ساق دالاسئنئث عذلاماسئ «اسپانداؤئس» نةمةسة ةللاداداعئ سكيف
جاس ذرپاق جادئنا تاريحي زةردةلئلئك پةن ماثگذرتتئكتئث اراقاتئناسئن ءبئلؤدئث ءمانئن، ماثئزدئلئعئن قذيؤ - ذلت بولاشاعئنئث اينئماس، توزباس، وزگةرمةس كةپئلئ. ادامزات وركةنيةتئنئث تذثعئش ءدذمپؤئ، العاشقئ قانات سةرپئنئ جاسالعان ازيا دالاسئ، ونئث ئشئندة تذركئ اتاؤلئنئث قارا شاثئراعئ - قازاق بايتاعئ ءوز قاتپارلارئنا تالاي-تالاي شةشئمئ تابئلماعان جذمباقتار مةن سئرئ اشئلماعان قذپيالاردئ بذگئپ جاتئر.
ذلئ دالانئث قانشاما ادال پةرزةنتتةرئ ذمئتئلئپ كةتتئ. كوشپةندئلةر وركةنيةتئنئث تاريحي-ةأوليؤسيالئق دامؤ جولئندا اتا-بابالارئمئز ءارتذرلئ تايپالئق وداقتارعا بئرئگئپ، جاثا مةملةكةتتةردئث ئرگةتاسئن قالاعانئن تاريح كورسةتتئ. ساق-سكيف تايپالار وداعئ قذرامئنا كئرةتئن اگريپةي ساقتار، ماسساگةت، تيگراحاؤد، حاؤوموأارگئ، اريماسپئ ساقتار، يسسةدوندار مةن سارمات، كاسپيلةر تاريحئ ءوز تةگئن ساق-سكيفتةردةن تاراتاتئن بذكئل ةؤرازيا دالاسئنئث حالئقتارئنا ورتاق تاريح. وسئناؤ الئپ بايتةرةكتئث ءبئر بذتاعئ - قازاق ذلتئ دا كوشپةندئلةر وركةنيةتئنئث پةرزةنتئ رةتئندة بارلئق تاريحي جادئگةرلةر مةن ذلئ بابالار مذراسئنا وزگة ذلتتارمةن قاتار تةث قذقئلئ ميراسقور حالئق بولعاندئقتان ونئث بارلئق تاريحي گذلدةنؤ مةن قذلدئراؤ كةزةثدةرئنئث جةمئسئن ءوز تاريحئنئث اجئراماس بولئگئ دةپ تانيدئ. مئنة، سول تاريح تؤدئرعان، ناقتئراق ايتقاندا، تاريحي قاجةتتئلئك تؤدئرعان الئپ بابالارئمئزدئث ءبئرئ - اناحارسيس.
ول كئم؟ ول - ب.ز.د. VII-VI عاسئرلاردا (605-545، 613-539، 620-555 ج.ج.) ءومئر سذرگةن، گرةكياعا جاساعان ساياحاتئ كةزئندة وشپةس داثققا بولةنگةن ساق دالاسئنئث عذلاماسئ. تةگئ - سكيف پاتشالارئ اؤلةتئنةن. گنؤر پاتشانئث ذلئ، ساأليي مةن كاديؤت پاتشالاردئث باؤئرئ. اناحارسيس ةسئمئ گرةك تئلئنةن اؤدارعاندا «اسپان داؤئس» دةگةن ماعئنا بةرةدئ ةكةن. ال ءبئز ونئ «ان ارئس» دةپ اتاساق، ورئس حالقئ «زناحار»، «پاحار» ذعئمدارئنئث (انا-حارس) گرةك ءتئلئنئث دئبئستالؤئنا قاراي بةيئمدةلگةن نذسقاسئ بولؤئ مذمكئن دةگةن بولجام ذسئنادئ. الايدا تاريح بولجامداردئ كوتةرمةيدئ. ماسةلةن، ونئث باؤئرئ ساأليدئ ورئستار ءالئ كذنگة دةيئن ورئس تئلئندة ساقتالئپ كةلة جاتقان ةسئم دةسة، قازئبةك بةك تاؤاسار ذلئ ءوزئنئث «ءتذپ-تذقياننان وزئمة شةيئن» اتتئ كئتابئندا ونئ «سابئر» دةپ تة اتايدئ. قالاي بولعاندا دا، اناحارسيس-انا-حارس-انارئس اثئز كةيئپكةرئ ةمةس، تاريحي تذلعا. ول تؤرالئ ونئث گرةكياعا جاساعان ساپارئ كةزئندة «جةتئ عذلامانئث» سةگئزئنشئسئ اتالئپ، ءوزئنئث ءدانئشپاندئعئمةن داثققا بولةنگةنئ جونئندة «تاريح اتاسئ» گةرودوت، لؤكيان، ديوگةن، سترابون، پلاتون سةكئلدئ ويشئلدار از جازباعان. بذل جةردة، سونداي-اق افينالئق مةناندردئث ادام تابيعاتئن جانة مئنةز-قذلقئن ساراپتاي كةلة، انارئس بابامئزعا ةرةكشة توقتالعانئن اتاپ ءوتؤ لازئم. بابامئز ءوز زامانئندا ءتئپتئ سول گرةكتةرگة بيئك ادامگةرشئلئك قاسيةتتةردئث مئسالئ بولعان.
سونئمةن بابامئز تاؤلاردان اسئپ، وزةندةردئ كةشئپ ةللادا دالاسئنا دا كةلةدئ. كةمةدةن تذسكةننةن كةيئن ونئث العاش تئلدةسكةن ادامئ ءوزئنئث وتانداسئ، ةمشئلئگئمةن ةللادادا قذرمةتكة ية بولعان توكسارسيس اتتئ سكيف ةدئ. توكسارسيستئث انارئستئ جات ةلدئث سالت-ءداستذرئ مةن تئلئنة ذيرةتئپ، ءبئر جئلداي شاكئرت تذتقانئن لؤكيان «سكيف نةمةسة مةيمان» اتتئ ةثبةگئندة جازعان ةكةن. انارئستئث دانالئعئ ونئث پاتشالار مةن ويشئلدار، قاراپايئم ادامدارمةن ءوزارا اثگئمةلةسؤلةرئنةن كةيئن ءماشهذر بولادئ. سونئث ءبئرئ ونئث «جةتئ عذلامانئث» ءبئرئ سانالعان، افينانئث ارداقتئ ذلئ سولونعا كةلؤئ.
دالا ءداستذرئ بويئنشا ءذيدئث سئرتئنان تذرئپ وعان كئسئ جئبةرةدئ: «سولونعا ايتا بار، شالعاي سكيفيا دالاسئنان كوشپةندئلةردئث اسئل قاندئ حانزاداسئ كةلئپ تذر. جانئ قالاسا - دوس بولامئز، كوثئلئ تذسسة - قوناعئ بولامئن» دةيدئ. سولون: «باتئر دوسئن وتانئنان ئزدةر بولار، جات جةرلئك ةر قادئرئنة جةتة بةرمةس» دةپ جاؤاپ جئبةرةدئ. انارئس كئسئنئ قايئرا سالادئ: «ارتئق تؤعان سولونعا ايت، ول ءوز ءذيئ - ولةث توسةگئندة وتئر، دوس ئزدةگةننئث مةسةلئن قايئرماسئن، مذنداي جاعداي كذندة تؤمايدئ» دةيدئ. ءسوزدئث ءمانئسئن تذسئنگةن سولون ءوزئ شئعئپ، انارئستئ قارسئ الادئ. بذل دوستئقتئث ذزاقتئعئ ءبئر كئسئنئث عذمئرئنان اسئپتئ. تاعئ دا بئردة كوشپةندئ-تاعئ گرةكتةرگة اقئل ذيرةتپةكشئ مة دةپ كذلگةندةرگة ول: «سكيفيادان كةلگةن نان ءدامدئ بولعاندا، سكيفتةردئث ويئ ءمانسئز بولا ما؟» دةيدئ. ال «سةندةردة اؤةلئ ءذي دة جوق، ءذي ءئشئنئث رةتئن بئلمةگةندة، مةملةكةتتةگئ رةتسئزدئك جايلئ قالاي ايتاسئث؟» دةگةندةرگة «ءذي دةگةنئمئز - ءتورت قابئرعا ةمةس، ادامدار ولارعا قايدا تذرؤ ئثعايلئ ةكةندئگئ ءتئپتئ داؤلئ ماسةلة» دةيدئ.
ليديا پاتشاسئ كرةز ةكةؤئنئث اراسئنداعئ اثگئمة دة ونئث داثقئنا داثق قوستئ. انارئس بابامئز سةگئز ءجذز جولداي ولةث جازعان. سول ولةثدةردةن اتا-بابامئزدئث دذنيةتانئمئ، قورشاعان ورتانئ قابئلداؤئ، سالت-ساناسئ مةن ادةت-عذرپئ، ءومئر ءسذرؤ فورماسئ انئق كورئنةدئ. سول ساقتار زامانئنان بةرئ قاراي تذركئلةردئث ذلتتئق ءمورالئ مةن مئنةز-قذلئق ةتيكاسئنئث عاسئرلار بويئ وزگةرمةي، بذزئلماي تازا ساقتالئپ كةلگةندئگئن تومةندةگئ ولةث جولدارئنان كورةمئز:
«سةنئث سةنگةنئث -
سئبئزعئ سئرناي مةن اقشالئ ءاميانئث،
مةنئث سةنگةنئم -
ساداق پةن جةبة،
سوندئقتان دا سةن - ساؤئقشئل
دذنيةنئث قذلئسئث،
ال مةن - ةركئن ازاماتپئن.
سةندة جاؤ كوپ،
ال مةنئث دذشپانئم جوق،
ةگةر دة سةن، اسئل تاستارئثدئ
لاقتئرئپ تاستاپ،
ساداق پةن قورامساقتئ عانا اسئنئپ،
ساقتاردئث ئشئندة عانا ءومئر سذرسةث،
وندا مةن سياقتئ
سةن دة ةركئندئكتة جذرةر ةدئث».
ءيا، ءبئزدئث بابالارئمئز ار ماسةلةسئن بارئنةن جوعارئ قويعان. «مالئم - جانئمنئث ساداعاسئ، جانئم - ارئمنئث ساداعاسئ» دةپ كذنئ بذگئنگة دةيئن ذستاناتئن ذلتتئق قاعيدامئز بار. دذنية جيعان ادام، سونئث سوثئنا تذسكةن ادام بئردة بولماسا بئردة ارئن كئرلةتةدئ. «تؤرا بيدة تؤعان جوق، تؤعاندئ بيدة ئيمان جوق» دةگةنئمئز دة سول. انارئس بابامئز ءار نارسةنئث ولشةمئن جاقسئ بئلگةن، ءار نارسة ءوز مولشةرئندة بولعانئن قالاعان. «سةندةردة - دةيدئ - ءتئپتئ قذدايلاردئث وزدةرئ الةمدئ بولئسكة سالعان: ءبئرئ كوكتئ، ءبئرئ - سؤدئ، ءبئرئ - جةر استئن يةمدةنةدئ. سولاي بولا تذرسا دا، جةردئ بولئسكة سالماپتئ، ونئ وزدةرئث تؤ-تالاقاي ةتئپ، سول ءذشئن قئرعي قاباق بولاسئثدار دا جاتاسئثدار». ساؤئقشئل دذنيةنئث سالتئنداعئ قئزئققذمارلئق، ئشئمدئكقذمارلئقتئ ذناتپاعان. ئشئمدئكتئ قالاي قويؤعا بولادئ دةگةندةرگة «ماسكذنةمدةرگة كوبئرةك قاراثدار!» دةيدئ.
«مةنئث بار جامئلعئم -
ساقتئث شاپانئ،
ةتئگئم - اياعئمنئث تةرئسئ،
توسةگئم - كةث دالا،
تاثعئ اسئم مةن تذستئگئم -
ءسذت، ئرئمشئك جانة قؤئرداق،
سؤسئنئم - سؤ».
دالا پةرزةنتئنئث ةركئندئكسذيگئش تابيعاتئ وسئلاي سويلةيدئ. «سؤئقتا جالاثاش جذرة بةرةتئندةرئث راس پا؟» دةگةنگة «سةن دة ايازدا بةتئثدئ اشئپ جذرةسئث عوي، ال مةنئث ءتانئم - بةتئم سةكئلدئ» دةگةن. ويلاپ قاراساق، جوعارئدا كةلتئرئلگةن ولةث جولدارئندا جانة اناحارسيس ايتتئ دةگةن قاناتتئ سوزدةردةن، ونئث جةكة قاسيةتتةرئنةن قاي ذلتتئث مئنةزئ كورئنئپ تذر؟ قازاقتئث! سلاأيان حالقئ ورتاق تذپكة (گةرودوت جازبالارئنداعئ «سكولوت» ذعئمئن گرةكتةردئث «سكيف»(«تةتا» ءارپئ ارقئلئ) دةپ قولدانؤئنان «سكيت» ياعني «سكيتالةس» دةگةن سوزدةن شئعؤئ مذمكئن دةگةن گيپوتةزا) سئلتةمة جاساي وتئرئپ، ونئث تةگئن سلاأيان ةتةدئ. كةلئسةلئك، ءبئراق ونئث ويلاؤ جذيةسئ مةن پوةتيكالئق تذيسئنؤئندة سلاأيان مةنتاليتةتئنئث ءيئسئ دة جوق قوي. مذنداعئ «ةركئندئكسذيگئشتئك» ذعئمئ، «بةس قارؤعا سةنؤ»، «ةشكئمدئ دذشپان كورمةؤ»، «توسةگئم - كةث دالا» تذسئنئگئ، تاعام اتتارئ، ءبارئ دة بارئ تذركئ بالاسئ عانا سةزئنة الاتئن دذنية. بذگئنگة دةيئن جويئلماعان قاسيةتتةر. ةگةر ولاردئث ءسوزجاسام، ءسوز ةتيمالوگياسئن تانؤ ادئسئنة باقساق، «اناحارسيس» - «انئقسارئ»، «توكسارسيس» - «توقسارئ» دةگةن ذعئمدار ةدئ دةؤئمئزگة تولئق نةگئز بار. ونئث ذستئنة ةجةلگئ ساقتاردئث كوزئ كوك، ءوزئ سارئ بولعانئ تاعئ بةلگئلئ. «ءوزئ سارئ، كوزئ كوك، ول ادامنئث سذثقارئ» دةگةندة اباي ةؤروتةكتئلةرگة ةمةس، وسئ سكيف، ساقتارعا مةثزةپ وتئرماعانئنا كئم كةپئل؟!
سونداي-اق انارئس بابامئزدئث ونةرتاپقئشتئعئ تاعئ ءبئر ايان، ويلاپ تاپقان بذيئمدارئ قازئرگئ كذنگة دةيئن قولدانئستا ءجذر. ول اثئز بويئنشا قوس ءمذيئزدئ قازئرگئ زاكئردئ ويلاپ تاؤئپ، جةلكةن قذرئلئسئن جةتئلدئرگةن. كةمة تاقتايلارئنئث ءتورت ةلئ ةكةندئگئن كورئپ، «تةثئزشئلةر اجالدان ءتورت ةلئ جةردة جذزةدئ» دةيدئ، سونئث رةتئندة «تئرئلةر كوپ پة، ولئلةر مة؟» دةگةنگة «تةثئزدةگئلةردئ قايسئسئنا جاتقئزؤعا بولادئ ؟» دةسة، «قانداي كةمةلةر ةث قاؤئپسئز؟» دةگةنگة «جاعاعا شئعارئلعاندارئ» دةپ جاؤاپ بةرةدئ. الدةبئر افينالئق وعان سكيف ةكةندئگئن ايتئپ، تذقئرتپاقشئ بولادئ.سوندا انارئس: «مةن وتانئمنان قورلانسام، وتانئث سةنةن قورلانادئ» دةيدئ. كةيئن ساق دالاسئنا ورالعان بابامئز ءوزئنئث اقتئق ءسوزئ «ةللادادا مةنئ اقئل-ويئم كوككة كوتةرسة، وتانئمدا قئزعانئش كورگة تئقتئ» بولارئن سول كةزدة سةزگةن دة شئعار. گةرودوتتئث ايتؤئ بويئنشا، تةثئزدة جذزگةن شاعئندا كيزيكيالئقتاردئث ءوز قذداي انالارئنا ارناپ وتكئزئپ جاتقان سالتاناتئنئث ذستئنةن ءتذسئپ، «وتانئما امان-ةسةن جةتكئزةر بولساث، ساعان باعئشتاپ قذربان شالارمئن» دةپ سةرت ةتةدئ. وتانئنا ورالعان سوث، قذداي اناعا ارناپ قذربان شالادئ. مذنئ كورگةن سكيفتةردئث ءبئرئ ساأليگة بارئپ، باؤئرئنئث ذستئنةن جامانات ءسوز ايتادئ. قاهارئنا مئنگةن ساأليي پاتشا اث اؤلاپ جذرگةن كةزدة ءوز باؤئرئن ساداق وعئمةن جةر جاستاندئرادئ.
ساقتار وزگة حالئقتاردئث سالت-داستذرئن قابئلداؤدان باس تارتقان. گةرودوت بذل قاسيةتتئ سكيفتئك كولوريد رةتئندة باسا كورسةتئپتئ. وسئ قاسيةت ولاردئث ذرپاعئن وسئ ؤاقئتقا دةيئن جويئلئپ كةتؤدةن ساقتاپ كةلدئ. ذلئ دالا ءوز پةرزةنتئن وسئلايشا قارسئ العان ةدئ. اثئز جةلئسئ بويئنشا، انارئس بابامئزدان التئ ذل قالادئ: اق، جان، بةك، بال، پان، بول. قازاقتئث ءذش ءجذزئ وسئ ءذش ذلدان، ياعني اقارئس، جانارئس، بةكارئستان تاراعان ةكةن-مئس.
ةرلان ءجذنئس
(«ايقئن» گازةتئ، 9- جةلتوقسان. 2010 - جئل)