردئث تذرك بيلةؤشئلةرئ. 940 ج. بالاساعذن قالاسئن باسئپ الئپ، قارلذق مةملةكةتئن قذلاتتئ. مةملةكةتتةگئ تايپالئق ةنشئلئك جذية بيلئكتئ ءاردايئم السئرةتؤمةن بولدئ. دةربةستئككة ذمتئلعان تايپا باسشئلارئ اراسئنداعئ ءوزارا كذرةس، ئشكئ قئرقئس، قونئس-ورئسكة بايلانئستئ تالاس-تارتئس ونئ ابدةن السئرةتكةن. حالقئ ةتنيكالئق جاعئنان بئرتةكتةس بولمادئ، مذندا سوعدئلئقتار دا تذردئ. دةگةنمةن قارلذقتار تذسئندا قالا مادةنيةتئ دامئپ، كوركةيدئ. مذندا 25 قالا مةن قونئس بولعان.
8 -عاسئردئث 2-جارتئسئ - 9 -عاسئردئث باسئنداعئ تاريحي وقيعالار وعئز تايپالارئندا مةملةكةتتئك ذيئم بولئكتةرئنئث دامؤئنا تذرتكئ سالدئ. وعان پةچةنةگ-قانگار كونفةدةراسياسئمةن سوعئس ةداؤئر دارةجةدة سةبةپشئ بولدئ. 9 ع-دئث باسئندا وعئز جابعئلارئ قارلذقتارمةن جانة قيماقتارمةن وداقتاسئپ، پةچةنةگ-قانگار بئرلةستئگئن جةثدئ دة سئرداريانئث تومةنگئ اعئسئ مةن ارال وثئرئندة وعئز مةملةكةتئن (9- 11 ع-دئث باسئ) قذردئ. 9 ع-دئث سوثئندا ولار حازارلارمةن وداقتاسئپ، پةچةنةگتةردئ جةثئپ، ورال مةن ةدئل اراسئن قول استئنا قاراتتئ. باستاپقئ كةزدة وعئزدار 24 تايپادان قذرالئپ، ةكئ بولئككة: بوزوقتار مةن ءذش وقتارعا ءبولئندئ. 10 ع-دا استاناسئ يانگيكةنت (جاثاعذز) بولدئ. مةملةكةت باسشئسئ - جابعئ (يابگؤ، يابعذ)، ونئث كةثةسشئلةرئ - "كذل-ةركئن"، مذراگةرلةرئ - "ينال" دةپ اتالدئ. وعئز مةملةكةتئ ساياسي جانة الةؤمةتتئك تابيعاتئ جاعئنان ةرتةدةگئ فةودالدئق مةملةكةت بولاتئن. وندا اسكةري-دةموكراتيالئق قذرئلئستئث قويناؤئنان ءوسئپ شئققان ةل بيلةؤ قذرئلئمئ ساقتالدئ، ال جابعئ بيلئگئن ءئرئ اسكةري-تايپالئق اقسذيةكتةر كةثةسئ شةكتةپ وتئردئ. وعئزدار قوعامئندا جةكة مةنشئك قالئپتاسئپ، دامي باستادئ. نةگئزگئ شارؤاشئلئعئ مال ءوسئرؤ ةدئ. جارتئلاي وتئرئقشئ جانة وتئرئقشئلار ةگئنشئلئكپةن، قولونةرئمةن اينالئستئ. قذل ساؤداسئ كةث قانات جايدئ. وعئزدار ماجؤسيلئك نانئمدئ ذستاپ، باقسئ-بالگةرلةرگة تابئنعان. بئرتة-بئرتة يسلام ءدئنئ ةنة باستادئ. وعئز مةملةكةتئ كيةأ كنيازئ سأياتوسلاأئ-مةن وداقتاسئپ، 965 ج. حازارلاردئ، 985 ج. نوأگورود كنيازئ ألاديمير ئ-مةن بئرگة ةدئل بذلعارياسئن ويراندادئ. 10-11 ع-لاردا الئم-سالئقتئث كذشةيؤئنة قارسئ وعئز مةملةكةتئندة كوتةرئلئستةر بولئپ ءوتتئ. ءسالجذقتارمةن جذرگئزئلگةن سوعئستار مةن ئشكئ قايشئلئقتار ناتيجةسئندة السئرةگةن وعئز مةملةكةتئن قئپشاق تايپالارئ ءبئرجولاتا قذلاتتئ. وعئزداردئث ءبئر بولئگئ شئعئس ةؤروپا مةن كئشئ ازياعا ءوتئپ كةتسة، ةكئنشئ توبئ ماؤةرانناحرداعئ قاراحان اؤلةتئ مةن حوراسان ءسالجذقتارئنئث قول استئنا قاراپ، تاعئ ءبئر بولئگئ دةشتئ قئپشاق تايپالارئنئث قذرامئنا ءسئثئسئپ كةتتئ.
وعئزدارمةن ءبئر كةزةثدة سولتذستئك شئعئس جانة ورتالئق قازاقستان جةرئندة قيماق قاعاندئعئ (9-11 ع-دئث باسئ) ذستةمدئك ةتتئ. قيماقتار تاريحئنئث ةرتة كةزةثئ يانمو تايپاسئمةن تئكةلةي بايلانئستئ. 7 ع-دا يانمو سولتذستئك-باتئس موثعوليانئ مةكةندةگةن. 7- عاسئردئث ورتاسئندا يمةكتةر (كيمةكتةر، قيماقتار) التاي تاؤئنئث تةرئسكةي اؤداندارئ مةن ةرتئس وثئرئنة قونئس اؤداردئ. ولاردئث باسشئلارئ "شاد-تذتئق" دةپ اتالعان. 840 ج. ذيعئر قاعاندئعئ ئدئراعاننان كةيئن قذرامئندا جةتئ تايپا ذيئتقئ بولعان قيماق فةدةراسياسئ قالئپتاسا باستادئ. ةندئ قيماق تايپالارئنئث باسشئسئ بايعذ (يابعذ) اتاعئمةن اتالا باستادئ. بذل اتاق لاؤازئمدئق دارةجةسئ جاعئنان شادتان جوعارئ بولاتئن. 9 ع-دئث اقئرئ مةن 10 ع-دئث باس كةزئندة قيماق قاعاندئعئ قذرئلعاننان باستاپ، ولاردئث باسشئسئ تذركئنئث ةث جوعارعئ لاؤازئمئ - قاعان اتئن الدئ. بذل كةزدة قيماق مةملةكةتئنئث وزةگئن 12 تايپا قذراعان. ذكئمةت بيلئگئن مذراعا قالدئرؤ جذيةسئ قاعاننئث وتباسئ مةن حان اؤلةتئ ئشئندة عانا ةمةس، تايپالار اقسذيةكتةرئ اراسئندا دا قالئپتاستئ. مئسالئ، قاعاننئث 11 باسقارؤشئسئنئث ةنشئسئ ولاردئث بالالارئنا مذرا رةتئندة بةرئلگةن. ءاربئر ةنشئلئك يةلةرئ قاعانعا باعئندئ. قيماقتار مال ءوسئردئ. ولاردئث اراسئندا تاثئرگة، اتا-بابا ارؤاعئنا تابئنؤ عذرپئ قالئپتاسقان. جةكةلةگةن توپتارئ وتقا، كذنگة، جذلدئزدارعا، وزةنگة، تاؤعا تابئنعان. شامان ءدئنئ كةث تاراعان. كةيبئر توپتارئ حريستيان تةكتةس ءدئن - مانيحةيلئكتئ ذستانعان. جازبا جانة ارحةولوگيالئق دةرةكتةر شونجارلار اراسئندا يسلام ءدئنئ دة تارالعانئن بايقاتادئ. 11 ع-دئث باسئندا بذل قاعاندئق كذيرةدئ. وعئزدار جةرئن باسئپ العان قئپشاق حاندارئ ةداؤئر كذشةيئپ الدئ دا، قيماقتاردئ ساياسي ذستةمدئگئنةن ايئردئ.
دامئعان ورتاعاسئرلئق مةملةكةتتةر
10 ع-دئث ورتا شةنئندة جةتئسؤ اؤماعئندا جانة شئعئس تذركئستاننئث ءبئر بولئگئندة الةؤمةتتئك قذرئلئمئ ءبئرشاما دامئعان، وزئنةن بذرئنعئ مةملةكةتتئك قذرئلئمداردئث كوپتةگةن الةؤمةتتئك جذيةسئن تابيعي تذردة بويئنا جيناقتاعان قاراحان مةملةكةتئ ( (942 - 1210 پايدا بولدئ. ونئث قذرئلؤئنا جانة ةرتة كةزدةگئ تاريحئندا قارلذق كونفةدةراسياسئنئث تايپالارئ (قارلذقتار، جئكئل (شئگئل)، ياعما، ت.ب.) زور رول اتقاردئ. قاراحان اؤلةتئنئث نةگئزئن سالعان - ساتذق بوعرا-حان (915 - 955). ول يسلامدئ قابئلداعان. 11- عاسئردئث 40-جئلدارئ يبراهيم يبن ءناسئر تذسئندا مةملةكةت ةكئگة بولئنةدئ: ءبئرئنشئسئنئث ورتالئعئ بذحارادا (كةي دةرةكتةردة ذزكةنت) بولعان، قاراؤئندا حودجةنتكة دةيئنگئ ماؤةرانناحردئ قوسئپ العان باتئس قاعاندئق، ةكئنشئسئ تاراز، يسپيدجاب، شاش، فةرعانا، جةتئسؤ مةن قاشعار جةرلةرئ كئرةتئن شئعئس قاعاندئق (استاناسئ - بالاساعذن). 1141 ج. قاراحان ءسالجذق اسكةرلةرئن تالقانداعاننان كةيئن ةكئ حاندئق بيلئگئ دة قاراقئتايلار قولئنا كوشتئ. 1212 ج. حورةزم شاح مذحاممةد باتئس قاعاندئقتئث سوثعئ قاعانئ وسماندئ ولتئرگةننةن كةيئن قاراحان مةملةكةتئ تذپكئلئكتئ جويئلدئ. قاراحان مةملةكةتئندة اسا ماثئزدئ الةؤمةتتئك-ساياسي قذرئلئم - اسكةري-مذرالئق جذية بولعان. بيلةؤشئلةر تؤئستارئ مةن جاقئندارئنا بةلگئلئ ءبئر اؤدان، وبلئس، قالانئث حالقئنان سالئق جيناؤ قذقئن بةردئ. مذنئ يقتا دةپ اتادئ، ال ونئ بةرؤشئنئ مذقتا نةمةسة يقتادار دةگةن. حالئقتئث باستئ كاسئبئ كوشپةلئ جانة جارتئلاي كوشپةلئ مال شارؤاشئلئعئ بولدئ. سونئمةن قاتار 11-12 عاسئرلاردا مذنداعئ تذرك تايپالارئنئث ةداؤئر بولئگئ ةگئنشئلئكپةن اينالئسئپ، قالا مادةنيةتئنئث دامؤئنا ةداؤئر ذلةس قوستئ.
قازاقستانمةن شةكتةسئپ جاتقان موثعوليا اؤماعئندا پايدا بولسا دا نايمان، كةرةيئت، جالايئرلار ذلئستارئنئث وتان تاريحئندا الار ورنئ ةرةكشة. بذل ذلئستار ةجةلگئ قازاقستاننئث مةملةكةتتئلئك باستاؤلارئنا ايتارلئقتاي ذلةس قوستئ. نايمان تايپالار وداعئ 8 ع-دئث ورتا كةزئندة جوعارعئ ةرتئس پةن ورحون وزةندةرئ ارالئعئندا سةگئز-وعئز (سةگئز تايپا وداعئ) دةگةن اتاؤمةن پايدا بولعان. سةگئز-وعئزدار حانگايدئث باتئسئنان تارباعاتايعا دةيئنگئ جةردئ الئپ جاتتئ. 10 - 12 ع-دئث باسئندا نايماندار لياو يمپةرياسئنا أاسسالدئق تاؤةلدئلئكتة ةدئ. 12 ع-دا كةرةيئتتةر (كةرةيلةر) مةن مةركئتتةر قوسئلعان نايماندار كونفةدةراسياسئ ورتالئق ازياداعئ ءئرئ مةملةكةتتئك قذرئلئمعا اينالدئ. نايماندار وزدةرئن قورشاعان كوشپةلئ جانة وتئرئقشئ-ةگئنشئ ةتنوستارمةن، اسئرةسة قاثلئلارمةن وتة تئعئز ةتنيكالئق-ساياسي جانة مادةني بايلانئس ورناتتئ. 1125 ج. قيدان مةملةكةتئ كذيرةگةننةن كةيئن، ونئث ورنئنان بئرنةشة مةملةكةتتئك بئرلةستئكتةر قذرئلدئ. ولاردئث اراسئنان جةتةكشئلئك رولئ كةرةيئت حاندارئنئث قولئنا كوشتئ. كةرةيئتتةر تؤرالئ العاشقئ مالئمةتتةر 10 ع-دئث باس كةزئنة جاتادئ. ولار ورحون ءوز-نئث ورتا اعئسئ مةن ونگين، تولا وزةندةرئنئث اثعارلارئن مةكةن ةتكةن. شئثعئسحان شاپقئنشئلئعئ قارساثئندا كةرةيئتتةر قازئرگئ بذكئل موثعوليا مةن التاي اؤماعئنا ذستةمدئك ةتكةن. جالايئرلار شئثعئس حان يمپةرياسئنئث ورلةؤ كةزئنة قاراي حيلوك جانة سةلةثگئ وزةندةرئنئث بويئن، دالئرةك ايتقاندا، سةلةثگئگة قذياتئن ورحون ساعاسئن مةكةندةگةن. نايماندار، كةرةيئتتةر، جالايئرلار نةگئزئنةن مال شارؤاشئلئعئمةن اينالئسقان. دوثعالاقتئ اربانئ پايدالانعان. ولار قذرعان "ذلئستار" - العاشقئ فةود. مةملةكةتتئك قذرئلئمدار بولئپ تابئلادئ. ذلئس رؤ دا، تايپا دا ةمةس، ول رؤلئق-تايپالئق ينستيتؤتتاردان جوعارئ تذردئ. "ذلئس" ذعئمئ ول كةزدة "حالئق" دةگةندئ بئلدئرگةن. ذلئس قذرامئندا قانداس تؤئسقان ادامداردئث بولؤئ مئندةتتئ ةمةس ةدئ. ءاربئر ذلئس بةلگئلئ ءبئر اؤماقتئ يةلةندئ. 1185 ج. شئثعئس حان مةركئت ذلئسئن تالقانداعان سوث جالايئر، بارلاس، ت.ب. تايپالاردئ قوسئپ الدئ. 1203 ج. كةرةيئتتةردئ باعئندئردئ. 1190 - 1206 ج. ورتالئق ازياداعئ سوعئستار ناتيجةسئندة قازاقستان جةرئنة نايمان، كةرةيئت، مةركئتتةردئث ءبئر بولئگئ كوشئپ كةلدئ. موثعولدار تالقانداعاننان كةيئن نايمان مةن كةرةيئت توپتارئ، جالايئرلار بولاشاق قازاق حالقئنئث قذرامئنا بئرتئندةپ سئثئسة بةردئ. نايماندار سئردارياعا دةيئن جةتئپ، كةيئنئرةك قازاق حالقئنئث قالئپتاسؤئنا بةلسةنة قاتئسقان. كةرةيئتتةردئث ءبئر بولئگئ ةدئلگة دةيئن باردئ، كةيئن وسئ اتاؤمةن وزبةك، قئرعئز قذرامئنا، ال شاعئن توبئ قازاقتار قذرامئنا كئردئ. كةرةيئتتةردئث باسقا ءبئر بولئگئ سولتذستئك قازاقستاندا قالدئ دا، بذرئنعئ ةتنونيمدةگئ "-ءئت" جالعاؤئن جوعالتئپ، كةرةي (اشامايلئ كةرةي، اباق كةرةي) دةگةن اتپةن ورتا ءجذز قازاقتارئنا قوسئلدئ. جالايئر، كةرةيئت جانة نايماندار الةؤمةتتئك-ساياسي دامؤدئث ءبئر دةثگةيئندة تذردئ. بذل مةملةكةتتةردة ءئس جذرگئزؤ كةث تارالعان. قذجاتتار ءمور باسؤ ارقئلئ بةكئتئلگةن. الئم-سالئق جيناؤ، ادامداردئ قئزمةتكة تاعايئنداؤ قذجاتتارئنا ءمور باسئلعان. ذلئستاردا حان قوسئنئنئث (ورداسئنئث) باسقارؤ ورگاندارئ، اسكةرئ جانة جاساؤئلئ بار باسقارؤ اپپاراتئ جذمئس ئستةگةن.
جةتئسؤداعئ قاراقئتاي مةملةكةتئنئث (1128 - 1213) قذرئلؤئ ورت. ازيانئث قيدان تايپالارئمةن تئعئز بايلانئستئ. قيداندار (سيدن، حيتا، كيتا) ج.س. 4 -عاسئرئنداعئ جازبا دةرةكتةرئندة موثعول ءتئلدئ تايپالار رةتئندة اتالادئ. ولار قئتايدئث سولتذستئك جاعئندا ءمانجذريا مةن ؤسسؤري ولكةسئن مةكةندةگةن. 924 ج. التايدان تئنئق مذحيتقا دةيئنگئ اؤماق قيدان مةملةكةتئنئث (لياؤ يمپةرياسئ) قول استئنا قارادئ. 1125 ج. سؤن قئتايئ مةن ءشذرشئت مةملةكةتئنئث بئرئككةن كذشئ لياؤ يمپةرياسئن قذلاتتئ دا، قيدانداردئث ءبئر بولئگئ شذرشئتتةرگة باعئنئپ، قالعاندارئ ةنةسةي قئرعئزدارئنئث جةرئن باسئپ ءوتئپ، ةمئل وزةنئ بويئنا تذراقتاعان. سول جةردةن قالا سالعان. ولاردئث قول استئنا جةتئسؤدئث ءبئر بولئگئ قاراپ، جةرگئلئكتئ تذرك تئلدةس حالئقتارمةن ارالاسئپ، كةلة-كةلة قاراقئتاي اتالئپ كةتةدئ. 1128 ج. قاراحاندار اؤلةتئنةن شئققان بالاساعذن بيلةؤشئسئ ولاردئ ءوزدةرئنة قئسئم جاساپ، تئنئشتئق بةرمةي وتئرعان قاثلئلار مةن قارلذقتارعا قارسئ اتتانؤعا شاقئرادئ. قاراقئتايلار باسشئسئ ةلؤ (ةليؤي) داشي بالاساعذندئ جاؤلاپ الدئ دا، ونئث بيلةؤشئسئن تاعئنان تايدئرئپ، جةتئسؤدا ءوز مةملةكةتئن ورناتتئ. سودان كةيئن ول بئرقاتار ءساتتئ جورئقتار جذرگئزئپ، مةملةكةت شةكاراسئن ةنةسةيدةن تالاسقا دةيئن كةثةيتتئ. قاراقئتايلار قالالار مةن وتئرئقشئ قونئستاردئ قيراتقان جوق. تةك ءار ذيدةن ءبئر ديناردان عانا سالئق الدئ. سوندئقتان دا قاراقئتايلاردئث ورتا ازياداعئ جاؤلاپ الؤ سوعئستارئ كوبئنة بةيبئت جولمةن ءجذردئ. جةتئسؤ، وثتذستئك قازاقستان، شئعئس تذركئستان وسئ مةملةكةتتئث قذرامئنا ةندئ. قاراقئتايدا مةملةكةت باسشئسئن "گذرحان" دةپ اتاعان. مةملةكةت ورتالئعئ بالاساعذن قالاسئ بولدئ. اسكةردة قاتال ءتارتئپ جذرگئزئلدئ. 12-عاسئردئث ورتاسئنان باستاپ قاراقئتايلار سالئق ساياساتئن وزگةرتئپ، حالئقتئ اشئق توناؤعا كوشتئ. 1198 ج. اؤعانستان جةرئنةن شئققان گؤريد بيلةؤشئلةرئ قاراقئتايلارعا سوققئ بةردئ. ئلة-شالا گذرحان قول استئنان قذتئلؤعا تئرئسقان حورةزم دة قاراقئتايلارعا قارسئ كذرةسكة شئعئپ، بذحارانئ باسئپ الدئ. 1205 ج. قاراقئتايلار تةرمةزدةن كةتتئ. ماؤةرانناحردئث ةداؤئر بولئگئ حورةزمگة قارادئ. گذرحانعا قويلئق پةن المالئقتاعئ قارلذق بيلةؤشئلةرئ (أاسسالدارئ) دة قارسئ شئعا باستادئ. وسئ كةزةثدة استانا قاشعارعا كوشئرئلدئ. 1208 ج. موثعوليادان شئثعئس حان ئعئستئرعان كذشلئك حان باستاعان نايماندار قاراقئتايلارعا قاشئپ كةلئپ، كةيئن ذكئمةت بيلئگئن باسئپ الدئ.
بذرئنعئ قيماق، قئپشاق جانة قؤمان تايپالارئ قونئستانعان اؤماقتا اسكةري-ساياسي ذستةمدئك 11 -عاسئردئث باسئندا قئپشاق حاندئعئنا (11 ع-دئث باسئ - 1219) كوشتئ. "قئپشاق" اتاؤئ العاش 760 ج. ةجةلگئ تذركتةردئث بئتئگ ةسكةرتكئشتةرئندة اتالادئ. 9 - 10 عاسئرلاردا قئپشاقتار تاريحئ قيماقتارمةن قوسا ءوربئدئ. قئپشاقتار قيماقتار قذرعان كونفةدةراسياعا، كةيئن قيماق قاعاندئعئ قذرامئنا كئردئ. 11 -عاسئردئث باسئندا قيماق قاعاندئعئ ئدئراعاننان كةيئن، اسكةري-ساياسي جةتةكشئلئككة ية بولعان قئپشاقتار بةلسةندئ قيمئل جذرگئزؤ بارئسئندا ءوز مةملةكةتئنئث شةكاراسئن كةثةيتتئ. ولار شئعئس ةؤروپا مةملةكةتئمةن دة ساياسي بايلانئستار ورناتقان. 11 -عاسئردئث 2-شيرةگئندة قئپشاق اقسذيةكتةرئ وعئزداردئ سئرداريانئث ورتا جانة تومةنگئ بويلارئنان، ارال مةن كاسپيي ءوثئرئ دالالارئنان تئقسئرئپ شئعاردئ. ايماقتاعئ ةتنيكالئق-ساياسي احؤالدئث وزگةرؤئنة سايكةس، 11 -عاسئردئث 2-شيرةگئنئث باس كةزئندة بذرئن اتالئپ كةلگةن «وعئزدار دالاسئنئث» (مافازات ءال-گؤز) ورنئنان دةشتئ قئپشاق اتاؤئ پايدا بولدئ. 11 عاسئردئث ورتا تذسئندا قئپشاق تايپالارئ ةدئلدةن ءوتئپ، ةؤروپا حالئقتارئمةن قارئم-قاتئناس جاساي باستادئ. قئپشاق ةتنيكالئق قاؤئمئنئث قازاق اؤماعئندا قذرئلؤئ كذردةلئ دة ذزاق پروسةسس بولدئ. ونئث دامؤ جولئنان ءذش كةزةث ايقئن كورئنةدئ. ءبئرئنشئ كةزةث قيماق (كيمةك) تايپالئق بئرلةستئگئ وزةگئنئث قذرئلؤئمةن تئكةلةي بايلانئستئ، وندا 7 -عاسئردئث 2-جارتئسئنان باستاپ، 8 ع-دئث اياق كةزئنة دةيئن قئپشاقتار ةلةؤلئ رول اتقاردئ. ةكئنشئ كةزةث 8 ع-دئث اياعئنان 11 ع-دئث باسئنا دةيئنگئ ؤاقئتتئ قامتيدئ. بذل كةزةثدة قئپشاقتار مةكةن ةتكةن اؤماق شئعئسئندا التاي مةن ةرتئستةن باستاپ، باتئستا وثتذستئك ورال تاؤلارئ مةن ةدئل ءوثئرئنة دةيئن جةتةدئ. قئپشاقتارمةن بئرگة باتئس قازاقستاندئ، ورتالئعئ مذعالجار تاؤلارئندا بولعان قؤماندار جايلاعان. نةگئزگئ ءذش ةتنيكالئق-ساياسي بئرلةستئك - قيماق، قئپشاق جانة قؤمانداردئث ءوزارا بئرئگؤئندة قيماق تايپالارئ ذلكةن رول اتقاردئ. سونداي-اق قئپشاق ةتنوسئنئث ئشكئ ةتنيكالئق دامؤ جولئ سول ارانئث بايئرعئ تذرعئندارئن ءوز اراسئنا ءسئثدئرئپ، قئپشاقتاندئرؤعا باعئتتالدئ. قئپشاق ةتنوسئ قانداس تؤئستئق بايلانئستار ةمةس، اؤماقتئق-شارؤاشئلئق قارئم-قاتئناستار نةگئزئندة قالئپتاسقان-دئ. 11 ع-دئث باسئنان 13 ع-دئث باسئنا دةيئن قئپشاقتاردئث ةتنيكالئق قاؤئمداستئعئنئث قذرئلؤئ ءوز دامؤئنئث ءذشئنشئ كةزةثئنة وتةدئ. بذل ؤاقئتتا قئپشاق حاندارئنئث قذدئرةتئ ارتتئ، ةل-ءبورئلئ رؤئنئث اؤلةتتئك بيلئگئ زاثداستئرئلدئ. 11 ع-دئث ورتا تذسئندا قئپشاقتار قازئرگئ قازاقستاننئث شئعئسئندا التاي مةن ةرتئستةن باستاپ، باتئسئندا ةدئل مةن وثتذستئك ورالعا دةيئن، وثتذستئگئندةندة بالقاش كولئنةن سولتذستئكتةگئ وثتذستئك-باتئس ءسئبئردئث ورماندئ دالالارئنا دةيئنگئ ذلان عايئر ولكةگة تارادئ. 11 ع-دئث 2-جارتئسئندا ماثعئستاؤ مةن ءذستئرت جةرلةرئنة ورنئقتئ. قئپشاق حاندارئ مذراگةرلئك جولمةن بيلئك قذرعان "وردا" دةپ اتالعان حان قوسئنئندا حاننئث دذنية-مذلكئ ساقتالئپ، اسكةرئسئن جذرگئزةتئن باسقارؤ اپپاراتئ جذمئس ئستةگةن. حاندئق وث جانة سول قاناتتارعا ءبولئندئ. وث قانات قوسئنئمةن جايئق وزةنئ بويئندا، سارايشئق قالاسئنئث ورنئندا، سول قانات قوسئنئمةن سئرداريا اؤماعئنداعئ سئعاناق قالاسئندا تذرعان. قئپشاق قوعامئ الةؤمةتتئك جاعئنان اركةلكئ بولدئ. 11 ع-دئث اياعئ مةن 12 ع-دئث باس كةزئندة جةنت، يانگيكةنت، تومةنگئ سئرداريانئث باسقا دا قالالارئ قئپشاق كوسةمدةرئنة باعئندئ. بذل قالالار ءذشئن 12 ع-دئث 1-جارتئسئندا ورتا ازيانئث مذسئلمان اؤلةتتةرئ دة كذرةس جذرگئزدئ. يسلام ءدئنئن تاراتؤدئ تؤ عئپ ذستاعان ولار دةشتئ قئپشاققا ئشكةرئلةي ةنةدئ: 1133 ج. حورةزم شاحئ اتسئز قئپشاقتاردئ ويسئراتا جةثدئ. حورةزم شاحئ تةكةش (1172 - 1200) قئپشاقتارمةن جاقئنداسئپ، كوشپةندئ تايپالاردئث باسشئلارئن قئزمةتكة تارتتئ. 13 ع-دئث باس كةزئندة سئعاناق قالاسئ ايماعئ حورةزم شاحئ مذحاممةد (1200 -1220) مةملةكةت قذرامئنا كئرگةن. موثعول باسقئنشئلئعئ قئپشاق مةملةكةتئن قذلاتقانئمةن، ونئث دامؤ ءذردئسئن ءبئرجولاتا كذيرةتة العان جوق، تةك ؤاقئتشا تذنشئقتئردئ. ولار 15 ع-دا قازاق حالقئ مةن مةملةكةتئنئث قالئپتاسؤ كةزةثئندة قايتا ورلةدئ.
ةرتةدةگئ جانة دامئعان ورتاعاسئرلئق مةملةكةتتةر كةزئندةگئ حالئقتار مةن تايپالاردئث مادةنيةتئ (6 -13 ع-لاردئث باسئ
ورتا عاسئرلارداعئ تاريحي جانة گةوگرافيالئق ادةبيةتتةردة وثتذستئك، وثتذستئك-شئعئس جانة ورتالئق قازاقستاندا، تالاس، قئرعئز، ئلة جانة جوثعار الاتاؤلارئنئث بوكتةرلةرئندة، قاراتاؤدئث كذنگةي جانة تةرئسكةي بةتتةرئندة، سئرداريا، ارئس، شؤ، تالاس، سارئسؤ، كةثگئر، ت.ب. وزةندةردئث اثعارلارئندا ةگئنشئلئكتئث، قالا قذرئلئسئ مةن ساؤلةت ونةرئنئث جوعارئ دارةجةدة دامئعانئ ايتئلادئ. 6 - 13 ع-دئث باسئندا قالالاردئث پايدا بولؤ، دامؤ تاريحئن ارحةول. دةرةكتةر دة راستاؤدا. قازبا جذمئستارئنئث بارئسئندا قالالاردئث تةرةث تامئرلئ ماتةريالدئق مادةنيةت داستذرلةرئ بولعانئ انئقتالدئ. ول داستذرلةر قاثلئ مةن ءذيسئن زامانئنداعئ ةجةلگئ ةگئنشئلئك قونئستاردان باستاؤ الادئ. 6 - 7 ع-لاردا فةود. قاتئناستاردئث نئعايؤئنا بايلانئستئ ةكونوميكالئق ورلةؤ باستالدئ. ساياسي جانة ةكونوميكالئق ورتالئقتار بئرتة-بئرتة قالالارعا اينالا باستادئ. ورتاعاسئر قالالارئ ءذش بولئككة بولئنةدئб: ) باسقورعان (سيتادةل) - قالانئث ئشكئ بةكئنئستئك بولئگئ بيلةؤشئ ورداسئ ورنالاسقان قورعان؛ 2) شاهريستاندا وردا توثئرةگئندةگئ اقسذيةكتةر مةن ساؤداگةرلةر جانة ولارعا قئزمةت ةتؤشئلةردئث تذرعئن ذيلةرئ ورنالاستئ. ول قالانئث ةكونوميكالئق ورتالئعئ بولدئ. شاحريستان ادةتتة مذنارا، كئرةتئن قاقپالارئ بار دؤالدارمةن قورشالعان. ونئث اينالاسئندا قولونةرشئلةر مةن كةدةيلةر قونئستانعان رابات ورنالاستئ. كةيئنگئ كةزةثدةردة راباتتار دا دؤالمةن قورشالدئ. ارحةول. قازبالاردان جيناعان ماتةريالدار قالالاردا قول ءونةرئنئث قالاي دامئپ، قانداي دارةجةگة جةتكةندئگئن شامالاؤعا مذمئندئك بةرةدئ. ورتا عاسئرلاردا قئشتان ئدئس جاساؤ ةرةكشة دامئدئ. كوزة، ساپتاياق، تاباقشا، داستارقان، قذمئرا تذرلةرئ كوپتةپ جاسالدئ. قالا تذرمئسئندا توقئما، اينةك ذرلةؤ، زةرگةرلئك، ذستالئق، اعاشتئ جانة سذيةكتئ بةدةرلةپ ويؤ جوعارئ دارةجةگة جةتكةن. اينةك بذيئمدار جاساؤ ءوندئرئسئ كةث ءورئس العان. ةجةلگئ تاراز، وتئرار، اقتوبة، تالعار، ت.ب. قالالاردا اينةك ءازئرلةنگةن. مةتالدان شئراعدان مةن ونئث تذعئرئ، اعاش سوقا تذرةن، وراق، كةتپةن، قارؤ-جاراق (نايزا، ساداق جةبةسئ، ت.ب.) ذستا اسپاپتارئ (بالعا، ءتوس، قئسقاش، ت.ب.) سياقتئ بذيئمدار جاسالعان. سذيةك پةن مذيزدةن بويتذمار، پئشاق سابئ، ويئن سذيةكتةرئ تذيمةلةر، ت.ب. ذساق-تذيةك بذيئمدار دايئندالدئ. بذل كةزةثدة ةگئنشئلك شارؤاشئلئقتئث جةتةكشئ سالالارئنئث بئرئنة اينالدئ. ةگئنشئلكپةن اؤئل عانا ةمةس، سونئمةن قاتار قالا تذرعئندارئ دا شذعئلداندئ. قازاقستانداعئ ةلدئ مةكةندةر مةن قالا تذرعئندارئ ةگئنشئلكپةن، باق جانة ءجذزئم شارؤاشئلئعئمةن شذعئلدانعانئ تؤرالئ جازبا دةرةكتةردة كوپ ايتئلادئ. 6-7 ع-لاردا قازاقستان حالقئنئث كوپشئلئگئ جارتئلاي كوشپةلئ جانة كوشپةلئ تذرمئس كةشتئ.
وسئ عاسئرلاردا قازاقستان جةرئندة تئزبةكتةلگةن بالبالدارمةن قوسا انتروپومورفتئق تاس ءمذسئن، قاتار-قاتار تاس قورشاؤلار پايدا بولدئ. وسئ تذستا تةمئر ذزةثگئلةر، ساداق جةبةسئنئث، قانجاردئث جاثا تذرلةرئ، قئلئش سوعئلدئ. مةتالل جاپسئرمالارمةن بةزةندئرلگةن جاؤئنگةرلئك بةلبةؤ كةث تارادئ. 6 - 8 ع-لاردان قالعان بةيئتةرگة ولگةن كئسئ مئنگةن اتئمةن بئرگة جةرلةؤ ءراسئمئ ءتان. بةيئتتةردئث سئرتقئ بةلگئلةرئ مئناداي: استئثعئ جاعئ ءتورت بذرئشتئ نةمةسة شارشئ ءپئشئندئ بولئپ كةلةدئ دة، ذستئنة الاسالاؤ ةتئپ تاس نةمةسة توپئراق ذيةدئ. ولگةن كئسئنئث ءمايئتئ تذرقئ سوپاقشا ةتئپ قازئلعان شذثقئرعا جةرلةنةدئ، جانئنا زاتتارئ، اسةمدئك بذيئمدارئ، قارؤ-جاراقتار قويئلادئ. اتتئ شذثقئردئث تذبئنةن جوعارئراق تذستان ويئلعان كةرتپةشةككة ءتورت اياعئن باؤئرئنا بذگئپ، قئرئنان جاتقئزئپ كومگةن. كةيدة بةيئتكة اتتئث باسئ نةمةسة دةنةسئنئث ءبئر بولئگئ عانا قويئلعان. بةيئتتةردةن قارؤ-جاراق، ةر-تذرمان، تذرمئستئق بذيئمدار، قوس ءجذزدئ سةمسةرلةر، اعاش قئناپتئ قئلئشتار تابئلدئ. قئناپتئث سئرتئ بئلعارئمةن قاپتالئپ، وسئمدئك سؤرةتتةرئمةن بةزةندئرئلگةن. جةبةلةر ذشئ ءار ءتذرلئ - ءذش قئرلئ، ءتورت قئرلئ بولئپ كةلةدئ، ءذش قاناتتئسئ، جاپئراق سةكئلدئ جالپاقتارئ دا كةزدةسةدئ. جةبة ذزئندئعئ 40 - 80 س م مولشةرئندة كوك تةرةكتةن جاسالعان، كةيدة قئزئل تذسكة بويالعان. اتتئث ةر-تذرمانئ، تةمئر اؤئزدئقتار، ذزةثگئلةر جانة جذگةن اشةكةيلةرئنة قاراعاندا تذركئ سمةرلةرئ اشةكةيلئك جذقا تةمئرلةردئ، ايئلباستاردئ جاساؤعا وتة شةبةر بولعان. ادةتتة ايئلباستار قولا مةن تةمئردةن ئستةلئپ، جاپسئرمالار مةن اشةكةيلةرگة قولا، كذمئس، التئن پايدالانعان. ولاردئث بةتئندةگئ كذردةلئ سؤرةتتةردة بارئس، جئلان، بذعئ، كذشئگةن سياقتئ اثدار مةن وسئمدئك جاپئراقتارئ بةينةلةنگةن. اسةم بةلبةؤ جاپسئرمالارئنئث كوبئ جذرةك پئشئندةس. سونداي ءبئر جاپسئرما اشةكةيدئث بةتئندة جولبارئسقا نايزا تذيرةپ تذرعان سالت اتتئنئث سؤرةتئ بةينةلةنگةن. ءتورت بذرئشتئ ايئلباستار، سذيةكتةن ئستةلگةن القالار دا تابئلدئ. قئزئلقايناردان (جةتئسؤدا) تابئلعان القا كونؤس ءتارئزدئ ةتئپ ئستةلگةن دة، بةتئنة سئلةؤسئن باسئنئث سؤرةتئ ورنةكتةلگةن.
ارحةولوگيالئق ماتةريالدارمةن قوسا جازبا دةرةكتةر دة تذرك جذرتتارئنئث كيئم-كةشةگئ جونئندة پايئمداؤعا مذمكئندئك بةرةدئ. سئرتقئ كيئم تةرئدةن، باسقا كيئمدةر ءجذن جانة جئبةك ماتادان تئگئلگةن. ول كةزدة جذرت شاپان كيئپ جذرگةن. شالعايئ سولدان وثعا قاراي قاؤسئرئلعان، دةنةگة قونئمدئ، ئقشام شاپاننئث سئرتئنان بةلبةؤ بؤئنعان، بةلبةؤگة قئناپتاعئ سةمسةر جانة پئشاق، شاقپاق، قايراق، ذستارا، ت.ب. ذساق-تذيةك سالاتئن كئسة ئلئنگةن. شالباردئث بالاعئن تذمسئعئ قايقيعان، جذقا ذلتاندئ، وكشةسئز ةتئكتئث قونئشئنا سالئپ جذرگةن.
قازاقستان - تاس مذسئندةر كوپ تاراعان ايماق. ولاردئث اراسئندا شئنايئ ونةر تؤئندئلارئ دا كةزدةسةدئ. مئس.، ايگئلئ قوشقار ءمذيئز تاستار. تاس قاشاؤشئلاردئث (مذسئنشئلةردئث) شةبةرحانالارئ بولعانئ، ولاردا ءتذرلئ مذسئندةر جاسالعانئ ءمالئم. ءمذسئن جاساؤعا تذرقئ ذزئن تاستار (ورتاشا بيئكتئگئ 0،5 م-دةن 2،8 م-گة دةيئن) تاثداپ الئنعان، تاستئث بةتئ بةدةرلةؤ نةمةسة ويئپ كةيئپتةؤ ادئسئمةن وثدةلگةن. مذسئندةردة كوبئنةسة ةركةكتئث سؤرةتئ سالئنعان، كةيدة ايةل بةينةسئ دة كةزدةسةدئ. ادةتتة، ةركةكتةر شاپان كيگةن، كئسةلئ بةلبةؤلئ، اسئنعان قارؤئ بار قالپئندا بةينةلةنةدئ. كةيدة جالاث باس، كةيدة باس كيئمدئ بولادئ. كوپتةگةن مذسئندةردة ادام وث قولئمةن، كةيدة ةكئ قولئمةن بئردةي ئدئس نةمةسة ذلكةن ساپتئاياق ذستاپ تذرعان كذيئندة، ال ءبازءبئر مذسئندةردة ادامنئث بةتئ نةمةسة باسئ عانا بةينةلةنگةن.
اقسذيةك وكئلدةرئنئث مذسئندةرئ جاسالعان. ولار، ادةتتة، قئرئنان نةمةسة جالپاعئنان قالانعان ءتورت بذرئشتئ تاس قورعاندارمةن قورشالعان بةيئتتةردئث باسئنا قويئلعان. مذسئندةردئث ارقاسئ قورشاؤعا، بةتئ شئعئسقا قاراتئلئپ ورناتئلعان. مذنداي ةسكةرتكئشتةر ولئككة اس بةرئلةتئن توبةلةردئث باسئنا دا قويئلعان. كةيدة بةيئتتئث قورشاؤلارئنان شئعئسقا قاراي كةيدة قاتار-قاتار تئزئلگةن تاس باعانا - بالبالدار ورناتئلعان، ولاردئث اراسئندا مذسئندةر دة بار. تاس مذسئندةر تذراقتئ ادام بةينةسئ بةدةرلةنگةن مادةني سيپاتتاعئ ةسكةرتكئشتةر. ءيسلام قاعيدالارئنئث تارالؤئمةن بايلانئستئ ادامدئ بةينةلةؤ ءداستذرئ جويئلدئ. بذل ءدئن ةداؤئر كةيئنئرةك سئثگةن سولتذستئك اؤدانداردا عانا ادامنئث تاس ءمذسئنئن جاساؤ ءداستذرئ ةداؤئر ؤاقئت بويئ ساقتالئپ كةلدئ. قازاق جةرئندة 6 - 8 ع-لاردا اينالئستا بولعان اقشا ءپئشئنئن سيپاتتايتئن ماتةريال تئم تاپشئ. 6 - 8 ع-لارداعئ تةثگةلةردئ بيلئك باسئنداعئ رؤلاردئث وكئلدةرئ شئعارعان. ولار بذل اقشالارعا وزدةرئنئث بةلگئلةرئن - رؤدئث يدةوگراممالئق تاثبالارئن تذسئرگةن. بذل تاثبالارعا قاراپ بيلةؤشئنئث رؤئن، سونداي-اق، قاي رؤدئث ةجةلگئ رؤ ةكةنئن انئقتاؤعا بولادئ. 6 - 8 ع-لارداعئ وثتذستئك قازاقستاننئث ةث ءئرئ ساياسي-ةكون. اؤداندارئنئث ءبئرئ وتئرار قالاسئ بولدئ. بذل قالانئث جانة ونئث توثئرةگئندةگئ تذرعئنداردئث تذرمئسئ شةت ايماقتارعا ةلةؤلئ ئقپالئن تيگئزدئ. وتئرار قولونةرشئلةرئ شئعارعان ءونئم قاراتاؤدئث كذنگةيئ مةن تةرئسكةيئندةگئ، سئرداريانئث ورتا اعئسئ مةن ارئس اثعارئنداعئ كوپتةگةن قالالاردئث بازارلارئندا ساتئلدئ. وتئرار ماثئندا اقشالئ ساؤدانئث ءورئس العانئن وتئرارتوبةنئث وزئنةن جانة ونئث توثئرةگئندةگئ قالالاردئث ةسكئ جذرتئنان (كذيئكماردان، قذيرئقتوبة) تابئلعان زاتتار دالةلدةدئ. جازبا دةرةكتةردة سئرداريا بويئنداعئ كةيبئر قالالار حارادجدئ ديرحةمنئث ةكئ تذرئمةن: مؤسةيابيمةن جانة حورةزميمةن تولةگةندئگئن دالةلدةيتئن مالئمةتتةر بار. قاراحان اؤلةتئنئث اقشا شئعارؤ ءئسئ ساماني اؤلةتئ زامانئنان قالعان مذرانئ پايدالانعان. بذرئنعئشا "قارا ديرحةمدةردئث" بارلئق تذرلةرئ اينالئمدا جذرة بةردئ، ولاردئث ئشئنةن نةعذرلئم ذزاعئراق پايدالانئلعانئ "مئس تةكتةس اقشالار بولدئ. بذعان قوسا، بازار نارقئ زورلئقپةن ةنگئزئلگةن ديرحةمدةردئث جاثا تذرلةرئمةن تولئقتئرئلدئ. ةگةر 11 ع-دئث باسئندا جوعارئ ساپالئ كذمئس ديرحةمدةر اينالئمدا جذرسة، 11 ع-دئث 2-ونجئلدئعئنئث باسئنان باستاپ قذرامئنداعئ مئستئث مولش. 35 پايئزعا دةيئن جةتةتئن تةثگةلةر شئعارئلعانئ بةلگئلئ. كذمئس اقشا قذيؤ 11 ع-دئث سوثعئ شيرةگئنة دةيئن سوزئلدئ. شامامةن 11 ع-دئث ورتا كةزئنةن باستاپ قاراحان مةملةكةتئنئث اقشا جاسايتئن ذيلةرئنئث ءبئر بولئگئ ءبئراز ؤاقئت مئس پةن قورعاسئننئث قورئتپاسئنان قذيئلعان ديرحةمدةر دة شئعارئپ تذرعان. 12 - 13 ع-لاردا ديرحةمدةر مئستان جاسالئپ، بةتئنة كذمئس جالاتئلاتئن بولدئ، ولاردئ كذمئس جالاتئلعان ديرحةمدةر دةپ اتادئ. "كذمئس داعدارئسئنئث پايدا بولؤئنا ورتا ازيادا كذمئس قورئنئث ازايعاندئعئ سةبةپشئ بولدئ.
11 ع-دان 13 ع-دئث باس كةزئنة دةيئنگئ ارالئق قالا ءومئرئنئث وركةن جايعان، تاؤار ءوندئرئسئ وسكةن، ساؤدا دامئعان كةزةث بولدئ. وندئرئستئث قاؤلاپ ءوسؤئ رئنوكتئ الماسؤ قذرالئمةن كوپتةپ قامتاماسئز ةتؤدئ تالاپ ةتتئ. كذمئس قورئ تازا كذمئس تةثگةلةردئث پايدا بولؤئنا مذمكئندئك جاساي المادئ. ساماني اؤلةتئ مةن قاراحان اؤلةتئ تذسئندا تاؤار ورنئنا جذرگةن التئن دينارلار ةندئ اينالئم قذرالئنا كئردئ. التئن اقشا اينالئمئندا تذتاس تةثگةلةر عانا ةمةس، سونئمةن بئرگة ولاردئث ءار ءتذرلئ كولةمدةگئ جانة سالماقتئ بولشةكتةرئ دة اينالئمعا قوسئلدئ. كوپتةگةن اقشا جاسايتئن ذيلةردة التئن دينارلار شئعارئلدئ، ولاردئث ساپاسئ مةن سالماعئندا وقتا-تةكتة ايئرماشئلئق بولدئ. ايتسة دة ولار ءبئر مةزگئلدة اينالئمدا جذرة بةرگةن. بذعان ورتا ازيا جةرئنةن تابئلعان اقشا قازئناسئ دالةل بولا الادئ. ذساق بولشةك ساؤدا ءذشئن مةزگئل-مةزگئل مئس اقشا شئعارئلئپ تذرعان.
جالپئ، ةرتةدةگئ جانة دامئعان ورتاعاسئرلئق مةملةكةتتةر كةزئندة فةودالدئق قاتئناستاردئث نئعايؤئ، مةملةكةتتئك بئرلةستئكتةردئث پايدا بولؤئ، وتئرئقشئ ةگئنشئلئك پةن قالالاردئث ءوسؤئ، بئرئگئپ، توپتاسؤعا باعئتتالعان ةتنيكالئق وزگةرئستةردئث كذشةيؤئ ورتا ازيا، تاياؤ شئعئس جانة شئعئس ةؤروپا حالئقتارئمةن ةكونوميكالئق جانة مادةني بايلانئستار قازاقستان حالئقتارئ مةن تايپالارئنئث رؤحاني مادةنيةتئنئث وسؤئنة ئقپال ةتتئ. مونؤمةنتتئ ساؤلةت قذرئلئستارئ پايدا بولئپ، ءيسلامنئث تارالؤئنا بايلانئستئ قالالاردا مةشئتتةر سالئندئ. ساؤلةت جانة ءسان ونةرئنئث ةسكةرتكئشتةرئ - تارازداعئ ايشابيبئ جانة قاراحان مازارلارئ سالئندئ. كوزة، اسئرةسة قذيما كوزة جاساؤ ئسئندة جاثا بةلگئلةر (ئدئس-اياق تذرئندة، سونداي-اق ونئث ورنةكتةرئ مةن بوياؤ تذسئندة) - حرومداؤ، جئلتئراتؤ، ءار ءتذرلئ ورنةك تذرلةرئ (وسئمدئك بذتاقتارئ، جاپئراقتارئ، ناقئشتئ اراب جازؤلارئ، گةوم. پئشئندةر)، ت.ب. پايدا بولدئ. بذل جةرگئلئكتئ كوزة ةرةكشةلئكتةرئن ساقتاي وتئرئپ، ولاردئ ماؤةرانناحر، حورةزم كوزةلةرئنة جاقئنداتتئ. قئپشاق، وعئز، قارلذق جانة ذيعئر تايپالارئ مةن حالئقتارئ ءتئلئنئث نةگئزئندة كونة تذرك رؤنا جازؤلارئن ئعئستئرئپ شئعارعان اراب قارئپتئ تذرك جازؤلارئ قالئپتاستئ. 11 - 12 ع-دئث ادةبي ةسكةرتكئشتةرئنئث باسئم كوپشئلئگئ تذرك ةتنوسئنئث (نةگئزئنةن قئپشاق-وعئز، قارلذق-ذيعئر توپتارئ) جةرگئلئكتئ تئلدةرئنئث دامؤ باعئتئ ةتةك الا باستاعانئنا قاراماستان، جالپئ تذركتئك، تايپاارالئق "تذرك" تئلئندة جازئلدئ. ورتا ازيا مةن قازاقستاننئث كوپتةگةن عالئم، ادةبيةتشئ، اقئندارئ اراب تئلئندة جازدئ. وثتذستئك قازاقستان مادةنيةتئنئث دامؤئنا وتئراردان (فارابتان) شئققان، مذسئلمان الةمئنة بةلگئلئ ذلئ فيلوسوف جانة عالئم-ةنسيكلوپةديست ءابؤ ناسئر ءال-فارابيدئث عئلئمي قئزمةتئ دالةل. ول الةمدئك مادةنيةت، اسئرةسة كونة، اراب، ءذندئ-يران مادةنيةتئ جةتئستئكتةرئمةن تئعئز بايلانئستئ جةرگئلئكتئ مادةنيةت داستذرلةرئمةن تاربيةلةنئپ ءوستئ. ءال-فارابي ادامنئث اقئل-ويئ مةن بولمئسئنئث ديالةكتيك. بئرلئگئن اشئپ بةردئ؛ استرونوميا مةن گةودةزيا، ارحيتةكتؤرانئث ماتةماتيكالئق نةگئزدةرئ، مؤزئكا مةن ةستةتيكالئق تةوريالارئ بويئنشا زةرتتةؤلةر جذرگئزئپ، ءبئرقاتار الةؤمةتتئك جانة لوگيكالئق تراكتاتتار جازدئ. فيلوسوفيالئق ديداكتيكالئق "قذتادعؤ بئلئك" پوةماسئنئث اأتورئ ءجذسئپ بالاساعذني (11 ع.)، ءتذرئ تايپالارئنئث ءتئلئ، فولكلورئ جانة ةتنوگرافياسئنا ارنالعان بةلگئلئ "ديؤاني لذعات ات-تذرك" شئعارماسئنئث اأتورئ ماحمذت قاشعاري، سونداي-اق مادةني-تاريحي جانة الةؤمةتتئك تذرمئستئق جايلاردان مالئمةت بةرةتئن "ديؤاني حيكمات" ءولةثدةر جيناعئنئث اأتورئ قوجا احمةت ياساؤي (12 ع.) تذرك تئلدةس ادةبيةتتئث كورنةكتئ وكئلدةرئ بولدئ.
قازاقستان موثعول داؤئرئندة
12 - ع-دئث سوثئ مةن 13 ع-دئث باسئندا ورت. ازيا مةن قازاقستان دالالارئندا كوشپةلئ تايپالار وداعئ بيلةؤشئلةرئ اراسئندا باسقا تايپالارعا ءوز ذستةمدئگئن ورناتؤ جولئنداعئ كذرةس كذشةية ءتذستئ 13 - ع-دئث باس كةزئندة شئثعئسحان يمپةرياسئنئث قذرئلؤئ ةؤرازيانئث كوپتةگةن حالئقتارئ مةن مةملةكةتتةرئنئث تاريحي تاعدئرئنا وراسان زور ئقپال جاسادئ. ونئث جاؤلاؤشئلئعئ حالئقتار مةن تايپالاردئث قالئپتاسقان قارئم-قاتئناسئ مةن ءوزارا بايلانئسئن بذزدئ جانة ولاردئث ةتنيكالئق-ساياسي، شارؤاشئلئق-مادةني دامؤئنئث بارئسئن وزگةرتتئ 12 - عاسئردئث 2-جارتئسئندا موثعول تايپالارئ نايماندار مةن كةرةيلةردئ ئعئستئرئپ، تذرك ءتئلدئ توپتارعا ءسئثئسئپ، تذركتةردةن ماتةريالدئق مادةنيةتتئث كوپتةگةن بولئكتةرئن، شارؤاشئلئق پةن تذرمئس تذرلةرئن، كوشپةلئلئك ادةت-عذرپئن، مال تذقئمدارئن الدئ. 13- عاسئردئث باسئندا شئثعئس حان قذرعان مةملةكةت كذشةية باستايدئ. 1206 -ج. ورتالئق ازياداعئ تذرك-موثعول تايپالارئن ءبئر ورتالئققا بئركتئرگةننةن كةيئن، 1207 - 11 ج. ءسئبئر مةن شئعس تذركئستان حالئقتارئ - بؤريات، ياكؤت، قئرعئز، ذيعئر، ت.ب. باعئندئردئ. موثعول جورئعئ قازاقستان جةرئندة ءبئرقاتار جةرلةردة بةيبئت تذردة دة ءجذردئ. 1210 - 1211 ج. قارلذق ذلئسئنئث يةسئ ارئسلان حان ءوز ةركئمةن شئثعئسحان قول استئنا وتةدئ. 1217- ج. المالئ ءوثئرئنئث بيلةؤشئسن بذزار موثعول حانئنا تاؤةلدئ ةلگة اينالادئ. 1217 -ج. بالاساعذن قالاسئ ذرئسسئز بةرئلةدئ. وعان موثعولدار "گوبالئق" (جاقسئ قالا) اتاعئن بةردئ. كذشلئكتئث بيلئگئنةن، ونئث حورةزمشاح مذحاممةدپةن جانة قارلذق بيلةؤشئلةرئمةن سوعئسئنان جةتئسؤ حالقئ ابدةن كذيزةلگةن بولاتئن. سوندئقتان بذل ولكة حالئقتارئ موثعولداردئ قذتقارؤشئ رةتئندة قارسئ الادئ. شئثعئس حان جةتئسؤ حالقئن ءوز جاعئنا تارتؤ ءذشئن توناؤشئلئق پةن قئرعئنعا تئيئم سالادئ. جةتئسؤدئ جاؤلاپ الؤ شئثعئس حانعا ورتا ازياعا جول اشتئ. 1218 -ج. موثعولداردئث وتئرارعا جئبةرئلگةن ساؤدا كةرؤةنئن حورةزمشاح اكئمئنئث توناپ الؤئ 1219 ج. شئثعئس حاننئث شابؤئلئن تةزدةتتئ. بذل كةزدة شئثعئسحان جاعئندا كوپتةگةن جةرگئلئكتئ اقسذيةكتةر دة سوعئستئ. شابؤئلعا شئققان 150 مئث ادامنئث 111 مئثئ ورتالئق ازيالئق تذرك-موثعولدار، قالعاندارئ شئثعئسحان باعئنئشتئلارئ (قارلذقتار، ذيعئرلار، ت.ب.) بولدئ. 1219 -ج. قئركذيةكتة موثعولدار وتئرار قالاسئن قورشادئ. قالا بةس اي قورشاؤدا بولئپ، حالئق اشتئققا ذشئرادئ. وسئعان شئداماعان قارادجا-حادجيب قالا قاقپاسئن اشئپ جئبةرةدئ. باستاپقئدا 80 مئث اسكةرمةن قالانئ قورعاعان وتئرار بيلةؤشئسئ قايئرحان، ئشكئ قامالعا بةكئنئپ، تاعئ ءبئر اي بويئ سوثعئ جاؤئنگةرئ قالعانشا سوعئسادئ. سئعاناق قالاسئنئث تذرعئندارئ موثعولدارعا جةتئ كذن قارسئلئق كورسةتةدئ. جوشئ باستاعان قول ساؤران، جةنت، بارشئنكةنت، ذزكةنت، اشناس قالالارئن باسئپ الادئ. سئرداريا بويئنداعئ كوپتةگةن قالالار الئنعان سوث موثعولدئث قالئث قولئ حورةزمشاح مذحامةد يةلئگئنة ئشكةرئلةپ ةنة باستادئ. بذحارا، سامارقاند سياقتئ قالالار جاؤعا ذرئسسئز بةرئلةدئ . 1221 ج. حورةزم جاؤلاپ الئندئ. سوعئس ارةكةتتةرئ ورتا ازيانئ تذگةلدةي شارپئدئ. ءسويتئپ، 1219-24 ج. قازاقستان جةرئ تولئعئمةن شئثعئس حان يمپةرياسئنئث قذرامئنا ةنةدئ. قازاقستان جةرئ ءذش موثعول ذلئسئنئث قذرامئنا: ونئث دةنئ (دالالئق جاعئ) - جوشئ ذلئسئنا، وثتذستئك جانة وثتذستئك-شئعئس قازاقستان - شاعاتاي ذلئسئنا، سولتذستك-شئعئس بولئگئ - ذگةدةي ذلئسئنا ةندئ . 1227 ج. شئثعئس حان دذنية سالعاننان كةيئن 13- عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئنان باستاپ، ونئث يمپةرياسئ تاؤةلسئز بئرنةشة مةملةكةتتةرگة ءبولئندئ [جوشئ ذلئسئ (التئن وردا)، شاعاتاي ذلئسئ، قذبئلاي نةگئزئن قالاعان يؤان (قئتاي) يمپةرياسئ، يرانداعئ حؤلاگؤ (يلحاندار) مةملةكةتئ. جوشئ ورنئنا كةلگةن باتؤ (باتئي، سايئن) دةشتئ-قئپشاق پةن ةدئل بذلعارلارئنئث جةرئنة، ودان ءارئ ةؤروپا ةلدةرئنة جاؤلاؤ جورئعئن باستايدئ. ورئستئث اسا ءئرئ كنيازدئكتةرئن تالقانداپ، پولشا، أةنگريا، چةحيانئ، ت.ب. ةلدةردئن باسئپ الادئ. 1236-42 ج. جورئق ناتيجةسئندة باتؤ حان قول استئنا ةدئلدئث باتئسئنان دؤنايدئث تومةنگئ جاعئنا دةيئنگئ اؤماق قارايدئ، ونئث ئشئنة قئرئم، سولتذستئك كاأكاز بةن باتئس قئپشاق (پولوأشئلار) دالاسئ دا كئرةدئ. ةدئلدئث تومةنگئ اعئسئندا باتؤ جاثا مةملةكةت نةگئزئن سالادئ، ول كةيئنئرةك التئن وردا دةپ اتالادئ. ونئث مةمل. قذرئلئمئ تذتاس العاندا شئثعئسحان ةنگئزگةن ذلگئنئث ئزئمةن جذردئ. مةملةكةت جوشئ ذرپاعئنان شئققان حاندار مةنشئگئ سانالدئ. اسا ماثئزدئ مةملةكةتتئك ماسةلةلةردئ قذرئلتاي جينالئسئ شةشتئ. ةث ماثئزدئ قئزمةتتةردئ حان وتباسئنئث مذشةلةرئ اتقارعان. اؤةلگئ كةزدة التئن وردا موثعولدئث قاراقورئمداعئ ذلئ حانعا قارايتئن. ول باتؤدئث ءئنئسئ بةركة حان (1255،56 - 1266) تذسئندا دةربةس مةملةكةتكة اينالا باستادئ. موثكة-تةمئر (1266-80) كةزئندة تولئق دةربةستئككة قول جةتكئزدئ، ول ءوز تةثگةسئن شئعارئپ تذرعان. التئن وردا تؤدا موثكة (1280-87)، تولة-بذقا (1287-91)، توقتئ (1292 -1312)، اسئرةسة وزبةك (1312-42)، جانئبةك (1342-57) حاندار تذسئندا كذشةيئپ تذرعان. مذندا 1312 ج. وزبةك حان يسلامدئ مةملةكةتتئك ءدئن دةپ جاريالايدئ. التئن ورداداعئ "دذربةلةث جئلدار" كةزئندة (1357- 80) تاققا وتئرعان 25 حان اؤئسادئ. 14 -عاسئردئث 80-جئلدارئندا ةلدئ ؤاقئتشا اق وردا حانئ توقتامئس پةن مانعئت ءبيئ ةدئگة بئرئكتئردئ. ءبئراق، ئشكئ تارتئستار، ءامئر تةمئردئث التئن ورداعا جورئقتارئ، بذل مةملةكةتتئث بولشةكتةنؤئنة الئپ كةلدئ. شئعئس دةشتئ قئپشاق جةرئندة 13 -عاسئردئث ورتا كةزئ مةن 15- عاسئردئث 1-شيرةگئندة التئن ورداعا تاؤةلدئ اق وردا مةملةكةتئ بولدئ. ونئث كةمةلئنة كةلئپ، تولئسقان شاعئ 14- عاسئردئث 2-جارتئسئ، ءبئراق مةملةكةت اؤماعئ التئن ورداعا تاؤةلدئلئگئن السئرةؤئنة وراي، بئرتة-بئرتة كةثةيئپ قالئپتاسادئ. ءورئس حان (ذرذس حان، ورذس حان) تذسئندا اق وردا دةربةس حاندئققا اينالدئ. وسئ كةزدةرئ اق وردا ءامئر تةمئر اسكةرئنئث شاپقئنشئلئعئنا الدةنةشة رةت ذشئرايدئ. 1376 ج. اق ورداعا ءامئر تةمئر قولداؤئمةن توقتامئس حان كةلئپ، 1380- جئلدان باستاپ جوشئ ذلئسئن ؤاقئتشا بولسا دا بئرئكتئردئ . 14 ع-دئث 80-جئلدارئنئث سوثئ مةن 90-جئلدارئنئث 1-جارتئسئندا توقتامئس حان مةن ءامئر تةمئر اراسئنداعئ كذرةستة ورذس حاننئث ذلئ قذيئرشئق ماؤةرانناحر ءامئرئنئث جاعئندا بولدئ. ول اقساق تةمئر جةثئسئنةن سوث، شئعئس دةشتئ قئپشاقتا بيلئك جذرگئزدئ . 1419 -22 ج. قذيئرشئقتئث ذلئ باراق حان ذلئقبةكتئث قولداؤئمةن اق ورداداعئ بيلئك باسئنا كةلدئ. ول 1422-26 ج. التئن وردا تاعئنا وتئردئ. 1428 ج. باراق حان ولگةننةن كةيئن، شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ ساياسي بيلئك شايبانيلةر اؤلةتئنة كوشتئ (ق. ءابئلحايئر حاندئعئ). اق وردا - قازاقستاندا جةرگئلئكتئ تايپالاردئث (قئپشاق، قوثئرات، ءذيسئن، كةرةي، نايمان، قارلذق، ت.ب.) نةگئزئندة قذرئلعان العاشقئ مةملةكةت بولدئ.
14 ع-دئث ورتا كةزئ مةن 16 ع-دئث باس كةزئندة وثتذستئك-شئعئس قازاقستان - شاعاتاي مةملةكةتئنئث ئدئراپ كةتؤئ سالدارئنان - ورتا ازيانئث سولت.-شئعئسئندا، جةتئسؤ مةن شئعئس تذركئستاندا قذرئلعان موعولستان مةملةكةتئنة كئرةدئ. موعولستاننئث ءوز شةكارالارئ باتئستاعئ تاشكةنت پةن تذركئستان وثئرلةرئنةن شئعئستاعئ باركول مةن حامي ق-نا دةيئنگئ؛ سولت-تة بالقاش، تارباعاتاي مةن قارا ةرتئستةن وثت-تةگئ فةرعانا مةن قاشعاريانئث ةگئندئ ايماقتارئنا دةيئن سوزئلئپ جاتقان "7 - 8 ايلئق جولئ بولاتئن. موعولستان حالقئنئث قذرامئندا دؤلات، قاثلئ (بةكشئك)، كةرةيئت (كةرةي)، ءذيسئن، اركةنذت، باارين، ارلات، بارلاس، ت.ب. تذرئك جانة تذرئكتةنگةن موثعول تايپالارئ بولدئ. موعولستاننئث العاشقئ حاندارئ توعلذق تةمئر (1347 - 62) مةن ءئلياس قوجا شاعاتاي اؤلةتئنئث بيلئگئن قالپئنا كةلتئرؤگة تئرئستئ. 14 ع-دئث 70 - 80-جئلدارئندا قئزئر-قوجا (1388 - 89) مةن ءامئر قامار ءاد-دين دؤلات، ةثكة تورة جانة باسقالارئنا، تةمئرمةن سوعئسؤعا تؤرا كةلدئ. قئزئر-قوجانئث ذلئ مذحاممةد حان (1408 - 16118) مةملةكةتتئ باسقارعان كةزدة ةلدئث جاعدايئ بئرشاما نئعايدئ. ول مةملةكةتتئ ءبئر ورتالئققا باعئندئرؤ ءذشئن ءئيسلام ءدئنئن ةنگئزؤگة كذش سالادئ. ؤايئس حان (1418 - 28) ةل بيلةگةن جئلدارئ مةملةكةت ويراتتارمةن، تةمئر اؤلةتئنةن شئققان بيلةؤشئلةرمةن كذرةستئ. ةسةنبذعا (1429 - 61662) تذسئندا، شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ ءابئلحايئر حاندئعئنان جةتئسؤعا جانئبةك پةن كةرةي باستاعان قازاقتئث ءبئر بولئگئ كوشئپ كةلةدئ. قازاق حاندئعئ قذرئلعاننان كةيئن ءابئلحايئردان تاراعان شايباني (شيباني) تذقئمئنئث شئعئس دةشتئ قئپشاقتاعئ بيلئگئ اياقتالادئ. ولار باستاعان كوشپةلئ وزبةكتةردئث ءبئر بولئگئ (قئپشاق، قارلذق، ذيعئر، قوثئرات، ت.ب. تايپالار توپتارئ) 16 ع-دئث باس كةزئندة ماؤةرانناحرعا قونئس اؤدارادئ. قازاقستان جةرئندة قالئپ قويعان تايپالار قازاق حاندارئنئث قول استئنا قارايدئ. التئن وردا ئدئراؤ كةزئندة پايدا بولعان اسا ءئرئ مةمل. بئرلةستئكتئث بئرةؤئ - نوعاي ورداسئ 14 - 15 ع-لاردا ول ب ا ت. قازاقستان اؤماعئنئث ءبئر بولئگئن يةمدةندئ. نوعاي ورداسئ ةدئگة تذسئندا جارتئلاي تاؤةلسئز ةل رةتئندة وثاشالانئپ شئعادئ. ةدئگةنئث ذلئ نذراددين (1426 - 40) كةزئندة نوعاي ورداسئ كذشةيئپ، دةربةستئككة قول جةتكئزةدئ. باسقا دا كوشپةلئ مةملةكةتتةر سياقتئ، نوعاي ورداسئنئث شةكاراسئ دا سئرتقئ ساياسي جاعدايعا بايلانئستئ وزگةرئپ وتئرادئ. 15 ع-دئث 2-جارتئسئندا نوعايلار جايئقتان ءوتئپ، شئعئس پةن وثتذستئككة قاراي جئلجي باستايدئ. سئرداريا بويئنداعئ قالالار ءذشئن كذرةس جذرگئزئپ جاتقان ءابئلحايئر نوعايلارعا قارسئلئق كورسةتة المادئ. نوعاي ورداسئنئث قذرامئنا تذرئك جانة تذرئكتةنگةن موثعول تايپالارئ مةن تايپالئق بئرلةستئكتةرئ كئردئ. ماثعئتتاردئ ةسةپتةمةگةندة، وعان قئپشاق، قاثلئ، قوثئرات، نايمان، ءذيسئن، الشئن، تاما، از (اس)، ت.ب. رؤ-تايپالار ةندئ. 16 ع-دا نوعاي ورداسئ ورئس مةملةكةتئمةن ساؤدا-ةكون. جانة ساياسي بايلانئس ورناتادئ. بذل مةملةكةتتئث تاريحئ ةدئل بويئ مةن سئبئردةگئ، ورتا ازيا مةن قازاقستانداعئ كورشئ مةملةكةتتةر تاريحئمةن اسا تئعئز بايلانئستئ. نوعايلار تاريحئ اسئرةسة كوشپةلئ وزبةكتةر (ابئلحايئر حاندئعئ) مةن قازاقتار تاريحئنا ايرئقشا جاقئن. قازان جانة استراحان حاندئقتارئن رةسةي قوسئپ العاننان كةيئن، ئشكئ قئرقئس سالدارئنان نوعاي ورداسئ بئرنةشة دةربةس وردالارعا ءبولئندئ. ونئث قازاقستان جةرئندةگئ ءبئر بولئگئ قازاقتاردئث كئشئ ءجذزئنئث قذرامئنا كئرةدئ. 15 ع-دئث 2-جارتئسئ مةن 16 ع-دئث 1-شيرةگئندة قازاق حالقئنئث نةگئزگئ ةتن. اؤماعئن مةملةكةت ةتئپ بئرئكتئرؤ حالئقتئث دا، قازاق حاندئعئنئث دا قالئپتاسؤ ذردئستةرئنئث اياقتالؤئن تةزدةتتئ. قازاق حاندئعئنئث ءابئلحايئر حاندئعئ مةن اق وردادان، سول سياقتئ موعولستاننان ءبئر ايئرماشئلئعئ - ونئث ولاردان گورئ كةث، تياناقتئ ةتنيكالئق نةگئزئ - قالئپتاسئپ بئتكةن حالقئ بولدئ. موثعول جاؤلاؤشئلئعئنان كةيئن تذثعئش رةت شئعئس دةشتئ قئپشاقتئث، تذركئستان مةن جةتئسؤدئث كذللئ تذركئ رؤلارئ مةن تايپالارئ تذگةلگة جؤئق ءبئر مةملةكةتكة بئرئكتئرئلدئ.
14-15 عاسئرلاردا قازاقستاندئ مةكةندةگةن حالئق مال شارؤاشئلئعئمةن دة، ةگئنشئلئكپةن دة اينالئستئ. اشناس، ذزگةنت، اققورعان، سذتكةنت، ساؤران، سارايشئق قالالارئ دامئدئ. ارحيتةكتؤرالئق ةسكةرتكئشتةر: قوجا احمةت ياساؤي مازارئ، الاشا حان، جوشئ حان، بولعان انا مازارلارئ بوي كوتةردئ. قئپشاق ءتئلئ (نةمةسة تذركئ ءتئلئ) ذستةم تئلگة اينالدئ. دةشتئ قئپشاق تئلئندة جازئلئپ بئزگة جةتكةن مذرا - 1245 ج. قذراستئرئلعان تذرك-اراب سوزدئگئ. ءوزئنئث سيپاتئ جاعئنان العاندا بذل تذسئندئرمة سوزدئك قئپشاق (قذمان) ءتئلئ ةسكةرتكئشتةرئنئث ءبئرئ - "كودةكس كؤمانيكؤستئث 13 ع. سوثئ - 14 ع. باسئ) تئلئنة جاقئن. سئپئرا جئراؤ، قودان تايشئ (14 ع.)، اسان قايعئ مةن قازتؤعان (15 - 16 ع.) جئراؤلار شئعارماشئلئقتارئ دامئدئ. "ةر تارعئن"، "قامبار باتئر"، "الپامئس باتئر"، "ةدئگة باتئر" جئرلارئ پايدا بولدئ. "قوزئ كورپةش - بايان سذلؤ" ليريكالئق ةپوسئ دا ورتاعاسئرلئق بئرةگةي تؤئندئ بولئپ تابئلادئ.
قازاق حاندئعئ (1456-1847)
قازاق حاندئعئنئث پايدا بولؤئ قازاقستان جةرئندة 14 -15 عاسئرلارداعئ الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جانة ةتنيكالئق-ساياسي وزگةرئستةردةن تؤعان زاثدئ قذبئلئس. وندئرگئش كذشتةردئث دامؤئ، كوشپةلئ اقسذيةكتةردئث ةكونوميكالئق قؤاتئنئث ارتؤئ جانة تاؤةلسئزدئككة ذمتئلؤئ، وسئ نةگئزدة ءابئلحايئر حاندئعئ مةن موعولستان اراسئنداعئ تارتئستئث ءورشؤئ، الةؤمةتتئك قايشئلئقتاردئث ذدةؤئ 15ع-دئث 2-جارتئسئندا بذل مةملةكتتةردئث قذلدئراپ، ئدئراؤئنا اپارئپ سوقتئردئ. اسئرةسة، ءابئلحايئر حاندئعئ (1428 - 68) كوپتةگةن ذلئستارعا ءبولئندئ. ولاردئث باسئندا شئثعئس حان اؤلةتئنئث ءار تارماقتاعئ ذرپاقتارئ، كوشپةلئ تايپالاردئث بيلةؤشئلةرئ تذردئ. ءابئلحايئردئث ءوز ذلئسئندا، قاتال ءتارتئپ ورناتپاق بولعان شارالارئ حالئق بذقاراسئنئث وعان دةگةن وشپةندئلئگئن كذشةيتتئ. اقئرئندا، حالئقتئث ءبئر بولئگئ دةشتئ قئپشاقتان ءبولئنئپ جةتئسؤدئث باتئس وثئرئنة كوشئپ كةلدئ( (1456. ونئ جانئبةك پةن كةرةي سذلتاندار باسقاردئ. وسئ وقيعا دةربةس قازاق مةملةكةتئنئث نةگئزئن قالادئ. موعولستان حانئ ةسةنبذعا ولاردئ ءوزئنئث سولتذستئك شةكاراسئن، سونداي-اق ءوزئنئث باؤئرئ تةمئر ذرپاعئ ابؤ سايد قولداپ وتئرعان ءجذنئستئث شاپقئنشئلئعئنان باتئس شةكاراسئن قورعاتؤ ءذشئن پايدالانباق بولدئ. جانئبةك اق وردا حانئ باراقتئث ذلئ، ال كةرةي ونئث اعاسئ بولات حاننئث بالاسئ ةدئ. مئرزا مذحامةد حايدار دؤلات قازاق حاندئعئنئث قذرئلعان ؤاقئتئن حيجرانئث 870 -جئلئنا (1465- 66) جاتقئزادئ. قازاقتئث العاشقئ حانئ بولئپ كةرةي جاريالاندئ (1458-73). ودان كةيئن قازاق حانئ - جانئبةك (1473-80). موعولستان حانئ ةسةنبذعا ولگةننةن كةيئن (1462) ونداعئ تارتئستئث كذشةيؤئنة بايلانئستئ، جةتئسؤ حالقئ جانة ءابئلحايئر حاندئعئنان كوشئپ كةلؤشئلةر كةرةي مةن جانئبةك باستاعان قازاق حاندئعئنئث قؤاتئن ارتتئرا ءتذستئ. كةرةي مةن جانئبةك باستاعان قازاقتاردئ قايتا باعئندئرؤ ءذشئن اسكةر جيئپ اتتانعان ءابئلحايئر حان جولدا كةنةتتةن قايتئس بولدئ (1468). ةداؤئر اسكةري كذش جيناعان جانة جةتئسؤدا بةرئك قورعانئس قذرعان كةرةي مةن جانئبةك جوشئ اؤلةتئنةن شئققان سذلتانداردئث شئع. دةشتئ قئپشاقتئ بيلةؤ جولئنداعئ كذرةسئنة قوسئلدئ. قازاق حاندارئنئث باستئ جاؤلارئ ءابئلحايئردئث مذراگةرلةرئ - ذلئ شايح-حايدار مةن نةمةرةلةرئ مذحامةد شايباني مةن ماحمذد سذلتان بولدئ. كةرةي مةن جانئبةك حاندار ساؤدا-ةكونوميكالئق بايلانئستاردئث ماثئزدئ ورتالئقتارئ جانة كذشتئ بةكئنئس بولاتئن سئر بويئنداعئ قالالارعا ءوز بيلئكتةرئن ورناتؤعا تئرئستئ. سونداي-اق سئردئث تومةنگئ جانة ورتالئق ساعالارئنئث جةرلةرئ قازاقتئث كوشپةلئ تايپالارئ ءذشئن قئسقئ جايئلئم دا ةدئ 15- عاسئردئث 70-جئلدارئ ساؤران، سوزاق تذبئندة ذلكةن شايقاستار بولدئ. ياسسئنئ (تذركئستاندئ)، سئعاناقتئ بئرةسة قازاق حاندارئ، بئرةسة مذحامةد شايباني باسئپ الئپ وتئردئ. وثتذستئك قازاقستان قالالارئ ءذشئن شايباني اؤلةتئمةن اراداعئ سوعئستار جانئبةك حاننان كةيئن قازاق مةملةكةتئن بيلةگةن بذرئندئق حان (1480-1511) تذسئندا دا تولاستامادئ. دةشتئ قئپشاقتا قازاق حاندارئنئث بيلئگئ ورنئقتئ، مذحاممةد شايباني دةشتئ قئپشاقتاعئ تايپالاردئث كةيبئر بولئگئن سوثئنا ةرتئپ ماؤةرانناحرعا كةتؤگة ءماجبذر بولدئ. مذندا ول تةمئر اؤلةتئ اراسئنداعئ ءوزارا تارتئستئ پايدالانا وتئرئپ، وكئمةت بيلئگئن باسئپ الدئ. 16-17 ع-لاردا قازاق حاندئعئ نئعايئپ، شةكاراسئ ةداؤئر ذلعايدئ. ءوز تذسئندا "جةردئ بئرئكتئرؤئ ءذردئسئن جةدةل جذزةگة اسئرئپ، كوزگة تذسكةن حانداردئث ءبئرئ جانئبةك ذلئ قاسئم ةدئ. قاسئم حاننئث (1511- 23) تذسئندا قازاق حاندئعئنئث ساياسي جانة ةكون. جاعدايئ نئعايا ءتذستئ. ول بيلئك قذرعان جئلدارئ قازاق حالقئنئث قازئرگئ مةكةن-تذراعئ قالئپتاستئ. ءبئرسئپئرا قالالار قوسئلدئ، سولتذستئكتة قاسئم حاننئث قول استئنداعئ قازاقتاردئث جايلاؤئ ذلئتاؤدان استئ. وثتذستئك-شئعئستا وعان جةتئسؤدئث كوپ بولئگئ (شؤ، تالاس، قاراتال، ئلة وثئرلةرئ) قارادئ. قاسئم حاننئث تذسئندا ورتا ازيا، ةدئل بويئ، سئبئرمةن ساؤدا جانة ةلشئلئك بايلانئس جاسالدئ. ورئس مةملةكةتئمةن بايلانئس ورنادئ. ماسكةؤدئث ذلئ كنيازئ III أاسيلي (1505- 33) بيلئك قذرعان كةزدةگئ ماسكةؤ مةملةكةتئ، باتئس ةؤروپا قازاق حاندئعئن وسئ كةزدة تانئپ ءبئلدئ. "قاسئم حاننئث قاسقا جولئ" دةگةن ادةت-عذرئپ ةرةجةلةرئ نةگئزئندة قازاق زاثدارئ جاسالدئ. دةگةنمةن، قاسئم حان تذسئندا قازاق حاندئعئ ءبئر ورتالئققا باعئنعان مةملةكةت دةثگةيئنة كوتةرئلة المادئ. ول قاسئم ولگةننةن كةيئن بئردةن بايقالدئ. ءوزارا قئرقئس، تاققا تالاس باستالدئ. موعول جانة وزبةك حاندارئنئث قازاق بيلةؤشئلةرئنة قارسئ وداعئ قالئپتاستئ. ءوزارا تارتئس كةزئندة قاسئم حاننئث ذلئ جانة مذراگةرئ ماماش قازا تاپتئ. قاسئم حاننئث نةمةرة ءئنئسئ تاهير (1523-32) حان بولدئ. ماثعئت (نوعاي) جانة موعول بيلةؤشئلةرئمةن قاقتئعئستار باستالدئ. بذل سوعئستار قازاقتار ءذشئن ءساتتئ بولماي، وثتذستئكتةگئ جانة سولتذستئك-باتئستاعئ جةرئنئث بئراز بولئگئنةن ايئرئلئپ، ئقپالئ جةتئسؤدا عانا ساقتالدئ. تاهير حاننئث ءئنئسئ بذيداشتئث (1533- 34) تذسئندا دا ءوزارا قئرقئسؤلار مةن سوعئستار توقتالعان جوق. 1538- 80 ج. قاسئم حاننئث بالاسئ اقنازار (حاقنازار) حاندئقتئ بئرئكتئرؤگة ارةكةت ةتتئ. نوعاي ورداسئنداعئ الاؤئزدئقتئ ءساتتئ پايدالانعان ول، جايئق وزةنئنئث سول جاعئنداعئ جةردئ قوسئپ الدئ. جةتئسؤ مةن تيان-شاندئ باسئپ الؤدئ كوزدةگةن موعول حانئ ابد-راشيدكة قارسئ ءساتتئ كذرةس جذرگئزدئ. وزبةك حانئ ابدوللانئ قولداؤ ارقئلئ سئر بويئنداعئ قالالاردئ (ساؤران، تذركئستان) وزئنة باعئندئردئ. ونئث ابدوللامةن بايلانئسئنان قورئققان تاشكةنتتئث ذلئستئق ءامئرشئسئ بابا سذلتان جانسئزدارئ ارقئلئ اقنازاردئ ؤ بةرئپ ءولتئردئ. اقنازاردئث مذراگةرئ شئعاي (1580 - 82) بولدئ. ول ءوزئنئث بالاسئ تاؤةكةلمةن (1586- 98) بئرگة بابا سذلتانعا قارسئ كذرةسئندة بذحار حانئ ابدوللاعا بارعان. ابدوللا شئعايعا حودجةنت ق-ن سئيعا تارتئپ، ونئمةن قوسئلئپ بابا سذلتانعا قارسئ ذلئتاؤ جورئعئنا شئقتئ. وسئ جورئقتا شئعاي قازا تاپتئ. قازاق حاندئعئنئث يةلئگئ ةندئ تاؤةكةلگة كوشتئ. تاؤةكةل حان ورتا ازيانئث ساؤدا ورتالئقتارئنا شئعؤ جولئندا كذرةستئ. 1596 - 98 ج. سئر بويئنداعئ قالالاردئ الئپ، تاشكةنت، ءاندئجان، اكسي، سامارقاند سياقتئ قالالاردئ قازاق حاندئعئنا قاراتتئ. بذحارا ق-ن قورشاؤعا العان كةزدة تاؤةكةل حان مةرت بولدئ. ةندئ حاندئققا ةسئمحان شئعاي ذلئ (1598-1628) بيلئك ةتتئ. ول 1598 ج. بذحارامةن ءبئتئم شارتئن جاساستئ. وزبةكتةر بذرئن تارتئپ العان سئر بويئ قالالارئ مةن تاشكةنت قازاق حاندئعئنا بةرئلدئ. ةسئم حان ةلدئ تئنئشتاندئرؤ ساياساتئن جذرگئزدئ. سوندئقتان ول قانعا - قان، قذن تولةؤ، بارئمتا الؤ، قذلدئ ساتؤ، زةكةت، ذشئر جيناؤ، ايئپ سالؤ، ادةپ-عذرئپتارئ، ت.ب. ؤاعئزدادئ. حالئق ةسئم حان زاثدارئن "ةسئم حان سالعان ةسكئ جول" دةپ اتادئ.
16 ع-دا قازاق حاندئعئ سولتذستئكتة ءسئبئر حاندئعئمةن شةكتةستئ. شايباني اؤلةتئ مةن تايبذعئ رؤئ اراسئنداعئ ذزاق جئلدار بويئ جذرگئزئلگةن كذرةستةن كةيئن 1563 ج. ءسئبئر حاندئعئ شايباني اؤلةتئ كوشئم حاننئث قولئنا كوشتئ. سئبئر حاندئعئنئث حالقئ تذرك تئلدةس جانة ؤگور تئلدةس تايپالارئنئث توپتارئنان قذرالدئ. حاندئقتئث نةگئزگئ حالقئ تذرك تئلدةس "ءسئبئر تاتارلارئ" دةگةن اتپةن بةلگئلئ بولدئ. ءسئبئر حاندئعئ قازاقستانمةن ساياسي جانة ساؤدا بايلانئسئن جاساپ تذردئ. 1581 ج. كازاك-ورئس اتامانئ ةرماكتئث سئبئرگة جورئعئ باستالدئ. بذل جورئق بارئسئندا كوشئم حان جةثئلگةنئمةن، ةرماك جةثئستئ باياندئ ةتة المادئ. ول 1585 ج. قازا تاپتئ. ءسئبئر حاندئعئ 1598 ج. رةسةيدئث قذرامئنا ةندئ. حاندئق قذرامئندا بولئپ كةلگةن كةيبئر تايپالار (قئپشاق، كةرةي، ؤاق، تابئن، جاعالبايلئ، ت.ب.) قازاق حاندئعئنا قوسئلدئ.
17 ع-دئث ورتا تذسئنان باستاپ قازاق حاندئعئنئث جاعدايئ ناشارلاي ءتذستئ. 1635 ج. ءبئر ورتالئققا باعئنعان جوثعار حاندئعئ وثتذستئك ءسئبئر مةن شئعئس تذركئستاندئ تولئق باعئندئرئپ قازاق حاندئعئنئث ةث باستئ جاؤئنا اينالدئ. ءوزارا قئرقئستئ پايدالانعان جوثعارلار جةتئسؤدئث ءبئر بولئگئن باسئپ الئپ، وسئ ايماقتا كوشئپ-قونئپ جذرگةن قازاقتار مةن قئرعئزداردئ باعئندئردئ. بذحارا اسكةرلةرئ تاشكةنتتئ الئپ، قازاقتاردئ ئعئستئرا باستاعان كةزدة، كازاق حانئ جاثگئر حان بذحار ءامئرشئسئن جوثعارلارعا قارسئ كذرةسؤ ءذشئن اسكةري وداق جاساؤعا كوندئردئ1644 ج. جاثگئر حان سامارقاند ق-نئث ءامئرئ الشئن جالاثتوس باتئردئث كومةگئمةن جوثعارلارعا كذيرةتة سوققئ بةردئ. جاثگئر جوثعارلارعا قارسئ جورئقتا (1652-80) ج. قازا تاپتئ. 17 ع-دئث 90-جئلدارئندا جوثعارلاردئث قازاق جةرئنة شابؤئلئ باسةثدةدئ. بذل كةزدة قازاق حاندئعئنئث نئعايؤئ، قئرعئزدار مةن قازاقتار اراسئنداعئ وداق جانة وعان قاراقالپاقتاردئث قوسئلؤئ كذشتئ قارقئنمةن جذردئ. 1680 ج. جاثگئر حاننئث بالاسئ تاؤكة (1680-1718) حان بولدئ. ونئث تذسئندا "جةتئ جارعئ " زاثدار جيناعئ قذراستئرئلدئ. "جةتئ جارعئ" كوشپةلئلةردئث ةل بيلةؤ زاثئ بولئپ تابئلادئ. ونئث نةگئزگئ باپتارئنئث مازمذنئ: قانعا قان الؤ، ياعني بئرةؤدئث كئسئسئ ولتئرئلسة، وعان ةردئث قذنئن تولةؤ. مالشئدان زةكةت، ةگئنشئدةن ذشئر جينالدئ. ةث جوعارئ باسقارؤشئلار - حاندار بولدئ. ولار تةك شئثعئس حان تذقئمئنان تاعايئندالدئ. قازاقستاننئث وثتذستئك اؤداندارئندا، سئر بويئنداعئ قالالار ايماعئندا جةرگة مةنشئكتئث تذراقتئ تذرلةرئ قالئپتاستئ. ولاردئث سويئرعال، يقتا، ميلك، أاكؤف سياقتئ تذرلةرئ بولدئ. حاننان تارحاندئق قذقئق الئپ، سئيلئق جةردئ يةلةنؤشئئلةر وندا تذراتئن ةگئنشئلةردةن، قولونةرشئلةردةن ءوز پايداسئنا سالئق جينادئ. قازاق قوعامئن الةؤمةتتئك-تاپتئق توپتارعا ءبولؤ نةگئزئنة ءال-اؤقاتتئلئق جاعدايئنان گورئ، الةؤمةتتئك شئعؤ تةگئ نةگئزگة الئندئ. جوعارئ توپتاعئ اقسذيةكتةرگة شئثعئس اؤلةتتةرئ (حاندار، سذلتاندار، وعلاندار، تورةلةر) جانة قوجالار جاتتئ. ال باسقا حالئق، ءال-اؤقاتئنا قاراماستان، قارا سذيةككة جاتقئزئلدئ. ةؤرازيا قذرلئعئنداعئ الئپ اؤماقتا ورئن تةپكةن قازاق مةملةكةتئندة ةل باسقارؤ جذيةسئن جةتئلدئرؤ نيةتئمةن گةوگرافيالئق-اؤماعئ نئشاندارئ بويئنشا قذرئلئمدئق بولئمدةر رةتئندة جةكةلةگةن وردالار (جذزدةر) قذرئلدئ. 18 ع-دا قازاقتار تذراتئن ايماعئنا قاراي ءذش جذزگة ءبولئنئپ ءومئر ءسذرئپ جاتتئ. ءار ءجذزدئث ءوز حانئ بولدئ. باس حاننئث ئقپالئ تومةندةدئ. قازاق جةرئندة ءبئر ورتالئققا باعئنعان مةملةكةتتئث بولماؤئن كورشئلةرئ ءوز پايداسئنا شةشؤدئ ويلادئ. باتئستان جايئق كازاكتارئنئث قولداؤئمةن ةدئل بويئنداعئ باشقذرتتار، قالماقتار كئشئ جذزگة تئنئمسئز شابؤئل جاسادئ. سولتذستئكتةن ءسئبئر كازاكتارئ ورتا جذزگة تئنئم بةرمةدئ. ورتا ازياداعئ بذحار مةن حيؤا حاندئقتارئ دا وثتذستئكتةگئ ذلئ ءجذز قونئستانعان قازاق جةرئنةن دامةلئ ةدئ. قازاقتار مةن ويراتتار اراسئنداعئ جايئلئمدئق جةر ءذشئن كذرةس 15 -ع-دا-اق باستالعان. 16- ع-دئث سوثئندا ويراتتاردئث شاعئن بولئگئ قازاق حانئ تاؤةكةلگة باعئندئ. 1635- ج. باتئر قونتايشئ جوثعار حاندئعئن قذردئ. جوثعار بيلةؤشئلةرئ (سةنگة، قالدان) قازاق حاندئعئنا باسقئنشئلئق ساياسات ذستاندئ. تاؤكة ولگةن سوث ورنئنا بولات حان بولدئ. ونئث كةزئندة قالماقتاردئث قازاق جةرئنة جورئعئ كذشةيدئ. ولار 1717- ج. جازدا اياگوز ءوز. جاعاسئندا قازاقتاردئث 30 مئث ساربازئ بار جاساعئن جةثدئ. كةلةسئ جئلئ جوثعارلار قازاقتاردئ بوگةن، شايان، ارئس ءوز. بويئندا جةثئلئسكة ذشئراتتئ. 1723- ج. ةرتة كوكتةمدة جوثعارلار قازاق جةرئنة تاعئ دا جويقئن شاپقئنشئلئق جاسادئ. جوثعارلار ذلئ ءجذزدئ قئرئپ-جويئپ، ورتا ءجذز، كئشئ ءجذز جةرلةرئنة جةتتئ. حالئق باسئ اؤعان جاققا كةتتئ. ذلئ ءجذز بةن ورتا ءجذزدئث قازاقتارئ سامارقاند پةن حودجةنتكة قاراي شذبئردئ. كئشئ ءجذز قازاعئ حيؤا مةن بذحاراعا اعئلدئ. بوسقئنداردئث ءبئرازئ سئردئث سول جاعئنداعئ القاكول ماثئنا توپتاستئ. حالئق بذل كةزةثدئ "اقتابان شذبئرئندئ، القاكول سذلاما" دةپ اتادئ. "ةلئم-اي" دةگةن قاسئرةتتئ ءان وسئ كةزدةن قالعان. حالئق بئرئگؤدئث قاجةتتئگئن ءتذسئندئ1726 -ج. ورداباسئ قذرئلتايئندا قازاق اسكةرئنئث باس قولباسشئسئ بولئپ ءابئلقايئر حان سايلاندئ. 1728- ج. ءابئلقايئر حان، تايلاق باتئر، ساؤرئق باتئر باستاعان جاساقتار ئرعئز وزةنئنئث وثتذستئك-شئعئس بةتئندةگئ بذلانتئ وزةنئنئث جاعاسئنداعئ "قارا سيئر" دةگةن جةردة قالماقتارعا قارسئ سوققئ بةردئ. 1730 ج. كوكتةمدة بالقاش كولئ ماثئندا ءئرئ شايقاس ءوتتئ. بوگةنباي، قابانباي، ناؤرئزباي سياقتئ باتئرلار باستاعان قازاق جاساقتارئ جوثعارلارعا شةشؤشئ سوققئ بةردئ. بذل جةر كةيئن "اثئراقاي" دةپ اتالئپ كةتتئ. قالماقتار ئلة ءوزةنئ بويئمةن شئعئسقا قاراي قاشؤعا ءماجبذر بولدئ. ءبئراق قازاق جةرئن ازات ةتؤ جولئنداعئ وتان سوعئسئن جةثئسپةن اياقتاؤ جورئقتارئ اياعئنا دةيئن جةتكئزئلمةدئ. تاؤكة حاننئث ذلئ بولات حان (باس حان) قايتئس بولئپ، ورتا ءجذز حانئ سامةكة دة، كئشئ ءجذز حانئ ءابئلقايئر (باس قولباسشئ) دا تاقتان دامةلةندئ. الايدا تاثداؤشئلار اعا حان ةتئپ بولاتتئث ءذشئنشئ ذلئ ابئلمامبةتتئ سايلادئ. ءابئلقايئر مةن سامةكة بذعان نارازئ بولئپ، مايدان شةبئنةن اسكةرلةرئن الئپ كةتتئ. وسئ تذستا ءاربئر ءجذزدئث ءوز ئشئندة بئتئراثقئلئق كذشةيدئ. كئشئ ءجذز سذلتاندارئ باتئر مةن ءنذرالئ (ءابئلقايئر ذلئ) ءوز الدئنا ةل بيلةدئ. سول سياقتئ ورتا جذزدة كذشئك پةن باراق سذلتانداردئث دا ءوز يةلئكتةرئ بار ةدئ. قازاق حاندئعئنئث بذحارا، حيؤامةن قاتئناسئ دا ناشار بولدئ. ةدئل وزةنئ بويئنداعئ قالماقتار مةن باشقذرتتار كئشئ ءجذزدئث جةرئنة شابؤئل جاساپ، ذنةمئ قاؤئپ-قاتةر تؤعئزئپ وتئردئ.
رةسةي قاراماعئنداعئ قازاقستان
رةسةي پاتشالئعئ مةن قازاق حاندئعئنئث اراسئنداعئ ساياسي بايلانئستار تاؤةكةل حان ةلشئلئگئنةن باستالدئ. 1594 -جئلدئث اياعئندا رةسةيمةن دوستئق كةلئسئم جاساؤ ءذشئن ماسكةؤگة قازاق ةلشئسئ قذلمذحاممةد جئبةرئلدئ. تاؤةكةل ورئس پاتشاسئمةن «دوستئق پةن ئنتئماق» جاساؤعا اسئقتئ. ويتكةنئ بذحارا حانئ ابدوللامةن ؤاقئتشا ءبئتئم جاساپ، نوعايلارمةن اراداعئ قاتئناس شيةلةنئسئپ تذرعان بولاتئن. ةلشئلئك ماقساتئ ماسكةؤدة امانات رةتئندة ذستالئپ وتئرعان حاننئث ءئنئسئ ورازمذحامةدتئ بوساتؤ جانة ورئس پاتشاسئ بوريس گودؤنوأتان «وتتئ قارؤ» الؤ بولاتئن. ورئس پاتشاسئ تةك ؤادةمةن شةكتةلدئ. كةيئن رةسةي پاتشالئعئ مةن قازاق حاندئعئنئث جاقئنداسؤ قاجةتتئگئ جوثعارلار شاپقئنشئلئعئنان دا تؤئندادئ. ةدئل وزةنئ بويئنداعئ قالماقتار، باشقذرتتار، كازاكتار دا مازا بةرمةدئ. وسئنداي كذردةلئ ماسةلةلةردئ رةسةيمةن وداقتاسؤ ارقئلئ شةشؤگة بولاتئن ةدئ. ال قازاق دالاسئ رةسةي ءذشئن شئعئس مةملةكةتتةرئمةن جالعاستئراتئن كوپئر ئسپةتتئ بولاتئن. ورتا ازيا ةلدةرئنة، قئتايعا جول اشاتئن قاقپا دةپ بئلگةن I پةتر ((1682 - 1725 قازاق جةرئنة بئرنةشة ةكسپةديسيا جئبةردئ 1718ج. سةمةي قامالئنئث، 1720 ج. وسكةمةن بةكئنئسئنئث نةگئزئ قالاندئ. 1730 ج. 8 قئركذيةكتة ؤفاعا ءابئلقايئر حاننئث سةيئتقذل قويداعذلوأ پةن قذلئمبةت قوشتايةأ باستاعان ةلشئلئگئ كةلدئ. 1731 ج. 19 -اقپاندا رةسةي پاتشايئمئ اننا ءيوانوأنا ءابئلقايئر حانعا گراموتا جئبةردئ 1731 ج. 30 -ساؤئردة كئشئ جذزگة ورئس ءتئلماشئ، ةلشئ ا.ي.تةأكةلةأ باستاعان ةلشئلئك كةلدئ. ولارمةن بئرگة سانكت-پةتةربؤرگكة جئبةرئلگةن قازاق ةلشئلةرئ دة ورالدئ. سونئمةن، 1731 ج. 10 قازاندا وتكةن قازاق قذرئلتايئندا كئشئ ءجذزدئث رةسةيگة قوسئلؤئ تؤرالئ شةشئم قابئلداندئ. 1731 ج. 15 جةلتوقساندا تةأكةلةأپةن كةلئسسوز جذرگئزگةن ورتا ءجذز حانئ سامةكة رةسةيگة قوسئلؤ تؤرالئ ذسئنئس جاسادئ. ول ذسئنئس 1734 -جئلدان كةيئن جذزةگة اسئرئلا باستادئ. 1734 ج. 10 ماؤسئمدا اننا ءيوانوأنا ءابئلقايئرعا ور وزةنئ ساعاسئنان بةكئنئس سالؤ قاجةتتئگئ جونئندة حات جولداپ، قالا سالئناتئن جةرگة ي.ك. كيريللوأ پةن ا.ي. تةأكةلةأتئ جئبةردئ. جايئق بويئنا 14 قامال سالئندئ. 1740 ج. ورئنبور ةكسپةديسياسئ باستئعئ گةنةرال، كنياز أ.ا. ؤرؤسوأ ورئنبورعا ةلشئلئك باسقارئپ كةلدئ. 19- تامئز بةن 1 -قئركذيةك ارالئعئندا نذرالئ، ةرالئ سذلتاندارمةن، جانئبةك، بوگةنباي، ةسةت باتئرلارمةن، كةيئنئرةك ورتا ءجذز حانئ ابئلمامبةت جانة ابئلاي سذلتانمةن كةلئسسوز جذرگئزدئ. ونئث بارئسئندا كئشئ ءجذز بةن ورتا ءجذزدئث 399 وكئلئ رةسةيگة قارايتئندئعئ جونئندةگئ شارتقا قول قويدئ. الايدا وسئ شارتتان كةيئن دة رةسةيگة كئشئ ءجذزدئث بئراز بولئگئ، ورتا ءجذزدئث از عانا بولئگئ قوسئلدئ. ال سولتذستئك-شئعئس جانة ورتالئق قازاقستاننئث نةگئزگئ ايماقتارئن رةسةي ءوز قذرامئنا تةك 19 -عاسئردئث 20-40-جئلدارئ اسكةري-ساياسي كذش قولدانئپ قوستئ. جوثعاريادا 1745 ج. قالدان سةرةن ولگةننةن كةيئن، ونئث مذراگةرلةرئ اراسئندا تاققا تالاس باستادئ. ابئلاي حان وسئ ءساتتئ پايدالانئپ، قازاق جةرئن ازات ةتؤگة كئرئستئ. سوزاق، سايرام، مانكةنت، شئمكةنت قالالارئ ابئلمامبةت حاننئث قاراماعئنا ءوتتئ. ابئلاي باستاعان قازاق جاساقتارئ 1750 ج. جاؤعا جوثعار قاقپاسئ ماثئندا كذيرةتة سوققئ بةردئ. 1755 ج. جوثعارلار بئرنةشة ذساق يةلئكتةرگة ءبولئنئپ كةتتئ. 1755-58 ج. قئتاي اسكةرلةرئ جوثعار بيلةؤشئلةرئ اراسئنداعئ تاق تالاسئن پايدالانا وتئرئپ، ولاردئ مذلدةم جويئپ جئبةردئ.
1758 ج. جوثعار مةملةكةتئ قذلادئ. سين يمپةرياسئنئث باتئس شةكاراسئ قازاق جةرئمةن شةكتةستئ. قئتايلار قازاقتارعا دذركئن-دذركئن شابؤئل جاساپ، تئنئم بةرمةدئ. ابئلاي كةلئسئمگة كةلؤ تؤرالئ بةيجئثگة ةلشئلةر جئبةردئ. ءسويتئپ، قئتايمةن ساؤدا، ة ك و ن. قاتئناس ورناي باستادئ. 1771 ج. ابئلمامبةت حان ولگةننةن كةيئن، تذركئستاندا ابئلاي ءذش ءجذزدئث حانئ (باس حان) بولئپ سايلاندئ. ءبئر جئلدان كةيئن، 1772 ج. رةسةي پاتشايئمئ ةكاتةرينا II-نئث جارلئعئمةن، ابئلايعا ارنالئپ ةسئل وزةنئنة تاياؤ جةردة، جاثعئزتوبةدة اعاش ءذي سالئندئ. ابئلاي 1781 ج. قايتئس بولدئ. ورنئنا ذلئ ؤالي حان سايلاندئ. بذل كةزدة رةسةي ذكئمةتئ بارئنشا كذشةيئپ، قازاق دالاسئمةن شئنداپ اينالئسا باستاعان. قازاق دالاسئندا پاتشا ذكئمةتئنئث وتارلاؤ ساياساتئ ءذش باعئتتا: 1) كذشةيتئلگةن بةكئنئستئ اسكةري شةپتةر قذرئلئسئن سالؤ جانة تذراقتئ كازاك-ورئس (ورئنبور، جايئق، باتئس-ءسئبئر، كةيئن جةتئسؤ) مةكةندةرئن قذرؤ جولئمةن؛ 2) ساياسي اكئمشئلئك رةفورمالار ةنگئزؤ؛ 3) قازاق دالاسئن وزئنة قوسؤ، ال ورتا ازيا مةملةكةتتةرئمةن ساؤدا-ساتتئقتئ كةثةيتؤ جولئمةن جذرگئزئلدئ.
وتارلئق بيلئككة قارسئ قازاق حالقئ ءجيئ-ءجيئ كوتةرئلئستةر جاساپ وتئردئ. العاشقئ كوتةرئلئستةر رةسةيگة الدئمةن باعئنعان كئشئ ءجذز جةرئندة باستالدئ.
سئرئم دات ذلئ باستاعان كوتةرئلئس (1783- 97).
18 -عاسئردئث 30-جئلدارئ كئشئ ءجذز رةسةيگة قوسئلعاننان كةيئن پاتشا ذكئمةتئ قازاقتارعائشكئ جاققا، جايئق سئرتئنا وتؤگة تئيئم سالدئ. كئشئ ءجذز حانئ نذرالئنئث دا قئسئمئ كوپ بولدئ. 1783 ج. كوكتةمدة قازاقتاردئث ورال بةكئنئسئنة شابؤئلئ باستالدئ.
رةسةي ذكئمةتئ جاعدايدئ وزئنشة شةشپةك ويمةن، حاندئق ءتارتئپتئ جويؤ شاراسئن قولعا الدئ. سئرئم مذنئ ماقذلدادئ. 1786 ج. حاندئق جويئلئپ، نذرالئ حان جايئق بويئنداعئ ورئس بةكئنئستةرئن پانالادئ. سئرئم كئشئ ءجذزدئث ون ةكئ اتا بايذلئنئث اعا ستارشئنئ بولدئ. ذزاق جئلدار بويئ سذيةنئشئ بولئپ كةلگةن حاندئق بيلئكتئ جويعانئ قاتة بولعانئن رةسةي ذكئمةتئ كةيئن ءتذسئندئ. ءسويتئپ، حاندئق بيلئكتئ قالپئنا كةلتئرؤگة كئرئستئ. 1790 ج. نذرالئ ولگةننةن كةيئن وسئ وقيعانئ جةلةؤ ةتئپ، ونئث ءئنئسئ ةرالئنئ حان ةتتئ. حالئق تاعئ دا سئرئم توثئرةگئنة توپتاستئ. سئرئمنئث بذحارا، حيؤا حاندئقتارئمةن كةلئسئم جاساؤئنان قاؤئپتةنگةن پاتشا ذكئمةتئ قازاقتارعا ءبئرقاتار جةثئلدئكتةر جاساؤعا ءماجبذر بولدئ. جايئق ءوزةنئنئث وث جاعئندا مال جايؤعا، جايئق پةن ةدئل اراسئنداعئ ذلكةن جانة كئشئ وزةندةردئث (قاراوزةن، سارئ وزةن) بويئنداعئ جايئلئمداردئ پايدالانؤعا رذقسات ةتتئ. 1794 ج. ةرالئ حان ءولئپ، ورنئنا ةسئم حان بولدئ. ذلت-ازاتتئق كوتةرئلئس قايتادان ءورشئدئ. 1797 ج. 26-27 -ناؤرئزدا ةسئم حان ءولتئرئلدئ. كوتةرئلئسشئلةردئ جازالاؤ ءذشئن 1797 ج. كذزدة پولكوأنيك ا.سكأوركين سئرئمدئ قؤدالاؤدئ قولعا الدئ. حيؤا جةرئنة وتئپ كةتكةن سئرئمدئ 1802 ج. ذرگةنئشتة مةرت قئلدئ.
يساتاي تايمان ذلئ مةن ماحامبةت وتةمئس ذلئ باستاعان شارؤالار كوتةرئلئس (1838- 1836).
ةدئل وزةنئنئث كاسپييگة قذياتئن ايماعئنا 1801 -جئلدان باستاپ پاتشا رذقساتئمةن كئشئ ءجذزدئث بوكةي سذلتان باسقارعان 5000 قازاعئ قونئس اؤداردئ. ئشكئ بوكةي ورداسئ قذرئلدئ. 19 -عاسئردئث 30 -جئلدارئنئث سوثئندا مذندا 20 مئثداي ءتذتئن، 80 مئث ادام جايلادئ. بوكةي بالاسئ جاثگئر 1824 ج. حان تاعئنا وتئرعان سوث، پاتشا ذكئمةتئنئث قولداؤئمةن ةل باسقارؤدئ وزگةرتؤگة كئرئستئ. ول وتئرئقشئلئقتئ، ةلدئ مةكةندةر سالؤدئ، قئردا پئشةن شابؤدئ، مةكتةپ، مةشئت اشؤدئ، مالدئ اسئلداندئرؤدئ قولعا الئپ، ساؤدانئ جانداندئرماق بولدئ. 1827 ج. جاثگئر حان نارئن قذمئنداعئ جاسقذس مةكةنئندة تذراقتئ حان ورداسئن ورناتئپ، ةلدئ ورتالئقتان باسقاراتئن بولدئ. سول جئلئ حان كةثةسئ قذرئلدئ. ونئث تاتار ءبولئمئ جانة جالپئ بولئمنةن تذراتئن ءوز كةثسةسئ بولدئ. كةثسة جانئندا ارناؤلئ تةرگةؤشئ شتات جذمئس ئستةدئ. نارازئلئق جةر داؤئنان باستالدئ. ءبئر عانا جاثگئر حان 400 مئث دةسياتينا جةردئ ءوز يةلئگئنة قاراتقان. جاثگئردئث ءئنئسئ مةثدئگةرةي بوكةيحان ذلئ، ءبي بالقئ قذدايبةرگةن ذلئ، حاننئث قايئن اتاسئ قاراؤئلقوجا باباجان ذلئ ءئرئ مةنشئك يةلةرئ بولدئ. 1831 ج. رةسةيمةن شةكارالاس جةرلةردة سذلتاندار مةن ورئنبور شةكارا كوميسسياسئنا باعئناتئن اكئمشئلئكتةر قذرئلدئ. ونداعئ اكئمدةر مةن ستارشئندار جةرگئلئكتئ باسقارؤدئ ءوز قولدارئنا الدئ. ال جايئق بويئن يةمدةنگةن ورال كازاك-ورئستارئ قازاقتارعا جايئق وزةنئنةن وتؤگة، ونئث جاعاسئنا كوشئپ-قونؤعا تئيئم سالدئ. جاثگئرگة نارازئ بولعان ءبئر توپ سذلتان شارؤالاردئ جايئقتئث ارعئ جاعئنا قايتادان وتؤگة شاقئردئ. 1827 ج. جذت جئلئنان امان قالعان از مالدئ ساقتاؤ ءذشئن قازاقتار ساراتوأ گؤبةرنياسئنا كوشپةك بولدئ. كوكتةم شئعئسئمةن بايباقتئ رؤئ ءبئرئنشئ بولئپ جايئققا بةت الدئ. رةسمي وكئمةت ورئندارئ بذل كوشكة قارسئ ةدئ. مذنئث ءوزئ كئشئ ءجذز قازاقتارئنئث ذكئمةتكة نارازئلئعئن كذشةيتتئ. سودان، 1836 ج. اقپاندا، حالئقتئث جاثگئر حانعا قارسئ كذرةسئ باستالدئ. يساتاي، ماحامبةتتةر 1837 ج. قئركذيةك، قازان ايلارئندا قاراؤئلقوجانئث، بالقئ ءبيدئث، شوقئ سذلتاننئث اؤئلدارئن شاپتئ. حانعا ورئنبوردان پودپولكوأنيك گةكة باستاعان اسكةر كذشئ كومةككة كةلدئ. 700 كازاك-ورئس، ةكئ زةثبئرةك، حاننئث 400 ساربازئنا يساتايدئث 2000-نان استام ساربازئ بةتپة-بةت كةلدئ. 1837 ج. 15 -قاراشادا تاستوبة دةگةن جةردة شايقاس باستالدئ. كذشئ باسئم جازالاؤشئلار تةگةؤرئنئنة شئداي الماعان كوتةرئلئسشئلةر توپ-توپقا ءبولئنئپ كةتتئ. 1838 ج. كوكتةمدة حالئق قوزعالئسئ قايتا كذشةيدئ. بذل كةزدة ءسئبئر وثئرئنةن شةگئنگةن كةنةسارئ اسكةرئنئث ءبئر بولئگئ ورئنبور ولكةسئنة اؤئسقان-دئ. ولاردئث يساتاي توبئنا قوسئلؤئنان قورئققان ورئنبور گؤبةرناتورئ أ.ا.پةروأسكيي كوتةرئلئسشئلةرگة قارسئ قاؤئرت كذش جينادئ. ورسك بةكئنئسئ جاعئنان قذرامئندا ورال پولكئ كازاكتارئ بار بايماعامبةت سذلتاننئث جاساعئ، ورئنبوردان گةكة اسكةرئ قارسئ شئقتئ. 1838 ج. 12 شئلدةدة يساتاي جاساعئ مةن پودپولكوأنيك گةكة باستاعان جازالاؤشئ اسكةر اقبذلاق دةگةن وزةننئث بويئنداعئ شايقاستا بةتپة-بةت كةزدةستئ. وسئ شايقاستا يساتاي قازا تاؤئپ، كوتةرئلئسشئلةر تالقاندالدئ. 1846 ج. ماحامبةت جالدامالئلاردئث قولئنان قازا تاپتئ.
وتارلاؤ بارئسئندا پاتشا ذكئمةتئ قازاق جةرئندةگئ حاندئق بيلئكتئ جويؤعا كئرئستئ. 1815 ج. ورتا جذزدة ءؤالي حاننئث بيلئگئن السئرةتؤ ماقساتئمةن، ةكئنشئ حان ةتئپ بوكةيدئ قويدئ. 1817 ج. بوكةي، 1819 ج. ءؤالي حان قايتئس بولعان سوث، پاتشا ذكئمةتئ ورتا ءجذزدئ بئرنةشة اكئمشئلئككة ءبولدئ. 1822 ج. ءسئبئردئث گةنةرال-گؤبةرناتورئ م.م.سپةرانسكيدئث باسشئلئعئمةن «ءسئبئر قازاقتارئ تؤرالئ جارعئ»، 1824 ج. «ورئنبور قازاقتارئ جونئندةگئ جارعئ» دةگةن قذجاتتارمةن قازاق جةرئن باسقارؤ ءتارتئبئ بةلگئلةندئ. وسئ زاثدار بويئنشا ورتا ءجذز بةن كئشئ ءجذز حاندئقتارئ جويئلدئ. كئشئ جذزدة (سوثعئ حان شةرعازئ ايشؤاقوأ) حاندئق بيلئكتئث ورنئنا رةسةيدةگئ سياقتئ اكئمشئلئك باسقارؤ جذيةسئ قالئپتاستئ. ال ورتا جذزدة «اعا سذلتان» دةگةن باسقارؤشئ قئزمةت ةنگئزئلدئ. ئشكئ وكرؤگتةر قذرئلدئ. وكرؤگتةر بولئستارعا، بولئستار اؤئلدارعا ءبولئندئ. بولئسقا ءبولؤ نةگئزئنة رؤلئق ذستانئم الئندئ.
19 ع-دئث باسئندا حيؤا مةن قوقان حاندارئ وثتذستئك قازاقستانعا ءوز باقئلاؤلارئن ورناتتئ. قازاقتار قوقان مةن حيؤا بيلةؤشئلةرئنة قارسئ ءجيئ-ءجيئ باس كوتةرئپ وتئردئ. 1821 ج. تةنتةك تورة باسقارعان تذركئستان، شئمكةنت، اؤليةاتا ماثئ قازاقتارئ قوقان بيلةؤشئلةرئنة قارسئ كوتةرئلئسكة شئقتئ. كوتةرئلئسشئلةر سايرام قالاسئن شابؤئلمةن الدئ. 1819 ج. 18 -قاثتاردا سوك ابئلايحانوأ سذلتان وزئنة قاراعان 55462 اداممةن رةسةيگة ادال بولاتئنئ تؤرالئ انت بةردئ. 1845-47 ج. ذلئ ءجذز رؤلارئ (وثتذستئكتة كوشئپ جذرگةن، قوقان حاندئعئنا باعئناتئندارئنان باسقالارئ) رةسةيگة قارادئ. 1847 ج. ورتا ءجذز قازاقتارئنئث باسئم كوپشئلئگئ رةسةي بودانئ بولئپ، قازاقستاننئث يمپةرياعا قوسئلؤ ذدةرئسئ اياقتالؤعا جاقئندادئ. اسكةري-اكئمشئلئك وتارلاؤ 19 ع-دئث 2-جارتئسئنا دةيئن جالعاستئ. 1831 ج. اياگوز، 1847 ج. قاپال، 1854 ج. أةرنئي اسكةري بةكئنئستةرئ سالئندئ. 1855 ج. لةپسئ، ءذرجار ستانيسالارئ سالئندئ. جةتئسؤ ولكةسئندة 1847-67 ج. ارالئعئندا كازاك-ورئستار تذراتئن 14 ستانيسا ورئن تةپتئ. بذل بةكئنئستةر رةسةيدئث ئلة وزةنئنئث ارعئ بةتئندةگئ بيلئگئن نئعايتؤعا ارنالعان تئرةك پؤنكتتةر بولدئ. 20-40 جئلدارئ قارقارالئ، كوكشةتاؤ، اياگوز، اقمولا، باياناؤئل، امانقاراعاي وكرؤگتةرоن قذرؤ اياقتالدئ. ذلئ جذزدئث رةسةيگة قوسئلعان اؤداندارئن باسقارؤ ءذشئن 1848 ج. باتئس ءسئبئر گةنةرال-گؤبةرناتورئنا باعئناتئن ذلكةن وردانئث پريستاأئ لاؤازئمئ بةلگئلةندئ.
رةسةي 19 ع-دئث 40-جئلدارئندا حيؤا حاندئعئنا شابؤئل جاسادئ. حيؤا حاندئعئ بذل كةزدة مةرأتئ باسئپ الئپ، ماثعئستاؤ، ءذستئرت پةن سئر قازاقتارئنا بيلئك جذرگئزئپ تذرعان بولاتئن. ءبئراق، گةنةرال أ.ا. پةروأسكيي باسشئلئق ةتكةن حيؤاعا قارسئ جورئق (1839- 40) ءساتسئز اياقتالدئ. بذل كةزدة اؤعانستان، يران، قئتايدئث باتئسئندا، بذحارادا، حيؤادا، قوقاندا، قازاقستاننئث وثتذستئگئندة اعئلشئندار ارةكةت ةتة باستاعان. 1839 ج. اعئلشئندار اؤعانستانعا باسئپ كئردئ.
كةنةسارئ قاسئم ذلئ باستاعان قوزعالئس (1837- 47).
19 ع-دئث العاشقئ شيرةگئندة پاتشا ذكئمةتئ قازاقستانعا اكئمش.-ساياسي وزگةرئستةر ةنگئزؤگة تئرئستئ. 1822 -جئلعئ «ءسئبئر قازاقتارئ تؤرالئ جارعئ» دالالئق اؤدانداردئ باسقارؤدئث قذرئلئمئن وزگةرتتئ. ةندئ باسقارؤدئث وكرؤگتئك جذيةسئ ةنگئزئلدئ. قارقارالئ (بذرئنعئ بوكةي حاننئث يةلئگئندةگئ) جانة كوكشةتاؤ (ءؤالي حاننئث يةلئگئندةگئ) وكرؤگتةرئن قذرئپ، ورتا ءجذز بةن ذلئ ءجذزدئث رؤلارئ مةكةندةگةن ايماقتاردئث تذيئسكةن جةرئندةگئ جايئلئمداردئ تارتئپ الا باستادئ. 19 ع-دئث 30-جئلدارئندا وتارشئلدئق ساياساتقا قارسئ ابئلايدئث كئشئ ذلئ قاسئم تورة باس كوتةردئ. قوقان حاندئعئنا ارقا سذيةمةك ويمةن، 40 مئث ذيمةن قوقان حاندئعئنئث قول استئنا كوشئپ باردئ. ونئث قوقاندئقتاردان كذتكةن ءذمئتئ اقتالمادئ. ذلدارئ سارجان، ةسةنگةلدئ، كةيئنئرةك ءوزئ مةرت بولدئ. وتارلئق ةزگئنئث كذشةيؤئ، شذرايلئ جةرلةردئ تارتئپ الئپ، بةكئنئستةر سالؤ كةنةسارئ قاسئم ذلئ باستاعان قازاق حالقئنئث ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئن (1837-47) تؤدئردئ. 1838 -جئلدئث كوكتةمئنةن باستاپ كةنةسارئ جاساقتارئ پاتشا اسكةرئنة قارسئ جوسپارلئ كذرةس جذرگئزدئ. اقمولا قالاسئن قيراتتئ، قوثئرقذلجا اؤئلئن شاپتئ. 1840 ج. كذزدة ئرعئز بةن تورعاي ماثئندا پاتشا اسكةرئمةن قارؤلئ قاقتئعئس باستالدئ. 1841 ج. قئركذيةكتة ءذش ءجذز وكئلدةرئ كةنةسارئنئ حان ةتئپ سايلادئ. كةنةسارئ ةل بيلةؤ ءتارتئبئن وزگةرتتئ. الئم-سالئق رةفورماسئ ئسكة اسئرئلدئ. ةگئنشئلئكتئ دامئتؤعا، كورشئ ةلدةرمةن ساؤدا-ساتتئق جاسالئپ، كةرؤةننةن سالئق الئناتئن بولدئ. حان كةثةسئ قذرئلدئ. جاساقتار جذزدئكتةرگة، مئثدئقتارعا ءبولئندئ. كةنةسارئ ورئس ذكئمةتئمةن تاتؤ كورشئلئك قارئم-قاتئناس ورناتؤعا تئرئستئ. 1841-42 ج. كةنةسارئ جاساقتارئ قوقاندئقتارعا قارسئ سوعئس جذرگئزدئ. سوزاق، ساؤراندئ الدئ. قوقاندئقتار كةنةسارئمةن كةلئسسوز جذرگئزؤگة ءماجبذر بولدئ. بذحار ءامئرئ، حيؤا حاندئعئ كةنةسارئمةن تذسئنئستئك قاتئناسقا كوشتئ. 1843 ج. ورئنبور گةنةرال-گؤبةرناتورئ پةروأسكيدئث ورنئنا كةلگةن گةنةرال أ.ا.وبرؤچةأ باتئس ءسئبئر گؤبةرناتورئ پ.د. گورچاكوأپةن بئرگة كةنةسارئنئ قؤعئنداؤعا كئرئستئ. ئرعئز وزةنئ بويئندا پاتشا اسكةرئنئث ءبئر توبئمةن كةزدةسكةن كةنةسارئ پاتشا ذكئمةتئمةن كةلئسسوز جذرگئزئپ جاتقانئن ايتئپ سوعئستئ بولدئرمادئ. بذل تذستا ةكئ جاق تا اسكةري دايئندئعئن مذقيات جذرگئزئپ جاتتئ. 1844- 45 ج. كوتةرئلئس ءورشئدئ. وعان سئر بويئنئث، وثتذستئگئنئث قازاقتارئ قوسئلدئ. كةنةسارئ ءوز اسكةرئنئث سانئن 20 مئث ادامعا جةتكئزدئ. كةنةسارئ جاساقتارئن قذرتؤ، حالئق قوزعالئسئن باسؤ ءذشئن 1844 ج. جازدا ور بةكئنئسئنةن، ذلئتاؤدان، توبئل ءوز. باعئتئنان شئققان پاتشا اسكةرئنئث ءذش توبئمةن كةسكئلةسكةن شايقاستاردان سوث، 1845 ج. كةنةسارئ ذلئ ءجذز جةرئنة قونئس اؤدارئپ، حالئق كذشئن بئرئكتئرؤدئ، قئرعئزدارمةن وداقتاسئپ، قوقان حاندئعئنا شابؤئل جاساؤدئ، ءسويتئپ ولاردئث قول استئنداعئ قازاقتاردئ ازات ةتؤدئ ماقسات ةتتئ. قئتايمةن كةلئسسوز جذرگئزؤ ءذشئن، قذلجاعا ةلشئ جئبةردئ. 1845 ج. قازان-قاراشا ايلارئندا كةنةسارئ اسكةرئ قوقان حاندئعئنا جورئققا اتتاندئ. ولار قورعان، جاثا جذلةك، سوزاق بةكئنئستةرئن الدئ. پاتشا ذكئمةتئ قئرعئز ماناپتارئن، كةنةسارئعا قاس باي-سذلتانداردئث باسئن قوسئپ، كوتةرئلئسشئلةرگة سوققئ بةرؤدئ ئسكة اسئرؤعا كئرئستئ. 1847ج. ساؤئردة كةنةسارئ جاساقتارئمةن قئرعئز جةرئنة باسئپ كئردئ. قئرعئزدارمةن سوعئس ئستئقكولدئث تاؤ شاتقالئ قويناؤئندا، شؤ ءوزةنئ جاعئسئندا ءوتتئ. كةنةسارئنئ توقماقتئث ماثئندا كةكئلئك-سةثگئر تاؤئنداعئ مايتوبة دةگةن جةردة قئرعئزدار مةن گةنةرال أيشنةأسكيي جاساعئ، قوقان حاندئعئ اسكةرئ قورشاؤعا الئپ تذتقئنعا ءتذسئردئ دة، ايؤاندئقپةن ءولتئردئ.
حيؤا، قوقان حاندارئ سئردئث تومةنگئ اعئسئ بويئنداعئ، ئرعئز، تورعاي، ةمبئ وزةندةرئنئث بويئنداعئ قازاقتاردئ بيلةؤگة تئرئستئ. سئردئث تومةنگئ اعئسئ بويئنداعئ جاثاداريا جانة قؤاثداريا القاپتارئن باسئپ الئپ، اسكةري بةكئنئستةر سالدئ. قازاقتاردان زةكةت پةن ذشئر جينادئ. سئر قازاقتارئ حيؤا، قوقان ةزگئسئنة قارسئ كوتةرئلدئ. ونئ ءالئم رؤئنان شئققان جانقوجا نذرمذحامةد ذلئ باسقاردئ. 1843 ج. جانقوجا باتئردئث جاساقتارئ قؤاثداريا بويئنداعئ حيؤالئقتار قامالئن، كةيئنئرةك بةسقالا قامالئن تالقاندادئ. سئر قازاقتارئ سولتذستئك-باتئس جاقتان قاؤئپ تؤعئزا باستاعان ورئستارعا دا قارسئ شئقتئ. 1849 ج. رايئم بةكئنئسئنة ورئنبور كازاك-ورئستارئنئث العاشقئ 26 وتباسئ قونئستاندئ. ولار قازاقتاردئ وتئرعان جةرلةرئنةن ئعئستئردئ. 1853 ج. ورئس اسكةرئ اقمةشئتتئ (بذگئنگئ قئزئلوردا) باسئپ الدئ. ءسويتئپ، سئرداريا اسكةري جةلئسئ پايدا بولدئ. وعان رايئم بةكئنئسئنةن اقمةشئتكة دةيئنگئ جةرلةر كئردئ. بذل جةرلةردة وتارشئلار قاتاث ءتارتئپ ورناتتئ. 1857 جئلعا دةيئن ءذش مئث قازاق وتباسئ جةرئنةن ايرئلدئ. رةسةيگة قارسئ سئر قازاقتارئنئث كوتةرئلئسئ 1856 ج. جةلتوقسان ايئندا باستالدئ. كوتةرئلئس بذكئل قازالئ ءوثئرئن قامتئدئ. كازاك-ورئستاردئث سولداتسكايا سلوبوداسئ كةنتئن جويئپ، 1856 ج. سوثئندا جانقوجا قازالئ فورتئن قورشادئ. ءبئراق، كذشئ باسئم دذشپاندارئنان جةثئلئپ، جانقوجا 20 شاقتئ قازاق اؤئلدارئمةن سئردئث وث جاعالاؤئنا، حيؤا حاندئعئنئث جةرئنة ءوتئپ كةتتئ.
1853-58 جئلداردا ةسةت كوتبارذلئ باستاعان كئشئ ءجذز قازاقتارئنئث كوتةرئلئسئ بولدئ. كوتةرئلئستئث شئعؤئنا ارال تةثئزئنئث باتئس جاعئنداعئ ذلكةن جانة كئشئ بورسئقتئ، سام قذمئن، ساعئز، جةم وزةندةرئنئث بويئن مةكةندةگةن شةكتئ رؤئنا ءتذتئن سالئعئن سالؤ، اسكةري ماقسات ءذشئن كذش-كولئك الؤ، بةكئنئس سالئنؤئ سالدارئنان جايئلئمدئقتاردئث تارئلؤئ سةبةپ بولدئ. 1855 - جئلعئ 8 شئلدةدة ةسةت جاساقتارئ ارئستان جانتورين (ءابئلقايئر حاننئث ذرپاعئ) سذلتاننئث لاگةرئنة شابؤئل جاساپ، ونئ ءولتئردئ. ءبئراق قارؤ-جاراق جةتئسپةي، كوتةرئلئسشئلةر شةگئنؤگة ءماجبذر بولدئ. ةسةتتئث قولعا تذسكةن 18 ساربازئن پاتشا ذكئمةتئ سئبئرگة ايداپ، 3 ادامئن اتتئ. 1858 ج. قئركذيةكتة سام قذمئندا جةثئلگةن ةسةت كوتةرئلئستةن باس تارتئپ، ذكئمةتكة ادال قئزمةت ةتؤگة ؤادة بةردئ.
1854 ج. أةرنئي (الماتئ) بةكئنئسئ سالئنعاننان كةيئن، باتئس سئبئردةن جةتئسؤعا قازاق-ورئس اسكةرلةرئ مةن ورئس شارؤالارئ قونئس اؤدارا باستادئ. جةتئسؤدا ذستةمدئك ةتؤدةن ءبئرجولاتا ايئرئلؤ قاؤپئنةن قورئققان قوقان حانئ قازاق، قئرعئزداردئ ءوز ؤئسئندا ذستاؤعا بار كذشئن سالدئ. اؤليةاتا، مةركة، بئشكةك، توقماق، ت.ب. بةكئنئستةردئث اسكةرلةرئن كذشةيتتئ. 1860 ج. كذزدة قوقان حانئ الماتئ بةكئنئسئنة شابؤئل جاساؤعا 20 مئثداي اسكةر جئبةردئ. ذزئناعاش تذبئندةگئ شايقاستا (1860 ج. قازان) گ.كولپاكوأسكيي باستاعان شاعئن وترياد قوقان اسكةرلةرئن جةثدئ. ذزئناعاشتاعئ جةثئس جةتئسؤدئ قوقان ذستةمدئگئنةن قذتقارعانئمةن، ةندئ رةسةي يمپةرياسئنئث ةزگئسئنة سالئپ بةردئ.
19- عاسئردئث 60-جئلدارئندا قازاقستاننئث رةسةيگة قوسئلؤ ذدةرئسئ اياقتالدئ. كاسپيي جاعالاؤئنان التايعا دةيئنگئ، توبئل وزةنئنةن تيان-شان تاؤئنا دةيئنگئ ذلان-بايتاق ةل رةسةي يمپةرياسئنئث قذرامئنا ةندئ. پاتشا ذكئمةتئ وسئ كةث ولكةنئ باسقارؤ ماقساتئمةن رةفورمالار جذرگئزدئ. 1867 ج. تذركستان گةنةرال-گؤبةرناتورلئعئنا باعئناتئن جةتئسؤ جانة سئرداريا وبلئستارئ، ال 1868 ج. ورئنبور گةنةرال-گؤبةرناتورلئعئنا قاراستئ ورال مةن تورعاي، باتئس ءسئبئر گةنةرال-گؤبةرناتورلئعئنا قارايتئن اقمولا جانة سةمةي وبلئستارئ قذرئلدئ. وبلئستار ؤةزدةرگة، ؤةزدةر بولئستارعا، بولئستار اؤئلدارعا ءبولئندئ. اكئمشئلئك بولئكتةر اؤماقتئق ذستانئم بويئنشا ذيئمداستئرئلدئ. پاتشا ذكئمةتئ "رؤلئق بئرلةستئكتئث رولئن تومةندةتئپ، رؤ اقساقالدارئ مةن بيلةرئنئث ئقپالئن جويؤدئ كوزدةدئ. بارلئق جةر مةملةكةت مةنشئگئ دةپ جاريالاندئ. قازاقستانداعئ 1867- 68 -جئلدارداعئ رةفورمالار سوت قذرئلئسئنا دا وزگةرئستةر ةنگئزدئ. قازاقستاندا رةسةي يمپةرياسئنئث قذقئعئ مةن سوتئ قولدانئلدئ، سونئمةن بئرگة ئشئنارا ادةتتئك قذقئق پةن بيلةر سوتئ دا قالدئرئلدئ. ءبئراق بيلةر سوتئ تةجةلئپ، ةل باسقارؤدئث جاثا جذيةسئنة يكةمدةلدئ.
رةسةيدة اگرارلئق ماسةلةنئث شةشئلمةؤئ، قازاق دالاسئنا قونئس اؤدارؤ ساياساتئنئث جوسپارلئ تذردة جذرگئزئلؤئ ولكةنئث الةؤمةتتئك ةكونوميكالئق. جاعدايئنا وزگةرئستةر ةنگئزدئ. بذرئنعئ جاپپاي كوشپةلئ شارؤاشئلئقتاردئث ورنئنا ةندئ وتئرئقشئلئقپةن قاتار مال باعؤ جانة ةگئن ةگؤ سياقتئ شارؤاشئلئقتئث جاثا تذرلةرئ ورنئعا باستادئ. ذكئمةتتئث قاؤئمدئق جةرلةردئ تارتئپ الئپ، كذنكورئس جةر-سؤدان ايئرؤئ قازاق قوعامئنئث الةؤمةتتئك بولشةكتةنؤئن تؤعئزدئ. قازاقستاندا ونةركاسئپ وندئرئستةرئ، ءتذرلئ كاسئپشئلئك اشئلئپ (مئسالئ: اؤئل شارؤاشئلئعئ شيكئزاتتارئن وثدةيتئن - ماي شايقايتئن، تةرئ وثدةيتئن، ذن تارتاتئن، ت.ب.)، جةدةل دامي باستادئ. شئمكةنت پةن تذركئستاندا ماقتا تازالايتئن زاؤئتتار، ال أةرنئي (الماتئ) قالاسئندا تةمةكئ شئعاراتئن ةكئ كاسئپورئن جذمئس ئستةدئ. ارال تةثئزئندة، پاألودار ؤةزئندةگئ قاراباس كولئندة تذز ءوندئرؤ قولعا الئندئ. اسئرةسة عاسئر باسئندا ونئث ماثئزئ كذشةيدئ. تذز جةرگئلئكتئ مذقتاج ءذشئن دة، سول سياقتئ شةتكة شئعارؤ ءذشئن دة ءوندئرئلدئ. ولاردئث نةعذرلئم ئرئلةرئ ئشكئ ورداداعئ 5 مئث قازاق جذمئس ئستةگةن باسقذنشاق، پاألودار ؤةزئندةگئ كورياكوأ كاسئپشئلئكتةرئ ةدئ. جايئق، ةمبئ، ةرتئس وزةندةرئ، ارال مةن كاسپيي تةثئزدةرئ ايدئندارئندا بالئق كاسئپشئلئگئ جانداندئ. قازاقستاندا 19 -عاسئردئث سوثئ مةن 20 -عاسئردئث باسئندا سپاسسك مئس قورئتؤ زاؤئتئ، ؤسپةنسك مئس كةنئشئ، قاراعاندئ كومئر كةنئشئ، ةكئباستذز جانة ريددةر كاسئپورئندارئ شةت ةل ونةركاسئپشئلةرئنئث دة (ا ق ش، گةرمانيا، بةلگيا، شأةسيا) نازارئن اؤدارئپ، ولكة بايلئعئ تالان-تاراجعا ءتذستئ. 20 - عاسئردئث باسئندا التئن شئعارؤ، كومئر ءوندئرؤ (ةكئباستذزدا، قاراعاندئدا)، مذناي (باتئس قازاقستاندا، ورال-ةمبئ ايماعئندا) شئعارؤ ارتا ءتذستئ. رةسةيدة كاپيتاليزمنئث كةث قانات جايئپ، ونئث ذلتتئق شةت ايماقتارئنا تارالؤئ ناتيجةسئندة قازاقستاندا بانك بولئمدةرئ مةن نةسية مةكةمةلةرئ قذرئلا باستادئ. مةملةكةتتئك بانكتئث ولكةدةگئ بولئمدةرئ، ساؤدا-ونةركاسئپتئك ورتالئقتارئ ورالدا (1876)، قئزئلجاردا (1881)، سةمةيدة (1887)، ومبئدا (1895)، الماتئدا (1912) اشئلدئ. ساؤدا-ساتتئق، الئس-بةرئس قذشةيدئ. نةگئزئنةن مال ساتئلدئ. ءار جازدا رةسةي ورتالئعئنا اقمولا، قارقارالئ جانة سارئسؤ ؤةزدةرئنةن 60 مئثعا تارتا ءئرئ قارا مال، 200 مئثعا تارتا قوي جئبةرئلئپ تذردئ. سئرتقا شئعارئلاتئن استئق كولةمئ دة ارتتئ. ورال، ورئنبور، سةمةي قالالارئ استئقپةن ساؤدا جاساؤدئث ءئرئ ورتالئقتارئنا اينالدئ.
19 ع-دئث ةكئنشئ جارتئسئ مةن 20 - عاسئردئث باسئندا ساؤدا-ساتتئقتئث جاثا - جارمةثكةلئك ءتذرئ پايدا بولدئ. قارقارالئ ؤةزئندةگئ قوياندئ، قئزئلجار ؤةزئندةگئ تايئنشاكول، أةرنئي ؤةزئندةگئ قارقارا جارمةثكةلةرئ نةعذرلئم ءئرئ ساؤدا ورتالئقتارئ سانالدئ. 20 ع-دئث باسئندا قالا حالقئنئث سانئ وسة ءتذستئ. ورال (47،5 مئث ادام تذردئ)، قئزئلجار مةن الماتئ (43،2 مئثنان)، سةمةي (34،4 مئث) ءئرئ قالالار سانالدئ.
قازاقستاندا ونةركاسئپتئث دامؤئندا تةمئر جول زور رول اتقاردئ. ولكةدة ورئنبور-تاشكةنت، ترويسك، التاي جانة جةتئسؤ ت. جولدارئن سالؤ جةدةلدةتئلدئ. 1917- جئلعا دةيئن قازاقستاندا بارلئعئ 2793 شاقئرئم جول توسةلدئ. سؤ جولدارئ دا (سةمةي وبلئسئندا) پايدالانئلدئ. ةرتئس وزةنئ ارقئلئ "پاروحود شارؤاشئلئعئ مةن باتئس-ءسئبئر ساؤدا سةرئكتةستئگئ كومپانيالارئ جذك تاسئدئ. ونةركاسئپتئث دامؤئ، تةمئر جول، سؤ جولدارئنئث كةثئنةن پايدالانئلؤئ قازاقستاندا جذمئسشئ كادرلارئنئث قالئپتاسؤئنا العئشارت جاسادئ. 1913 ج. ولكةدةگئ جذمئسشئلار سانئ 75 مئث ادامعا جةتتئ. ال قازان توثكةرئسئ مةن وزگةرئستةر ءجذرئپ جاتقان كةزةثدة قازاقستان جذمئسشئلارئنئث سانئ 90 مئثعا جةتتئ. فابريكا-زاؤئتتاردا جذمئس ئستةگةن قازاق جذمئسشئلارئنئث تذرمئس جاعدايئ تومةن (جذمئستئث ةث اؤئرئنا جئبةرئلدئ، ماردئمسئز جالاقئ تاعايئندالدئ، كوپتةگةن ايئپپذل سالئندئ، باسقا ذلت جذمئسشئلارئنان كةمسئتئپ، الالاؤشئلئق ورئن الدئ) بولدئ. 19 ع-دئث سوثئ مةن 20 ع-دئث باسئندا قازاق ولكةسئ رةسةيگة تولئعئمةن كئرئپتار كذي كةشتئ.
20 ع-دئث باسئندا ولكةنئث جاعدايئنا كةرئ اسةر ةتكةن فاكتورلاردئث ءبئرئ - اؤئل شارؤاشئلئعئ ساياساتئ ةدئ. قونئس اؤدارؤ كةث قانات جايدئ. قازاقستاننئث اؤماعئ بئرنةشة قونئس اؤدارؤ ايماقتارئنا (تورعاي، ورال، سةمةي، سئرداريا، جةتئسؤ) ءبولئندئ. "قونئس اؤدارؤ قورئن جاساؤ ءذشئن قذرئلعان قونئس اؤدارؤ مةكةمةلةرئ "ارتئق" جةرلةر ئزدةستئرؤگة كئرئستئ. قازاق وتباسئلارئ اتامةكةن-شذرايلئ جةرلةرئنةن قؤئلئپ جاتتئ. قازاق حالقئنئث عاسئرلار بويئ قالئپتاسقان ءداستذرلئ مال شارؤاشئلئعئنئث قذلدئراؤئ، اسئرةسة «ستولئپين رةفورماسئ» كةزئندة كذشةيدئ. 1906 ج. رةسةي يمپةرياسئنئث پرةمةر-ءمينيسترئ بولئپ تاعايئندالعان پ.ا. ستولئپيننئث رةفورماسئ بويئنشا شارؤالارعا ءوز ذلةستةرئمةن قاؤئمنان شئعئپ، جةكة شارؤاشئلئقتار قذرؤلارئنا ةركئندئك بةرئلدئ. ستولئپين بذل ماسةلةنئ شةشؤگة استئق ةگؤگة قولايلئ ءوثئر رةتئندة قازاق دالاسئن پايدالاندئ. رةسةيدةن قونئس اؤدارؤشئ شارؤالاردئث قازاقستاندا كؤلاك شارؤاشئلئقتارئن قذرؤئنا ءتذرلئ جةثئلدئكتةر جاسالدئ. جةر ءبولؤشئ ذيئمدارعا جةرگئلئكتئ حالئقتئ اتامةكةندةرئنةن زورلئقپةن كوشئرئلئپ، ولاردئث جةرئنة شارؤا-كؤلاكتاردئ قونئستاندئرؤعا رذقسات بةرئلدئ. قونئس اؤدارؤ ناؤقانئ ناتيجةسئندة 1895 - 1905 ج. دالالئق وبلئستارعا 294 296 ادام، ال 1906 - 10 ج. 770 مئثنان استام قونئس اؤدارؤشئلار كةلدئ. «ستولئپيننئث اگرارلئق ساياساتئ» قازاقتاردئ جةرئنةن ايئرؤمةن قوسا، ولاردئث ولكةدة ذلةس سانئنئث ازايؤئنا دا سةبةپ بولدئ.
قازاقستاندئ قوسئپ العاننان كةيئن رةسةي ولكةنئث تابيعاتئن، تاريحئن، ةكونوميكاسئن زةرتتةي باستادئ. قازاق ولكةسئن زةرتتةؤشئلةردئث ءبئرئ ورئس گةوگرافيا قوعامئنئث باسشئسئ پ.پ. سةمةنوأ-تيانشانسكيي (1827- 1914) ةدئ. ونئث باسشئلئعئمةن كوپ تومدئق «رةسةي. وتاندئ گةوگرافيالئق تذرعئدان تولئق بايانداؤ» دةپ اتالاتئن زةرتتةؤ قذراستئرئلئپ، باسئپ شئعارئلدئ. ونئث «قازاق ولكةس»، «تذركستان ولكةس» دةپ اتالاتئن ةكئ تومئ قازاقستان مةن ورتا ازيانئث گةوگرافيالئق جاعدايئن، تابيعي بايلئعئن، تاريحئن، حالئق تذرمئسئن بايانداؤعا ارنالدئ. «تذرك تايپالارئنئث اؤئز ادةبيةتئنئث ذلگئلةرئ» اتتئ ةثبةك جازعان پةتةربور اكادةمياسئنئث اكادةميگئ أ.أ.رادلوأ قازاق حالقئنئث اؤئز ادةبيةتئن زةرتتةؤگة زور ذلةس قوستئ. سونداي-اق "قاسئم پاتشالارئ مةن حانزادالارئ تؤرالئ زةرتتةؤئ، «قئرعئز-قايساقتار (قازاقتار) تؤرالئ تاريحي مالئمةتتةرئ» دةپ اتالاتئن كئتاپتاردئث اأتورئ شئعئستانؤشئ-عالئم أ.أ. أةليامينوأ-زةرنوأ قازاق حالقئ تاريحئنئث ماثئزدئ كةزةثدةرئن زةرتتةدئ. 1841 ج. بوكةي حاندئعئندا، 1850 ج. ورئنبوردا شةكارالئق كوميسسيا جانئنان قازاق ازاماتتئق مةكتةبئ اشئلدئ. 1877 ج. ئ.التئنساريننئث كذش سالؤئمةن ئرعئزدا قئزدار ؤچيليششةسئ جذمئس ئستةي باستادئ. 1890 - 96 ج. تورعايدا، قوستانايدا، قارابذتاقتا، اقتوبةدة ورئس-قازاق ؤچيليششةلةرئ، 1883 ج. ورئنبوردا قازاق مذعالئمدةر مةكتةبئ اشئلدئ. 19 - عاسئردئث 2-جارتئسئندا قازاق حالقئنئث شوقان ءؤاليحان، ئبئراي التئنسارين، اباي قذنانباي ذلئ سياقتئ ازاماتتارئ ءومئر ءسذرئپ، شئعارماشئلئقپةن اينالئسسا، 20 - عاسئردئث باسئندا ولاردئث قاتارئن شاكارئم قذدايبةردئ ذلئ، ماعجان جذماباي، احمةت بايتذرسئن ذلئ، مئرجاقئپ دؤلات ذلئ، ت.ب. تولئقتئردئ. 19- 20 ع-دئث باسئندا قازاق مؤز. مادةنيةتئ ورلةؤ كةزةثئن باستان وتكةردئ. سازگةرلةر: قذرمانعازئ، دينا نذرپةيئسوأا، تاتتئمبةت، ئقئلاس، ءانشئ-سازگةرلةر: ءبئرجان سال، اقان سةرئ، مذحيت، جاياؤ مذسا، ءمادي شئعارمالارئ حالئق اراسئنا كةث تارادئ. 1870 ج. 28 - ناؤرئزدا «تذركستان ؤالاياتئنئث گازةتئ»، 1888 ج. 1 - قاثتاردا، «دالا ؤالاياتئنئث گازةت»، 1911 ج. "ايقاپ" جؤرنالئنئث العاشقئ ساندارئ جاريالاندئ. 1913 - 18 ج. ارالئعئندا شئققان "قازاق" گازةتئ قازاق قوعامئنئث بارلئق سالالارئنان جان-جاقتئ حاباردار ةتئپ تذردئ.
1905 ج. 9 قاثتاردا «قاندئ جةكسةنبئدةن» باستالعان ءبئرئنشئ ورئس توثكةرئسئنةن قازاقستان دا سئرت قالمادئ. اقپان ايئندا تذركئستاندا، پةروأسكئدة، جوسالئدا، شالقاردا دةمونستراسيالار، مامئر ايئندا أةرنئي، قوستانايدا جذمئسشئ تولقؤلارئ ءوتتئ. 1905 ج. جازدا قازاق حالقئنئث ذكئمةتكة نارازئلئعئ ذيئمداسقان ءارئ ساياسي سيپات الدئ. قوزعالئستئث باسئندا ذلتتئق ينتةلليگةنسيا تذردئ. 1905 ج. جازدا قوياندئ جارمةثكةسئندة 14500 ادام قول قويعان قارقارالئ ذندةؤئن دايئنداؤشئلار قاتارئندا ءاليحان بوكةيحان، احمةت بايتذرسئن ذلئ، جاقئپ اقباي، ت.ب. زيالئلارئ تذردئ. پةتيسيادا قازاق حالقئنئث ومئرلئك ماثئزدئ مذقتاجدارئ، ساياسي، شارؤاشئلئق ماسةلةلةر قويئلدئ. 18-19 قازاندا ورئنبوردا جاپپاي ساياسي ةرةؤئلدةر، 25 - قازاندا ومبئدا ساياسي دةمونستراسيا (تولقؤلار)، 16-28 - قاراشادا سةمةيدة پوشتا-تةلةگراف قئزمةتشئلةرئنئث ةرةؤئلدةرئ ءوتتئ. جذمئسشئ، شارؤا قوزعالئسئنا، 6 - 7 قاراشادا باتئسءسبئر پولكئنئث سولداتتارئ، ال 21 - قاراشادا جاركةنت گارنيزونئنئث سولداتتارئ قوسئلدئ. قازاق جانة ورئس جذمئسشئلارئنئث ةث ءئرئ باس كوتةرؤلةرئ ؤسپةنسك كةنئشئندة بولدئ. ونئ «كاپيتالعا قارسئ ورئس-قازاق وداعئ» باسقاردئ. 1906 ج. اقپاندا سةمةيدة قازاقتاردئث سيةزئ ءوتئپ، وندا قونئس اؤدارؤدئ توقتاتؤ، جةردئ قازاق حالقئنئث مةنشئگئ ةتئپ تانؤ، ءتئل، ءدئن تذتؤ ةركئندئگئ، انا تئلئندة ءبئلئم الؤدئ دامئتؤ، ت.ب. تالاپتار ايتئلدئ. رةأوليؤسيالئق قوزعالئس رةسةيدة ةكئ جارئم جئلعا سوزئلدئ. 1905 ج. 17 - قازانداعئ مانيفةست بويئنشا رةسةيدة مةملةكةتتئك دؤما سايلاندئ. 1906 -جئلعئ 27 - ساؤئردةن 8- شئلدةگة دةيئن ءومئر سذرگةن I-مةملةكةتتئك دؤماعا قازاقستاننان 9 دةپؤتات سايلاندئ. 1907 ج. 20 - اقپاندا ءوز جذمئسئن باستاعان 2-مةملةكةتتئك دؤماعا قازاقستاننان 13 دةپؤتات قاتئستئ. رةأوليؤسيالئق تولقؤ السئرةپ، 1907 ج. 3 - ماؤسئمدا پاتشانئث 2-دؤمانئ تاراتئپ جئبةرؤئنة، قازاقتاردئ سايلاؤ قذقئنان ايئرؤعا مذمكئندئگئ ارتتئ. 1914 ج. 1-تامئزدا رةسةيدئث 1-دذنيةجذزئلئك سوعئسقا تارتئلؤئ قازاقستان حالقئنا اؤئر سوققئ بولئپ ءتيدئ. قازاق حالقئنا "ءوز ةرئكتةرئمةن قارجئ جيناؤئ، مةملةكةتتئك زاةمداردئ زورلاپ جازدئرؤ، سوعئس سالئعئ تذرئندةگئ بارلئعئ 10-عا جؤئق ءتذرلئ سالئقتار مةن باج سالئعئن تولةؤ مئندةتتةلدئ. قازاقتاردئ توناؤ ودان ارئ جالعاستئ، سوعئس جذكتةرئن (استئقتئ) تةمئر جول ستانسئلارئنا جةتكئزؤ ءذشئن ولاردئث كولئكتةرئ زورلئقپةن پايدالانئلدئ. سوعئس ؤاقئتئندا تذركئستان ولكةسئنةن 300 مئث پذت ةت، 70 مئث جئلقئ، 13 مئث باس تذية اكةتئلدئ. 1914 ج. تةك جةتئسؤدان عانا 34 ميلليون سومنئث مالئ مةن مال شارؤاشئلئعئ ونئمدةرئ جونةلتئلدئ. اسكةرگة الئنعانداردئث وتباستارئنا كومةك كورسةتؤ جةلةؤئمةن ةثبةك ةتؤ مئندةتئ ةنگئزئلدئ، قازاقتار جذمئس كذشئ رةتئندة قونئس اؤدارئپ كةلگةندةر دةرةأنيالارئنئث جةرئن جئرتئپ، تذقئمئن سةؤئپ، ءونئمئن جيناپ بةرؤگة ءتيئستئ بولدئ. قالاداعئ ةثبةكشئلةردئث، ونةركاسئپ ورئندارئنداعئ جذمئسشئلاردئث جاعدايئ كذرت ناشارلاپ كةتتئ. ذكئمةتتئث قازاقستاننئث بارلئق وبلئستارئنا توتةنشة سوعئس جاعدايئن ةنگئزؤئ دة حالئقتئث سوعئسقا نارازئلئعئن كذشةيتئپ جئبةردئ. 1915 ج. ماؤسئمدا ةكئباستذز بةن قاراعاندئ كومئر كةندةرئنئث، قازاق تاؤ-كةن قازؤ ونةركاسئبئ اكسيونةرلئك قوعامئنئث، سپاسسك مئس قورئتؤ زاؤئتئنئث قازاق جذمئسشئلارئ ةرةؤئل جاسادئ. 1916 - جئلدئث جازئندا جذمئسشئ قوزعالئسئ ريددةر كةنئشتةرئن، ةمبئ مذناي كاسئپشئلئكتةرئن، ةكئباستذز، بايقوثئر كومئر كةندةرئن، ورئنبور - تاشكةنت تةمئر جولئن قامتئدئ. وسئنداي جاپپاي نارازئلئقتار ناتيجةسئندة 1916 - جئلعئ كوتةرئلئس شئقتئ. كوتةرئلئستئث باستالؤئنا پاتشانئث 1916 - جئلعئ 25-ماؤسئمداعئ مايدانداعئ قارا جذمئسقا قازاق جانة تذركئستان ولكةلةرئنئث 19-دان 43 جاس ارالئعئنداعئ ةر-ازاماتتارئن شاقئرؤ جونئندةگئ جارلئعئ تذرتكئ بولدئ.
شئلدةنئث باسئندا قازاق دالاسئندا كوپ كةشئكپةي قارؤلئ كوتةرئلئسكة اينالعان ستيحيالئق باس كوتةرؤلةر باستالدئ. قازاق قوعامئندا پاتشا جارلئعئ مةن كوتةرئلئسكة دةگةن كوزقاراس ءبئر ءماندئ بولعان جوق. ينتةلليگةنسيانئث كةيبئر وكئلدةرئ (بوكين، نيازبةكوأ، ءجذنئسوأ) جارلئققا قارسئ شئعئپ، ونئ ورئنداؤعا قارسئلاستئق كورسةتؤگة شاقئرسا، "قازاق" گازةتئ توثئرةگئندةگئ زيالئلار (بوكةيحان، بايتذرسئن ذلئ، دؤلات ذلئ، ت.ب.) كذشئ باسئم ذكئمةتكة قارسئ شئعؤدئث حالئقتئ قئرعئنعا ذشئراتاتئنئن ةسكةرتئپ، سابئر ساقتاؤعا شاقئردئ. كوتةرئلئستئث اسا ءئرئ وشاقتارئ جةتئسؤ مةن تورعايدا بولدئ. جةتئسؤ وبلئسئندا قارؤلئ قارسئلئق شئلدة-تامئز ايلارئندا جاپپاي قارقئن الدئ. 17 - شئلدةدة تذركئستان ولكةسئندة سوعئس جاعدايئ جاريالاندئ. پاتشا ذكئمةتئ جةتئسؤعا ءئرئ اسكةري كذشتةردئ جئبةرة باستادئ. قئركذيةك، قازان ايئنئث باسئندا جةتئسؤلئق كوتةرئلئسشئلةر شةگئنئپ، باتئس قئتايعا ءوتئپ كةتؤگة ءماجبذر بولدئ.
تورعاي كوتةرئلئسئ (باسشئلارئ ءا.جانبوسئن ذلئ، ا.يمان ذلئ، ءا.جانگةلدين) 50 مئثداي ادامدئ قامتئدئ. 1916 ج. 21 - قاراشادا تورعايدا 13 بولئس ةل وكئلدةرئ ءابدئعاپاردئ حان، امانگةلدئ يمان ذلئن سارداربةگئ (قولباسئ) ةتئپ سايلادئ. امانگةلدئ كوتةرئلئسشئلةردئ وندئققا، ةلؤلئككة، جذزدئككة، مئثدئققا ءبولدئ. ارنايئ مةرگةندةر وتريادئ قذرئلدئ. كوتةرئلئس شتابئندا اسكةري كةثةس جذمئس ئستةدئ. تورعاي وبلئسئنداعئ كوتةرئلئس پاتشا ذكئمةتئ قذلاتئلعاننان كةيئن عانا توقتادئ. 1916 - جئلعئ كوتةرئلئس قازاق حالقئنئث كوپ عاسئرلئق ذلت-ازاتتئق قوزعالئسئنئث تاريحئندا ماثئزدئ ورئن الادئ. ول وتارلاؤعا جانة يمپةرياليستئك ساياساتقا قارسئ ءوربئدئ.
1917 ج. پاتشانئ تاقتان قذلاتقان اقپان رةأوليؤسياسئنئث وقيعالارئ كوپ ذزاماي قازاقستانعا دا جةتئپ، ناؤرئز ايئنئث باسئندا ءئرئ قالالاردا توثكةرئستئ قولداعان ميتينگئلةر، دةمونستراسيالار ءوتتئ. رةسةيدة قوس وكئمةت بيلئگئ (ؤاقئتشا ذكئمةت پةن جذمئسشئ جانة سولدات دةپؤتاتتارئ كةثةستةرئ) ورنادئ. قازاقستان كوپ وكئمةتتئ قوعامعا اينالدئ. ولكةدة ذلئ دةرجاأالئق ساياسات جالعاسا بةردئ. 1917 ج. كوكتةم، جاز ايلارئندا جذمئسشئ، رةأوليؤسيالئق-دةموكراتيالئق جاستار ذيئمدارئ، ساياسي پارتيالار قذرئلدئ. ومبئداعئ وقؤشئ جاستاردئث 1914 ج. اشئلعان "بئرلئك" مادةني-اعارتؤ ذيئمئ جذمئسئن جاثا ساياسي احؤالعا وراي جانداندئردئ. ساكةن سةيفؤللين اقمولادا «جاس قازاق»، تذرار رئسقذل ذلئ مةركةدة «قازاق جاستارئنئث رةأوليؤسيالئق وداعئ» ذيئمدارئن قذردئ. سپاسسك مئس قورئتؤ زاأتئندا «جاس جذرةك»، قئزئلجاردا "تالاپ"، سةمةيدة "جانار" ت.ب. ذيئمدار جذمئس ئستةي باستادئ.
1917 ج. 21 -28 - شئلدةدة ورئنبوردا 1-بذكئل قازاق سئيةزئ ءوتتئ. دةلةگاتتار ذلتتئق اأتونوميا، جةر-سؤ، ت.ب. ماسةلةلةردئث شةشئلؤئنة، قذرئلتاي جينالئسئنا ازئرلئك جانة قازاق ساياسي پارتياسئن قذرؤ ماسةلةلةرئنة باسا نازار اؤداردئ. سئيةزد، شئن مانئندة، قازاقتئث ذلتتئق ساياسي پارتياسئ - "الاشتئث" سيةزئ بولئپ ايقئندالدئ. ءا.بوكةيحان، م.تئنئشباي ذلئ، م.دؤلات ذلئ، ا.بايتذرسئن ذلئ، ج.دوسمذحامةد ذلئ جانة ح.دوسمذحامةد ذلئ، م.جذماباي ت.ب. الاش پارتياسئنا كئردئ. دةگةنمةن كوپشئلئك قازاق قوعامئ سول كةزةثدة دايئن بولماعاندئقتان الةؤمةتتئك باعدارلاما قابئلداعان جوق. ولار قازاق حالقئن وتارلئق ةزگئدةن ازات ةتؤ ذرانئ توثئرةگئنة توپتاستئ. 1917 - جئلدئث كذزئندة تاعئ ءبئر ذلتتئق-ساياسي ذيئم - قازاقتئث سوسياليستئك پارتياسئ بولئپ سانالعان «ءذش ءجذز» پارتياسئ پايدا بولدئ. كولباي توعئسوأ باسقارعان بذل پارتيا سولشئل باعئت ذستاپ، الاش پارتياسئنا، الاشوردا ذكئمةتئنئث قذرئلؤئنا قارسئ شئعئپ، بولشةأيكتةردئ جاقتادئ. 1917 ج. جاز، كذز ايلارئنئث باسئندا ةلدة حالئقتئث بولشةأيكتةر جاعئنا شئعؤئنا الةؤمةتتئك جاعدايدئث تومةندةؤئ، اشتئققا ؤاقئتشا ذكئمةتتئث شاراسئزدئعئ سةبةپ بولدئ.
كةثةس ءداؤئرئ
1917 ج. 24- قازاندا (6 - قاراشادا) پةتروگرادتا قارؤلئ كوتةرئلئس باستالدئ. ةرتةثئنة كوتةرئلئسشئ جذمئسشئ، سولدات، ماتروستار استانانئث اسا ماثئزدئ ورئندارئن باسئپ الدئ. 25- قازاندا (7 -قاراشادا) تاثةرتةث اسكةري-رةأ. ك-ت ؤاقئتشا ذكئمةتتئث قذلاتئلعانئن حابارلادئ. 1917 ج. 2- قاراشادا بذكئل تذركئستاندئق II توتةنشة سيةزئ ءوز جذمئسئن باستادئ. ونئ مذستافا شوقاي اشتئ. سيةزد تذركئستان اأتونومياسئن (تذركيستون مؤحتارياتئ) (ءتوراعاسئ م.تئنئشباي ذلئ، كةيئن م.شوقاي) جاريالادئ. اأتونوميانئ 1918 ج. اقپاندا بولشةأيكتةر قارؤلئ كذشپةن قؤئپ تاراتتئ.
قازان توثكةرئسئنةن كةيئن قالئپتاسقان ساياسي اؤئر جاعدايدا وزدةرئنئث ءئس-ارةكةتتةرئن ايقئنداپ الؤ ءذشئن ذلتتئق ينتةلليگةنسيا باستاعان قازاق قوعامئ ورئنبوردا (1917 ج. 5 -13 جةلتوقساندا) 2-بذكئل قازاق سيةزئن وتكئزدئ. وعان رةسةيدئث قازاقتار تذراتئن بارلئق وبلئستارئنان دةرلئك وكئلدةر قاتئستئ. سيةزدئ بوكةيحان، بايتذرسئن ذلئ، دؤلات ذلئ ذيئمداستئردئ. سيةزدة الدئمةن تةز وزگةرئپ جاتقان ساياسي جاعدايدا پارتيا تاكتيكاسئن ناقتئلاؤ، قازاق اأتونومياسئن قذرؤ جانة ونئث ذكئمةتئن قالئپتاستئرؤ ماسةلةلةرئ تالقئلاندئ. سيةزد دةلةگاتتارئ ؤاقئتشا ذكئمةت قذلاتئلعاننان كةيئن قازاقتار ءومئرئن قيئنداتئپ جئبةرگةن الاساپئران جاعدايدا ةلدئ ساقتاپ قالؤ ءذشئن، ؤاقئتشا حالئق كةثةسئ تذرئندةگئ بيلئك ورناتؤ، وعان الاشوردا دةگةن ات بةرؤ (ءتوراعاسئ بوكةيحان، اتقارؤ كةثةسئ قذرامئنا 25 ادام كئردئ)، سونداي-اق ميليسيا (ساقشئ) جاساقتاؤ تؤرالئ قاؤلئ قابئلدادئ. قازاق اأتونومياسئنئث استاناسئنا سةمةي (جاثا سةمةي) قالاسئ بةلگئلةنئپ، وعان الاش قالاسئ دةگةن ات بةرئلدئ. الاشوردا جةتةكشئلةرئ كةثةس ذكئمةتئمةن بايلانئس جاساؤعا تئرئستئ. 1918 ج. ناؤرئزدا جانشا دوسمذحامةد ذلئ جانة حالةل دوسمذحامةد ذلئ ماسكةؤگة بارئپ، لةنين جانة ستالينمةن كةلئسسوز جذرگئزدئ. سونداي-اق، 1918 ج. ءساؤئردئث باسئندا حالةل عابباس ذلئ سةمةيدةن توتة جةلئ ارقئلئ ذلت ءئسئ جونئندةگئ حالئق كوميسسارئ ستالينمةن بايلانئسقا شئقتئ. كةلئسسوز بارئسئندا كةثةس تاراپئنان 2-جالپئ قازاق سيةزئ شةشئمدةرئنئث مويئندالؤئ، الاشوردانئث كةثةس وكئمةتئن تانؤئ، اأتونوميانئث مادةني مذقتاجئنا ورتالئقتئث كومةگئ، بذكئل قازاقتئق قذرئلتايدئ شاقئرؤ، ولكةدة ازاماتتئق بئتئمگة كةلؤ ماسةلةلةرئ قوزعالدئ. اأتونوميانئ كةثةس تذعئرئنا اؤدارؤ جايئندا قذرعاق ؤادةلةر بولدئ. ذزاماي، كةثةستئك بيلئك اأتونوميانئث تةك دةپؤتاتتار كةثةسئ ارقئلئ تاپتئق نةگئزدة بةرئلةتئنئ جايئنداعئ قاعيداسئن العا تارتتئ. سوندا الاشوردا مةملةكةتتئك قذرئلئمئن ءوز بةتئنشة جاساؤعا ءماجبذر بولدئ، سونئمةن بئرگة 1918 - جئلدئث كذزئ مةن قئسئندا اتامان ا.ي. دؤتوأپةن، ساماراداعئ قذرئلتايشئ جينالئس مذشةلةرئ كوميتةتئمةن (ك و م ؤ چ)، ومبئداعئ ؤاقئتشا ءسئبئر (كولچاك) ذكئمةتئمةن دة بايلانئس جاسادئ. باستالئپ كةتكةن ازامات سوعئسئ الاشوردانئث ذستانار باعئتئن ايقئنداؤدئ قاجةت ةتتئ. قازاق اأتونومياسئ ولكةدة الةؤمةتتئك-ساياسي نةگئزئ جوق كةثةس وكئمةتئنة قارسئ اقتارمةن بئرگة كذرةسكة شئقتئ.
بولشةأيكتئك ذيئمدار، قازاقستان مةن تذركئستان كةثةستةرئ وزدةرئنئث بذكئل قازاقتئق جانة بذكئل تذركئستاندئق سيةزدةرئن شاقئرؤعا ازئرلةنة باستادئ. بذل جذمئستاردئ ولكةدة كةثةس وكئمةتئن نئعايتؤ جولئنداعئ كذرةس ءارئ كةثةستئك مةملةكةتتئلئكتئث قالئپتاسؤ كةزةثئ دة بولدئ دةؤگة بولاتئن. مذنئمةن قازان توثكةرئسئن جانة قازاق مةملةكةتتئلئگئن كةثةستئك نةگئزدة قذرؤ يدةياسئن قابئلداماعان الاش پارتياسئ مةن ونئث كوسةمدةرئ كةلئسة المادئ. ذلتتئق ماسةلةلةر، ذلتتئق-مةمل. قذرئلئس ماسةلةلةر تالقئلانا باستادئ. كةثةس وكئمةتئ ذلت ساياساتئنئث نةگئزگئ پرينسيپتةرئ ةكئ قذجاتتا - رةسةي حالئقتارئ قذقئقتارئنئث دةكلاراسياسئ (1917 ج. 2 -قاراشا) جانة رةسةي مةن شئعئستئث بارلئق مذسئلمان ةثبةكشئلةرئنة ذندةؤئندة (1917 ج. 20 -قاراشا) جاريالانعان-دئ.
كةثةس وكئمةتئنئث ورناؤئ قذلاتئلعان تاپتئث قارؤلئ قارسئلئعئن العاشقئ ساتتةن-اق تؤدئردئ. اسكةري تذتقئنداردان جاساقتالعان چةحوسلوأاك كورپؤسئنئث 1918 ج. مامئرداعئ بذلئگئ ازامات سوعئسئن ءورشئتئپ جئبةردئ. ءسئبئر، ورال، ورتا ةدئل جاعالاؤئ قالالارئ: نوأوءسئبئر، چةليابئ، توم، ومبئ چةحتار قولئنا كوشتئ. 31 - مامئردا كونتررةأوليؤسيا قئزئلجاردئ، ماؤسئمدا اقمولا، اتباسار، قوستاناي، پاألودار، سةمةيدةگئ كةثةس ذكئمةتئن قذلاتتئ. 1918 ج. 29 -مامئردا برواك دةكرةتئمةن قئزئل ارميا قاتارئنا اسكةري مئندةتتئ ةنگئزئلدئ. قازاق، مذسئلمان، دذنگةن، ذيعئر بولئمدةرئ جاساقتالدئ. 1918 ج. جازدا ورئنبور ايماعئندا اؤئر جاعداي قالئپتاستئ. قالانئ 3 شئلدةدة اتامان دؤتوأ باسئپ الئپ، كةثةستئك تذركئستاندئ رةسةيدةن ءبولئپ تاستادئ. اقتاردئ وثتستككة، تاشكةنتكة جئبةرمةؤ ءذشئن كةثةستةر اقتوبة مايدانئن قذردئ. دالا ولكةسئنئث توتةنشة كوميسسارئ ءالئبي جانگةلدين باسقارعان ةكسپةديسيا وسئ كةزدة جاساقتالدئ.
اقتوبة مايدانئ ازامات سوعئسئندا شةشؤشئ رول اتقاردئ. 1919 ج. ورئنبور، ورال، ورسك ازات ةتئلگةننةن كةيئن اقتوبة مايدانئ مةن شئعئس مايدانئ اسكةرلةرئ قوسئلدئ. 1918 ج. جاز، كذز ايلارئندا جةتئسؤ وبلئسئندا دا اؤئر سوعئس بولدئ. اقگأاردياشئلدار ئلة ولكةسئن، أةرنئي، سةرگيوپول، ذرجار، سارقانت قالالارئن باسئپ الدئ. 1918 ج. سولتذستئك جةتئسؤ مايدانئ قذرئلدئ، كذزدة سولتذستئك جةتئسؤدئث تةك لةپسئ ؤةزئنةن باسقا ءوثئرئ اقتاردئث قول استئندا قالدئ. اقمولا، سةمةي وبلئستارئندا تارباعاتاي مةن التايدئث تاؤ قئراندارئ دةگةن اتپةن ءمالئم بولعان پارتيزاندئق قوزعالئس قانات جايدئ. 1919 ج. جازدا كولچاك ارمياسئنئث باستئ كذشتةرئ تالقاندالئپ، باتئس، سولتذستئك، شئعئس قازاقستان مةن جةتئسؤدئ ازات ةتؤگة قولايلئ جاعداي تؤدئ. 1920 ج. ناؤرئزدا سولتذستئك جةتئسؤ مايدانئنئث تاراتئلؤئمةن قازاق ولكةسئندة ازامات سوعئسئ اياقتالدئ. ازامات سوعئسئ جئلدارئندا ماتةريالدئق قوردئ جيناؤ جانة ونئ ذنةمدةؤ ماقساتئمةن توتةنشة ةنگئزئلگةن شارا «اسكةري كوممؤنيزم» دةپ اتالدئ. "ارتئق" ازئق-تذلئكتئ حالئقتان جيناپ الئپ، ازئق-تذلئك سالعئرتئن ةنگئزگةن بذل دةكرةت 1919 ج. 11 قاثتاردا جاريالاندئ.
1919 ج. ناؤرئز-كوكةك ايلارئندا الاشوردا وكئلئ احمةت بايتذرسئن ذلئ باستاعان دةلةگاسيا ورتالئق كةثةس وكئمةتئمةن كةلئسسوز جذرگئزئپ، كةلئسئمگة كةلدئ. الاشوردا قايراتكةرلةرئنة كةشئرئم جاريالاندئ. 1919 ج. 10 - شئلدةدة أ.ي.لةنين قازاق ولكةسئن باسقارؤ جونئندةگئ رةأوليؤسيالئق كوميتةت قذرؤ تؤرالئ دةكرةتكة قول قويدئ. 1920 ج. 30 -تامئزدا رةسةي قذرامئندا «اأتونوميالئ قازاق سوسياليستئك كةثةس رةسپؤبليكاسئن قذرؤ تؤرالئ» دةكرةت قابئلدادئ. رةسپؤبليكا قذرامئنا اقمولا، سةمةي، تورعاي، ورال، كاسپيي وبلئسئ مةن استراحان گ ؤ ب-نئث قازاقتار تذراتئن اؤداندارئ ةندئ. 1920 ج. 4 - 12 - قازاندا ورئنبوردا قاز ا ك س ر-ئ كةثةستةرئنئث قذرئلتاي جينالئسئ ءوتتئ. سيةزگة 273 دةلةگات قاتئناستئ. 1925 ج. تذركئستان اأتونوميالئ كةثةستئك سوسياليستئك رةسپؤبليكانئث تاراتئلؤئنا بايلانئستئ جةتئسؤ جانة سئرداريا وبلئستارئ قازاق ا ك س ر-نة قوسئلدئ. جةرگئلئكتئ حالئقتئث "قازاق" اتاؤئ قالپئنا كةلتئرئلدئ. 1921- 22 ج. قازاقستاندا جةر-سؤ رةفورماسئ جذرگئزئلدئ. ونئث ماقساتئ - كةزئندة پاتشا ذكئمةتئ وتارلاؤ ءذشئن تارتئپ العان ةرتئس پةن جايئقتئث سول جاعالاؤئنداعئ، جةتئسؤ مةن وثتذستئك قازاقستانداعئ جةرلةردئ ولكةنئث بايئرعئ حالقئ - قازاقتارعا قايتارؤ ةدئ. سونئث ناتيجةسئندة شارؤالار 1 ميلليون 385 مئث دةسياتينا جةرگة ية بولدئ. 1921 ج. "قوسشئ" كةدةيلةر وداعئ قذرئلئپ، ولار جةر رةفورماسئن جذرگئزؤگة بةلسةنة قاتئستئ. 1921 ج. 8 - 16 - ناؤرئزدا رةسةي بولشةأيكتةر پارتياسئنئث 10 سيةزئ ءوتتئ. وندا جاثا ةكونوميكالئق ساياساتقا (ج ة س) كوشؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداندئ. ازئق-تذلئك سالعئرتئ سالئقپةن الماستئرئلدئ، جاپپاي ةثبةك مئندةتكةرلئگئ جويئلدئ، ةركئن ساؤداعا رذقسات بةرئلدئ، جالدامالئ ةثبةك، جةردئ جالعا الؤ، ك و و پ. دامؤئنا قولداؤ كورسةتئلدئ. ج ة س-تئث ناتيجةس 20-جئلداردئث ورتاسئندا كورئندئ. 1925 - جئلعا قاراي حالئق شارؤاشئلئعئ قالپئنا كةلتئرئلدئ.
مال باسئ 1922 -جئلمةن سالئستئرعاندا ةكئ ةسة ءوسئپ، 26 ميلليون باسقا جةتتئ. ويئل، قوياندئ، تةمئر جارمةثكةلةرئ قايتا جانداندئ. ءسويتئپ، حالئقتئث ءال-اؤقاتئ كوتةرئلة باستادئ. قازاقستاننئث تابيعي قازبا بايلئقتارئنا باسا نازار اؤدارئلئپ، ءوندئرؤشئ سالالار - ءتذستئ مةتاللؤرگيا، كومئر جانة مذناي ونةركاسئپتةرئ قولعا الئندئ. 1928 - 29 ج. رةسپؤبليكادا 50 گ ة و ل.، 1931 ج. 140 ةكسپةديسيا جذمئس ئستةدئ. وسئ كةزةثدة ءئرئ قذرئلئستار: شئمكةنت قورعاسئن زاؤئتئ، بالقاش مئس قورئتؤ، اششئساي پوليمةتالل كومبيناتتارئ ئسكة قوسئلئپ، تةكةلئ پوليمةتالل، جةزقازعان مئس قورئتؤ كومبيناتتارئ، وسكةمةن قورعاسئن-مئرئش زاؤئتئ سالئنا باستادئ. 1927 ج. ساؤئردة يندؤستريالاندئرؤدئث ءئرئ نئساندارئنئث ءبئرئ - تذركئستان-ءسئبئر تةمئر جولئنئث (تذركسئب) قذرئلئسئ باستالدئ. 1927 ج. جةلتوقساندا وتكةن ب پ ك(ب) 15 سيةزئ اؤئلداردئ ذجئمدئق شارؤاشئلئقتار قذرؤ تؤرالئ شةشئم قابئلدادئ. ذجئمداستئرؤدئ 1932 ج. اياقتاؤ كوزدةلدئ. ول كذشتةؤ ءتاسئلئمةن ءجذردئ، جةرگئلئكتئ حالئقتئث تذرمئس ءداستذرئ نازارعا الئنبادئ. وسئ كةزةثدة كؤلاكتار مةن بايلاردئ تاپ رةتئندة جويؤ، كامپةسكةلةؤ ناؤقانئ باستالدئ. 1928 ج. 27 تامئزدا قازاق ا ك س ر-ئنئث "ءئرئ باي شارؤاشئلئقتارئ مةن جارتئلاي فةودالداردئ تاركئلةؤ جانة جةر اؤدارؤئ» تؤرالئ دةكرةتكة سايكةس 657 جةكة شارؤاشئلئق تاركئلةنئپ، يةلةرئ جةر اؤدارئلدئ. ولاردان 145 مئث باس مال، اؤئل شارؤاشئلئعئ قذرالدارئ تارتئپ الئندئ. وتئرئقشئلاندئرؤ ءئسئ كذشتةپ ذجئمداستئرؤمةن استاستئ، سونئث سالدارئنان شارؤالار مال ورئسئنةن، سؤ مةن جايئلئم اؤئستئرؤ مذمكئندئگئنةن ايرئلدئ. مذنئث ءبارئ اشارشئلئققا، مال شارؤاشئلئعئنئث قذلدئراؤئنا اكةلئپ سوقتئردئ، ةگئس كولةمئ تومةندةدئ. اشارشئلئق باستالدئ. حالئق نارازئلئعئ كذشةيدئ. 1929 - 31 ج. قازاقستاندا 372 كوتةرئلئس بولئپ ءوتتئ. شةت ةلدةرگة (قئتايعا، موثعولياعا، يرانعا، اؤعانستانعا) جاپپاي اؤا كوشؤ باستالدئ.
1930 ج. 27 - تامئزدا قازاق اكسر واك مةن ح ك ك جالپئعا بئردةي مئندةتتئ باستاؤئش ءبئلئم بةرؤ تؤرالئ قاؤلئ قابئلدادئ. 1920- 21 ج. باستالعان ساؤاتسئزدئقپةن كذرةس ناتيجةسئندة 1940 - جئلعا قاراي ةثبةككة جارامدئ تذرعئندار نةگئزئنةن ساؤات اشتئ. پةداگوگ-كادرلاردئ دايارلاؤعا كوثئل بولئنة باستادئ. تذراقتئ، قئسقا مةرزئمدئ كؤرستار، پةدتةحنيكؤمدار اشئلدئ. جوعارئ وقؤ ورئندارئ اشئلا باستادئ. قازپي (1928)، الماتئ زووتةحنيكالئق-مالدارئگةرلئك ينستيتؤتئ (1929)، قازاق اؤئل شارؤاشئلئعئ ينستيتؤتئ (1930)، الماتئ مةديسينا ينستيتؤتئ (1931)، قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئ (1934) قذرئلدئ. 1925 ج. تذثعئش ذلتتئق قازاق تةاترئن ذيئمداستئرؤ قولعا الئنئپ، ونئ دئنشة ءادئل ذلئ باسقاردئ. رةسپؤبليكانئث شارتارابئنان ونةرپازدار شاقئرئلدئ. 1925 ج. جةلتوقساندا «ةثئلئك - كةبةك» پةساسئ (م.اؤةزوأ) مةن ذلكةن كونسةرت قويئلدئ. ال 1926 ج. 13 - قاثتارداعئ رةسمي اشئلؤئندا «التئن ساقينا» (ق.كةمةثگةروأ) قويئلدئ. 1934 ج. مؤز. تةاتر اشئلئپ، ونئ ج.شانين باسقاردئ. ءبئرئنشئ قازاق وپةراسئ «قئز جئبةك» قويئلدئ. 1934 ج. احمةت جذبان ذلئ باسقارعان قذرمانعازئ اتئنداعئ وركةستر قذرئلدئ. 1936 ج. مامئردا ماسكةؤدة قازاق ادةبيةتئ مةن ونةرئنئث العاشقئ ون كذندئگئ ءوتتئ. كذلاش بايسةيئتوأاعا ك س ر و حالئق ءارتيسئ اتاعئ بةرئلدئ. 1934 ج. كوركةم فيلم ستؤدياسئ اشئلدئ. 1938 ج. تذثعئش دئبئستئ كينو "امانگةلدئ " فيلمئ ءتذسئرئلدئ. اتالعان كةزةثدة جذسئپبةك ايماؤئت ذلئ، احمةت بايتذرسئن ذلئ، ماعجان جذماباي، ساكةن سةيفؤللين، ءئليياس جانسذگئر ذلئ، بةيئمبةت مايلين شئعارمالارئ كةثئنةن ءمالئم بولدئ.
1925 - جئلدان كةيئن رةسپؤبليكانئث قوعامدئق-ساياسي ءومئرئ كذرت وزگةرئپ كةتتئ. قازاقستاندا «كئشئ قازان» توثكةرئسئن وتكئزؤگة يدةولوگيالئق نةگئز جاسالدئ. تاركئلةؤ، كذشتةپ ذجئمداستئرؤ، ساياسي قؤعئن-سذرگئن، قارؤلئ جازالاؤشئلاردئث ةلدئ قانعا بوكتئرگةن وجارلئقتارئ حالئقتئ قايعئ-قاسئرةتكة ذشئراتتئ. 1928 - 30 ج. 80-نةن استام ادامعا ساياسي ايئپ تاعئلئپ، تذرمةگة جابئلدئ. قازاق جةرئ ساياسي تذتقئندار قامالاتئن لاگةرگة اينالدئرئلدئ. ولاردئث ةث ءئرئسئ قاراعاندئ لاگةرئ بولدئ. اقمولادا «وتان ساتقئندارئ» جذبايلارئنا ارنالعان لاگةر (ق. الجير) قذرئلدئ. 1937 - جئلدئث كذزئندة قازاقستانعا قيئر شئعئستان 100 مئث كارئس، 1943 -44 جئلدارئ كذرد، تذرئك، يران، ازةربايجاندار، شةشةن-ينگؤشتار جةر اؤدارئلئپ قونئس تةپتئ.
1941 ج. 22 ماؤسئمدا گةرمانيا كةثةس وداعئنا سوعئس اشتئ. قازاقستاننئث بذكئل ةكونوميكاسئ سوعئس قاجةتئنة لايئقتالئپ قايتا قذرئلدئ. قاراعاندئ شاحتةرلةرئ ءتورت جئل ئشئندة 34 ميلليون توننا كومئر ءوندئردئ. ورال-ةمبئ مذنايلئ اؤدانئنئث كاسئپورئندارئ سذيئق وتئن شئعارؤدئ 393 ارتتئردئ، ةلةكتر قؤاتئن ءوندئرؤ ةكئ ةسة دةرلئك ءوستئ.
شئعئس قوثئرات موليبدةن، جةزدئ مارگانةس، دوث (دون) حروميت كةنئشتةرئ، اقشاتاؤ موليبدةن-أولفرام كوم ب. سالئندئ. 1941-45 ج. بارلئعئ 460 زاؤئت، فابريكا، كةنئش، شاحتا، ت.ب. كاسئپورئندار سالئندئ. بذلاردئث قاتارئنا سوعئس ءجذرئپ جاتقان ايماقتاردان كوشئرئپ اكةلئنگةن مةتالل وثدةيتئن، ماشينا جاسايتئن زاؤئتتار قوسئلدئ، ولار مينا، سنارياد، تورپةدو، بومبا، راديوستانسئ شئعاردئ. 1941 - 42 ج. قازاقستانعا ماسكةؤدةن، لةنينگرادتان، ؤكراينا، بةلارؤستةن اكةلئنگةن 220 زاؤئت، فابريكا قايتا جابدئقتالدئ. ولار نةگئزئنةن الماتئ، ورال، شئمكةنت، سةمةي، قاراعاندئ قالالارئنا ورنالاستئرئلدئ. اؤئل-سةلو ةثبةككةرلةرئ وزدةرئنئث پاتريوتتئق مئندةتتةرئن ادال وتةدئ. 1941- 45 ج. ولار 5829 مئث توننا استئق، 734 مئث توننا ةت جانة باسقا ازئق-تذلئك، ونةركاسئپ ءذشئن شيكئزات ءوندئردئ. 1943 ج. ش.بةرسئ ذلئ تارئنئث ءار گةكتارئنان 202 سةنتنةر، ئ.جاقاي ذلئ كذرئشتئث گةكتارئنان 172 سةنتنةر ءونئم الئپ، الةمدئك زور تابئسقا جةتتئ. قازاقستانعا شئعارمالارئ جانة عئلئمي ذجئمدار دا كوشئرئلئپ اكةلئندئ. سوعئس جئلدارئ قازاقستاندا 12 اتقئشتار، 4 اتتئ اسكةر ديأيزياسئ، 7 اتقئشتار بريگاداسئ جاساقتالدئ. قازاقستاندئق جاؤئنگةرلةر العاشقئلاردئث ءبئرئ بولئپ سوعئسقا كئرئستئ. ماسكةؤ ءذشئن شايقاستا قازاقستاندئقتار داثققا بولةندئ. دؤبوسةكوأودا گيتلةرشئلةردئ بوگةگةن 28 باتئر جاؤئنگةر ةرةن ةرلئكتئث ذلگئسئن كورسةتتئ. الماتئدا جاساقتالعان 316 اتقئشتار ديأيزياسئ 8-پانفيلوأشئ گأاردياشئلار بولئپ قايتا قذرئلدئ. مذندا اعا لةيتةنانت باؤئرجان مومئش ذلئ باسقارعان باتالون ةرةكشة كوزگة ءتذستئ. سونداي-اق، وسئندا كةثةس وداعئنئث باتئرلارئ ت.توقتاروأ، م.عابدؤللين، ت.ب. سوعئستئ. 310-، 314-قازاقستان ديأيزيالارئ لةنينگرادتئ قورعاؤعا قاتئستئ. لةنينگراد ءذشئن شايقاستا س.بايماعامبةتوأ كةؤدةسئمةن دزوتتئ جاؤئپ سوعئس تاريحئندا تةثدةسئ جوق ةرلئك جاسادئ. جامبئل ءوزئنئث «لةنينگرادتئق، ورةنئم!» اتتئ جالئندئ ولةثئمةن لةنينگرادتئقتاردئ جئگةرلةندئردئ. 1942 ج. كذزدة ستالينگراد ءذشئن شايقاس بولئپ جاتقاندا باتئس قازاقستان وبلئسئندا سوعئس جاعدايئ جاريالاندئ. ستالينگراد وپةراسياسئنا قازاقستاننان 5 اتقئشتار، 1 اتتئ اسكةر ديأيزياسئ، 1 تانك اتقئشتار بريگاداسئ، 1 مينومةتتئ پولك قاتئستئ. بةرلينگة العاش تؤ تئككةندةردئث ءبئرئ - ر.قوشقاربايةأ بولدئ. قازاقستاندئقتار پارتيزان قوزعالئسئندا، قارسئلاسؤ قيمئلدارئندا بةلسةندئلئك كورسةتتئ.
سوعئستاعئ ةرلئكتةرئ ءذشئن 499 قازاقستاندئق (94-ءئ قازاق) جاؤئنگةرلةر كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاعئنا ية بولدئ. شئعئس قئزدارئ اراسئنان ءا.مولداعذلوأا مةن م.مامةتوأا كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاندئ. 410 مئثعا تارتا قازاقستاندئق سوعئستان ورالمادئ. 1941 ج. كذزدة جةكة ادامدار مةن ذجئمداردان مايدانعا ةرئكتئ كومةك ذيئمداستئرئلئپ، قارجئسئنا تانكتةر، ذشاقتار، سذثگؤئر قايئقتار ساتئپ الئندئ. مايدانداعئ سولداتتارعا 1600 أاگون ازئق-تذلئك، كيئم-كةشةك جئبةرئلدئ. قازاقستان ارتيستةرئ مايدان شةبئندة 1216 رةت كونسةرت كورسةتتئ. سوعئس جئلدارئنان رةسپؤبليكا الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاعئنان ابدةن قالجئراپ شئقتئ. سوعان قاراماستان قازاقستان تذرعئندارئ لةنينگراد، ستالينگراد، بريانسك، دونباسس، ؤكراينا، ت.ب. بذلئنشئلئككة ذشئراعان ايماقتاردئ قالپئنا كةلتئرؤگة بةلسةندئ كومةك كورسةتتئ. 1946 ج. 18 - ناؤرئزدا قابئلدانعان 4-بةسجئلدئق جوسپاردا سوعئستان بذلئنگةن اؤدانداردئ قالپئنا كةلتئرؤ، ونةركاسئپ پةن اؤئل شارؤاشئلئعئنئث سوعئستان بذرئنعئ دارةجةسئنة جةتكئزؤ، ودان اسئپ ءتذسؤ بةلگئلةندئ. ونةركاسئپتئ دامئتؤعا باسا كوثئل ءبولئندئ. التئ جاثا كومئر شاحتاسئ، قاراتون جانة مذنايلئ كاسئپشئلئكتةرئ قاتارعا قوسئلدئ. قازاق مةتاللؤرگيا زاأاتئنئث قذرئلئسئ اياقتالدئ، اقتوبة قايتا بالقئتؤ زاؤئتئنئث قؤاتئ ارتتئرئلدئ. جةثئل جانة تاماق ونةركاسئپتةرئ ونان ءارئ دامئدئ. 65 جةثئل ونةركاسئپ ورئنئ ءونئم بةرة باستادئ. ا. ش-ندا ذجئمشارلاردئ ئرئلةندئرؤ قولعا الئنئپ، 1945-52 ج. ذجئمشارلار سانئ 3 ةسة قئسقارئپ، 2047-گة جةتتئ. اؤئل شارؤاشئلئعئ داقئلدارئ ءونئمئنئث كولةمئ ارتتئ. قازاقتئث اق باس قويئ، الاتاؤ سيئرئ، قازاقتئث بيازئ ءجذندئ قويئ، ارقار-مةرينوس قويئ، قوستاناي جئلقئسئ بؤدانداستئرئلئپ، جاثا تذقئم الئندئ. قازاقستان بذرئنعئسئنشا ورتالئقتئث وتارئ، تئرةك بازالارئنئث ءبئرئ بولئپ قالدئ. رةسپؤبليكا مةتالل، شيكئزات، وتئن، قذرئلئس ماتةريالدارئ، ونةركاسئپ تاؤارلارئ، ازئق-تذلئك، اسئل تذقئمدئ مال، ت.ب. وداقتئق قورعا جونةلتؤگة ءماجبذر بولدئ. سوعئستان كةيئنگئ جئلداردا رةسپؤبليكادا ءبئرقاتار جوعارئ وقؤ ورئندارئ اشئلئپ، حالئققا ءبئلئم بةرؤ جذيةسئن جةتئلدئرؤ قولعا الئندئ. 1946 ج. 1 - ماؤسئمدا قازاقستان عئلئم اكادةمياسئ ذيئمداستئرئلئپ، ونئث تذثعئش پرةزيدةنتئ بولئپ قانئش ساتبايةأ سايلاندئ.
كةثةس وداعئنداعئ ءامئرشئل-اكئمشئل جذية 40-جئلداردئث سوثئ مةن 50-جئلداردئث باسئندا ءوزئنئث شارئقتاؤ شةگئنة جةتتئ. ةلدة ي.أ. ستاليننئث جةكة باسئنا تابئنؤ بةلةث الدئ. ينتةلليگةنسياعا قاتئستئ ساياسي قؤعئن-سذرگئننئث ءذشئنشئ كةزةثئ باستالدئ. قازاقستان كومپارتياسئ ورتالئق كوميتةتئنئث 1947 ج. ناؤرئزدا وتكةن پلةنؤمئ قازاقستان تاريحئن جازؤداعئ، ادةبيةت پةن ونةردةگئ ساياسي قاتةلةر مةن ذلتشئلدئق بذرمالاؤلارعا قارسئ بالشابةكتئك سئندئ كةثئنةن ورئستةتؤدئ تالاپ ةتتئ. تاريحشئ ةرمذحان بةكماحانوأتئث (1915 - 66) سوعئس جئلدارئندا بةلگئلئ ورئس تاريحشئلارمةن بئرگة جازعان «قازاق س س ر تاريحئ ( (1943 »، «قازاقستان 19 -عاسئردئث 20-40 جئلدارئندا ( (1947 » دةگةن ةثبةكتةرئندةگئ كةنةسارئ قاسئموأتئث كوتةرئلئسئنة قاتئستئ كوزقاراسئ ذلتشئلدئق، ساياسي زياندئ دةپ تابئلدئ. ءسويتئپ، ة.بةكماحانوأ 1952 ج. 4 - جةلتوقساندا 25 جئلعا سوتتالدئ. ا.جذبانوأ، ق.جذماليةأ، ب.سذلةيمةنوأ، ت.ب. زيالئ قاؤئم وكئلدةرئ دة قؤعئن-سذرگئنگة ذشئرادئ. كورنةكتئ عالئمدار ق.ساتبايةأ، م.اؤةزوأ قؤدالاؤعا ءتذسئپ، قازاقستاننان سئرتقا كةتؤگة ءماجبذر بولدئ.
ي.أ. ستاليننئث ولئمئنةن (1953) كةيئن ةلدئ دةموكراتيالاندئرؤ نئشاندارئ باستالدئ. الايدا بذل ءامئرشئل-اكئمشئل جذيةنئث كذيرةؤئ ةمةس ةدئ. مئثداعان ادامدار جازئقسئز تذرمةدة وتئرا بةردئ، ولاردئ جازالاؤعا قاتئسقاندار جوعارئ ذكئمةت قئزمةتتةرئنةن كةتپةدئ. 1956 ج. اقپاندا ماسكةؤدة وتكةن پارتيانئث 20 سيةزئ ستاليننئث جةكة باسئنا تابئنؤشئلئقتئ جويؤ ماسةلةسئن قاراستئرعانئمةن اأتوريتارلئق جذيةنئ جويؤ سوثئنا دةيئن جذرگئزئلمةدئ. وتكةن تاريحتئث قايعئلئ بةتتةرئ: قازان توثكةرئسئ تاريحئ، ازامات سوعئسئ، 30-جئلدارداعئ اشارشئلئق سةبةپتةرئ ايتئلمادئ نةمةسة ءبئرجاقتئ كورسةتئلدئ. كةشئكپةي ساياسي تذرعئدا باسقاشا ويلايتئندار قؤدالانا باستادئ.
1954 ج. اقپان-ناؤرئز پلةنؤمئ "ةلدة استئق ءوندئرؤدئ ودان ءارئ ذلعايتؤ جانة تئثايعان جةرلةردئ يگةرؤئ تؤرالئ قاؤلئ قابئلدانئپ، ك س ر و-دا 13،4 ميلليون گ ا (گةكتار) جاثا جةرلةر، سونئث ئشئندة قازاقستاندا 6،5 ميلليون گ ا جةر جئرتئلدئ. 1954 - جئلعئ ناؤرئز ايئنا دةيئن اقمولا، كوكشةتاؤ، قوستاناي، پاألودار، سولتذستئك قازاقستان وبلئستارئندا 337 كةثشار قذرئلدئ. تئث كوتةرؤ ناتيجةسئندة قازاقستاندا حالئقتئث جان باسئنا شاققاندا 2 مئث ك گ-نان استام استئق وندئرؤگة مذمكئندئك بةردئ. ال الةمدئك تاجئريبةدة ازئق-تذلئك تاپشئلئعئن شةشؤ ءذشئن 1 مئث ك گ توثئرةگئندةگئ كورسةتكئش تة جةتكئلئكتئ ةدئ. 1954-55 ج. بذكئل ةلدة 29،7 ميلليون گ ا جةر جئرتئلئپ، ونئث 18 ميلليون گ ا-سئ قازاقستان ذلةسئنة ءتيدئ. تئث يگةرؤدئث زالالدارئ دا بايقالدئ. 1960 - جئلئ-اق رةسپؤبليكا تئث ايماعئنئث 9 م ل ن (ميلليون) . گ ا جةرئ توپئراق ةروزياسئنا ذشئرادئ. حالئقتئث 616-ئ ر ك ف س ر، ؤكراينا، مولدوأادان كةلگةندةرمةن كوبةيدئ. 1954-62 ج. قازاقستانعا تئث يگةرؤگة 2 م ل ن. ادام كةلدئ. رةسپؤبليكانئث جةرگئلئكتئ حالقئ - قازاقتاردئث سانئ 303-عا دةيئن تومةندةپ، ةتنوس رةتئندة دامؤئنا قاؤئپ ءتوندئ.
سوعئستان كةيئنگئ حالئق شارؤاشئلئعئنئث قارقئنداپ دامؤئ كولئكتئث بارلئق ءتذرئن، اسئرةسة ت. ج. كولئگئن جةدةل قارقئنمةن دامئتؤدئ قاجةت ةتتئ. 1945ج. تةمئر جولدئث ذزئندئعئ 8112 ك م بولسا، 1960 ج. 11470 ك م-گة، 1970 ج. 13669 ك م-گة دةيئن جةتتئ. 1953ج. 27 - قازاندا مويئنتئ - شؤ ت. ج. تذراقتئ پايدالانؤعا بةرئلدئ. 1948ج. ءذش وبلئستئث (سةمةي، پاألودار، قاراعاندئ) تذيئسكةن جةرئنة ورنالاسقان يادرولئق سئناق پوليگونئ سالئندئ. 1949 ج. 29 -تامئزدا سةمةي پوليگونئندا تذثعئش رةت يادرولئق سئناق جاسالدئ. قورعانئس ءمينيسترئنئث ءوز مالئمةتئ بويئنشا 1949 - جئلدان 1963- جئلعا دةيئنگئ ارالئقتا پوليگوندا قؤاتئ بئرنةشة ت-دان 100 كيلوتونناعا دةيئن جةتةتئن 113 جارئلئس اؤادا جاسالعان، 1964 جئلدان كةيئن عانا سئناق جةر استئندا جاسالا باستادئ. 1989 ج. قئركذيةكتئث 19-ئنا دةيئن قؤاتئ بئرنةشة توننادان 150 كيلوتونناعا دةيئنگئ 343 سئناق جاسالعان. پوليگون حالئقتئث دةنساؤلئعئنا زور زيانئن تيگئزدئ.
20 ع-دئث 70 - 80 - جئلدارئندا ك س ر و-دا (سونئث ئشئندة قازاقستاندا دا) كةثةستئك جذية داعدارئسقا ذشئراي باستادئ. فةدةراسيالئق مةملةكةت رةتئندة جوبالانئپ، 1922 ج. قذرئلعان ك س ر و ءئس جذزئندة ؤنيتارلئق مةملةكةتكة اينالدئ. ونئث قذرامئنداعئ وداقتاس رةسپؤبليكالاردئث قذقئقتارئ شةكتةلئپ، ناقتئ ةگةمةندئگئ جوق اأتونوميا رةتئندة دامئدئ. ذلتتاردئث ءوزئن-ءوزئ بيلةؤئ ءسوز جذزئندة عانا ايتئلدئ. بذكئل كةثةستئك تاريحتئث ونة بويئندا، كةثةستئك فةدةراليزم جاعدايئندا، ذلتتاردئث فةدةراسيادان شئعؤئنا قاجةتتئلئك پايدا بولؤئ مذمكئن ةمةس دةگةن تذجئرئم بةرئك بةكئدئ. 70 - 80 - جئلدارئ ذلتتئق سالت-سانادان گورئ كةثةستئك سالت-سانا كوبئرةك دارئپتةلدئ. ذلتتئق رةسپؤبليكالاردئث قوعامدئق-ساياسي ومئرئندة ةؤروسةنتريزم باسئمدئق الدئ. ذلت ساياساتئنداعئ بذرمالاؤلار، ةركئن وي-پئكئرگة تئيئم سالؤ ينتةلليگةنتتةردئث نارازئلئعئن تؤعئزدئ. جذية باسپاسوزدة، ادةبيةت پةن ونةر شئعارمالارئندا قوعامنئث كولةثكةلئ تةرئس جاقتارئن كورسةتكةن ينتةلليگةنسيانئ قؤدالاؤعا ءتذسئردئ. 70 -80-جئلدارئ باتئس ةلدةرئ كةثةس قوعامئن بارئپ تذرعان ادئلةتسئز قوعام دةپ ءبئلدئ. قوردالانعان الةؤمةتتئك ةكونوميكالئق قايشئلئقتار - ةثبةككة نةمقذرايلئ قاراؤ، وندئرئستةگئ ذرلئق، ماسكذنةمدئك، قئلمئس جاساؤ، ةثبةك ءتارتئبئنئث قذلدئراؤئ، «قئلمئستئ ةكونوميكا» سياقتئ كةلةثسئز قذبئلئستاردئ تؤعئزدئ. مذنئث ءبارئ الةؤمةتتئك سالاداعئ داعدارئستئث كورئنئستةرئ جانة امئرشئلدئك جذيةنئ كذيرةتؤگة الئپ كةلگةن زاثدئ سةبةپتةر ةدئ.
1985 - جئلعئ ناؤرئزدا وتكةن ك و ك پ و ك-نئث ءساؤئر پلةنؤمئندا قوعامنئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق دامؤئن جةدةلدةتؤ ماسةلةسئ قوزعالئپ، وداقتئ قايتا قذرؤ يدةياسئ پايدا بولدئ جانة ول "تومةننةن" - اأتون. جانة وداقتاس رةسپؤبليكالاردان باستالدئ. قازاقستاندا رةسپؤبليكانئث ءوزئن-وزئ باسقارؤ، ءوزئن-ءوزئ قارجئلاندئرؤ تذجئرئمداماسئ جاسالدئ. وندا قازاقستان اؤماعئنداعئ تابيعي بايلئقتار مةن ءوندئرئس قذرال-جابدئقتارئنا رةسپؤبليكانئث مةنشئكتئك قذقئ دالةلدةندئ، ةلدئث ةگةمةندئگئن ساياسي جانة ةكونوميكالئق سالادا ناقتئ تذردة قامتاماسئز ةتؤ قاجةتتئگئ تؤرالئ باتئل مالئمدةمة جاسالدئ. ءبئراق مذنئث ءبارئن جذزةگة اسئرؤعا مةملةكةتتئك باسقارؤ قذرئلئمئنئث، كةثةستئك كوممؤنيستئك پارتيانئث قاتاث بيلئگئ كةدةرگئ جاسادئ.
1986 ج. 16 -جةلتوقساندا قازاقستان كومپارتياسئ و ك پلةنؤمئ جةدةل شاقئرئلئپ، وك-تئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ د.ا. قونايةأتئ قئزمةتئنةن بوساتتئ دا، ورنئنا وسئعان دةيئن ؤليانوأسك وبلئستئق پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولئپ ئستةگةن گ.أ. كولبين قويئلدئ. ءسويتئپ، قازاقستاندئ باسقارؤ ماسةلةسئ تاعئ دا كونة ءادئس بويئنشا - قازاقستاننئث سئرتئنان شةشئلدئ. بذل جايت جةرگئلئكتئ قازاق جاستارئنئث قارسئلئعئن تؤعئزدئ. 17 - جةلتوقساندا ةرتةثگئسئن پارتيانئث وك ورنالاسقان الاثعا ستؤدةنت جانة جذمئسشئ جاستار جينالدئ. دةمونستراسيا بئرنةشة كذنگة سوزئلدئ، ونئ وبلئستئق ورتالئقتارداعئ جاستار قولدادئ. جاستاردئث الماتئداعئ ةرةؤئلئن ذكئمةت قارؤلئ كذشپةن تاراتتئ. ةرةؤئلگة قاتئسقانداردئ ساياسي تذرعئدان قؤعئنداؤ باستالدئ. 99 ادام سوتتالدئ، 264 ستؤدةنت وقؤدان شئعارئلدئ، جذزدةگةن ادامعا پارتيالئق، كومسومولدئق جازالار بةرئلدئ. 1987 ج. جازدا ك و ك پ و ك-نئث «قازاقستان پارتيا ذيئمدارئنداعئ ينتةرناسيونالدئق تاربيةلئك كةمشئلئكتةرئ جونئندةگئ» قاؤلئسئ شئعئپ، جةلتوقسان وقيعاسئ «قازاق ذلتشئلدئعئنئث كورئنئسئ» رةتئندة باعالاندئ. 1986 ج. جةلتوقسان ةرةؤئلئ كذللئ كةثةس وداعئنداعئ حالئقتاردئث ساياسي ءومئرئن جانداندئرؤدئث باسئ بولدئ، قاساث ءامئرشئلدئكتئ تئيؤ جانة ةلدئ دةموكراتيالاندئرؤ جولئنداعئ كذرةسكة جاثا سةرپئن بةردئ.
رةسپؤبليكا جذرتشئلئعئنئث 1989 ج. اقپانداعئ ميتينگئسئ نةأادا - سةمةي حالئقارالئق قوزعالئسئنا جول اشتئ. ونئ اقئن ولجاس سذلةيمةنوأ باسقاردئ. قئسقا مةرزئم ئشئندة بذل قوزعالئس ةث ئقپالدئ قوعامدئق قوزعالئسقا اينالئپ، يادرولئق سئناقتئ توقتاتؤ ءذشئن اسكةري ونةركاسئپ كةشةنئمةن تةگةؤرئندئ كذرةس جذرگئزدئ. "نةأادا-سةمةي" قوزعالئسئنئث باستاماسئ مةن الةمدةگئ بارلئق يادرولئق قارؤعا قارسئ قوزعالئستاردئث اتوم قارؤئن سئناؤدئ تولئق توقتاتؤ جولئنداعئ كذش-جئگةرئن بئرئكتئرؤ ماقساتئمةن 1990 ج. مامئردا الماتئدا «دذنية ءجذزئنئث سايلاؤشئلارئ يادرولئق قارؤعا قارسئ» دةگةن حالئقارالئق كونگرةسس وتكئزئلدئ. قازاقستان پرةزيدةنتئ ن.ا.نازاربايةأ 1991 ج. 28 - تامئزدا سةمةي پوليگونئن جابؤ تؤرالئ وكئمگة قول قويدئ.
وسئ جئلدارئ كةثةس وداعئندا ساياسي-ةكونوميكالئق جاعداي قايتا شيةلةنئستئ. 1991ج. 19 - تامئزدا توتةنشة وقيعالار جونئندةگئ مةملةكةتتئك كوميتةتئ (ت و م ك) قذرئلدئ. ولار ك س ر و پرةزيدةنتئ م.س. گورباچةأتئ فوروستا وقشاؤ ذستادئ، بذل مةملةكةتتئك توثكةرئس جاساؤ ارةكةتئ ةدئ. ءبئراق ت و م ك جةثئلئسكة ذشئراپ، ونئ ذيئمداستئرؤشئلار تذتقئندالدئ. وقيعا ك س ر و-نئث كذيرةؤئن تةزدةتتئ. بذلئكتئث اشكةرةلةنؤئ كومپارتيانئث تاراتئلؤئنا اكةلدئ. قئركذيةكتة قازاقستان كومپارتياسئنئث كةزةكتةن تئس سيةزئ بولئپ، پارتيانئث تاراتئلاتئندئعئ مالئمدةلدئ. ورنئنا سوسياليستئك پارتيا قذرئلدئ.
تاؤةلسئز دامؤدئث العاشقئ جئلدارئ
1991 ج. 1 - جةلتوقساندا بولعان بذكئل حالئقتئق سايلاؤدا ن.نازاربايةأ تذثعئش پرةزيدةنت بولئپ سايلاندئ. 10 - جةلتوقساندا قازاق ك س ر-ئن قازاقستان رةسپؤبليكاسئ دةپ وزگةرتؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداندئ. 1991 ج. 16 - جةلتوقساندا قازاقستاننئث مةملةكةتتئ تاؤةلسئزدئگئ جاريالاندئ. 1991 ج. جةلتوقساندا تاؤةلسئز مةملةكةتتةر دوستاستئعئن (ت م د) قذرؤ ماسةلةسئ قارالدئ. الدئمةن 8 - جةلتوقساندا مينسكئدة رةسةي، بةلارؤس جانة ؤكراينا باسشئلارئ كةزدةسئپ، ك س ر و-نئ قذرؤ تؤرالئ كةلئسئم (1922) جويئلعاندئعئ جانة ت م د (تاؤةلسئز مةملةكةتتةر دوستاستئعئ) قذرئلعاندئعئ تؤرالئ كةلئسئمگة قول قويدئ. 20 - جةلتوقساندا ءازئربايجان، ارمةنيا، بةلارؤس، گرؤزيا، قازاقستان، قئرعئزيا، مولدوأا، رةسةي، تاجئكستان، تذرئكمةنستان، وزبةكستان باسشئلارئ الماتئدا كةزدةسئپ، 21 - جةلتوقساندا ت م د-نئ قذرؤ تؤرالئ كةلئسئم حاتتاماسئنا قول قويدئ (1991). قازاقستاندا وسئدان كةيئن ةگةمةن مةملةتتئك دامؤدئث قارقئندئ جولئنا ءتذستئ. ءبئرتذتاس قازاقستان ازاماتتئعئ، تاؤةلسئز ةكونوميكالئق جذية، قارجئ-كرةديت، سالئق جانة كةدةن ماسةلةلةرئ، ق ر-نئث مةملةكةتتئك رامئزدةرئ بةلگئلةندئ. 1992 ج. 4 - ماؤسئمدا مةملةكةتتئك جالاؤ، ةلتاثبا (گةرب)، 11 جةلتوقساندا ءان ذران (گيمن) ءماتئنئ بةكئتئلدئ. 1992 ج. 2 - ناؤرئزدا قازاقستان بئرئككةن ذلتتار ذيئمئنا مذشة بولئپ قابئلداندئ. وسئ جئلئ 29 - قئركذيةكتة الماتئ قالاسئندا دذنيةءجذزئ قازاقتارئنئث قذرئلتايئ اشئلدئ.
1993 ج. قاثتاردا تاؤةلسئز قازاقستاننئث ءبئرئنشئ كونستيتؤسياسئ قابئلداندئ. وسئدان كةيئن قازاقستاننئث سئرتقئ ةلدةرمةن قاتئناسئ (رةسپؤبليكانئ 100-دةن اسا ةل تانئدئ) كذشةيدئ. 1995 - جئلعئ ناؤرئزدا ةگةمةندئكتئث تاعئ ءبئر بةلةسئ باستالدئ. قوعامدئق بئرلةستئكتةر كوپتةپ قذرئلئپ، ءبئرقاتار ماثئزدئ زاثدار قابئلداندئ. 1997 ج. ةل پرةزيدةنتئنئث قازاقستان حالقئنا ذندةؤئ - «قازاقستان-2030 ستراتةگياسئ» جاريالاندئ. وندا بارلئق قازاقستاندئقتاردئث ءال-اؤقاتئنئث جاقسارؤئ، قاؤئپسئزدئگئنئث شارتتارئ ايتئلدئ. سونداي-اق ةلدئ دامئتؤدئث بولاشاققا ارنالعان جوسپار-باعدارلاماسئ كورسةتئلئپ، وعان جان-جاقتئ تالداؤلار جاسالدئ. 1995 ج. 30 - تامئزدا رةسپؤبليكادا بذكئل حالئقتئق رةفةرةندؤم ءوتتئ، ناتيجةسئندة قازاقستاننئث جاثا كونستيتؤسياسئ قابئلداندئ.
جاهاندانؤ باعئتئنا بايلانئستئ الةمدة تذبةگةيلئ وزگةرئستةر بولئپ جاتئر. ق ر سئرتتان ينأةستيسيا تارتئپ، ةل ةكونوميكاسئن، حالئقتئث تذرمئس دةثگةيئن كوتةرؤگة ذمتئلئپ وتئر. وسئ ماقساتقا، ةث الدئمةن، ت م د ةلدةرئمةن بايلانئس كذشةيتئلدئ. قازاقستان 1995 ج. 28 - قاثتاردا رةسةي فةدةراسياسئ، بةلارؤس مةملةكةتتةرئمةن بئرلةسئپ كةدةن وداعئنا قول قويدئ. كةيئن وعان قئرعئزستان، تاجئكستان ةلدةرئ قوسئلئپ، ةؤرازيالئق ةكونوميكالئق وداققا اينالدئ. 1999- 2000 ج. ق ر، وزبةكستان، قئرعئزستان، تاجئكستان ةلدةرئ ءوزارا ةكونوميكالئق كةثئستئك قذرؤ ماقساتئندا ورتالئق ازيالئق ةكونوميكالئق قاؤئمداستئققا بئرئكتئ. سونداي-اق، اتالعان وداقتارعا مذشة ةمةس باسقا دا ت م د ةلدةرئمةن (ؤكراينا، مولدوأا، ءازئربايجان، ارمةنيا، گرؤزيا، تذرئكمةنستان) تئعئز ساياسي ةكونوميكالئق بايلانئستار ورناتئلدئ. رةسةي فةدةراسياسئندا 2003 ج. قازاقستان جئلئ بولئپ جاريالاندئ.
ءوزئنئث گةوساياسي جاعئنان ق ر ءذش وركةنيةتتئث (شئعئس، باتئس، قئتاي، ت.ب.) قيئلئسقان جةرئندة ورنالاسقان. وسئعان بايلانئستئ ول اتالعان ءذش باعئتتا دا اسا بةلسةندئ سئرتقئ ساياسات جذرگئزئپ وتئر. قئتايمةن ةكئ ارادا شةكارا ماسةلةسئ تولئق شةشئلدئ، سونداي-اق ساؤدا-ةكون. بايلانئستار جولعا قويئلعان. قازاقستان شئعئس باعئتتا جاپونيامةن، وثتذستئك كورةيامةن، ذندئستان، پاكستان، ا س ة ا ن ةلدةرئمةن تئعئز بايلانئس ورناتقان. تاياؤ شئعئس ةلدةرئنةن تذركيا مةن ق ر-نئث ةگةمةندئگئن تذثعئش مويئنداعان ةل رةتئندة اسا تئعئز ساياسي، ةكونوميكالئق-مادةني بايلانئستار جاسالؤدا. بذعان قوسا يران، اؤعانستان، يزرايل جانة اراب ةلدةرئمةن ةكونوميكالئق جانة مادةني قارئم-قاتئناستار جاقسئ دامئعان. 1995 ج. جةلتوقساندا قازاقستاننئث يسلام كونفةرةنسياسئ ذيئمئنا تولئق مذشة بولؤئ بذل قاتئناستاردئ ءارئ قاراي ئلگةرئ دامئتتئ. 1996 ج. شاثحاي ئنتئماستئعئ (قازاقستان، رةسةي فةدةراسياسئ، قئتاي، قئرعئزستان، تاجئكستان، كةيئننةن وزبةكستان) ذيئمئ قذرئلدئ. ازيادا بةيبئتشئلئك ورناتؤ ماقساتئندا پرةزيدةنت ن.نازاربايةأتئث باستاماسئمةن 1999 ج. الماتئدا ازياداعئ ءوزارا ئقپالداستئق پةن سةنئم شارالارئ جونئندةگئ كةثةس شاقئرئلدئ. اتالعان ذيئمداردئث بارلئعئ دا ت م د ةلدةرئندة جانة ازيادا بةيبئتشئلئكتئ ساقتاؤ، ةكونوميكالئق ئنتئماقتاستئقتئ دامئتؤ ماقساتئندا قذرئلعان. قازاقستانعا ينأةستيسيا تاراتؤ ماقساتئندا 2000 ج. 26-28 ساؤئردة الماتئدا "ةؤرازيا-2000" ةكونوميكالئق سامميتئ ءوتتئ. وعان ورتالئق ازيا، كاأكاز، رةسةي فةدةراسياسئ، تاياؤ جانة قيئر شئعئس، وثتذستئك-شئعئس ازيا ةلدةرئ، قئتاي، ءذندئستان، جاپونيا ةلدةرئنئث وكئلدةرئ، حالئقارالئق قارجئ جانة ةكونوميكالئق ذيئمدار، ب ذ ذ قذرئلئمدارئ قاتئناستئ. 2003 ج. قازاندا استانادا الةمدةگئ ةث نةگئزگئ دئندةردئث فورؤمئ ءوتتئ.