ابات-بايتاق كةسةنةسئ
حالئق اؤزئنداعئ اثئزدارعا قاراعاندا، كةسةنة اتاقتئ ويشئل اسان قايعئ جئراؤدئث ذلئ بةسقوپا اثعارئندا كةنةتتةن قايتئس بولعان ابات باتئرعا ارنالئپ، بذكئل ايماق حالقئنئث قاتئسؤئمةن تةز ارادا تذرعئزئلعان. سوندئقتان، ونئث اتئنا «بايتاق» دةگةن ءسوز قوسئلعان («كةث»). ءبئراق قذرئلئستئث ساؤلةتتئك قذرئلئمئ ونئث تورةلةرگة ءتان ةكةنئن بايقاتادئ.
كةسةنة ذستئندة 11 قئرلئ تذعئرعا ورناتئلعان شوشاق كذمبةز بار، ال نةگئزگئ تذرقئ ءتورت بذرئشتئ. سئرتقئ تذرقئنئث اؤدانئ - 9،52 х 9،8 م. كةسةنةنئث باستاپقئ بيئكتئگئ 16 مةتر، ساقتالعان بيئكتئگئ 14،5 مةتر. وثدةلمةگةن كئرپئشتةن قالانئپ، ئشكئ جاعئ بالشئقپةن سئلانعان، سئرتقئ جاعئ كذيدئرئلگةن كئرپئشپةن قاپتالعان.
ابات-بايتاق كةسةنةسئ قالئپتئ قوسكذمبةزدئ شاتئرلئ قذرئلئستاردئث توبئنا جاتادئ جانة كةيبئر ادةبيةتتةردة كورسةتئلگةندةي سةنتريك ةمةس پورتالدئ-كذمبةزدئ كةسةنة.ونئث ئشكئ قذرئلئمئ دا ءتورت بذرئشتئ جوبادا سالئنعان. 8 جانة 16 قئرلئ ورئمدةردئث بئرتئندةپ كذمبةز ئشئنة قاراي كوتةرئلؤئ كورةر كوزگة جةثئلدئك اكةلةدئ. بولمةنئث باتئس جانة شئعئس قابئرعالارئندا ارقالئق ويئقتار بار. كذمبةز تذعئرئنئث سئرتئ مةن ويئقتارئن ويمئشتاپ اسةمدةگةن. ابات-بايتاق كةسةنةسئ ساؤلةت ناقئشئ جاعئنان حورةزئمدئك كةسةنةلةر مةن ХІІ عاسئردئث اياعئ - ХVІ عاسئردئث باس كةزئندةگئ ارسلان، تةكةش، كوك-كةسةنة، كةسةنة ةسكةرتكئشتةرئنة ذقسايدئ.
ابات-بايتاق كةسةنةسئ ورنالاسقان قورئمدا ءار تذرلئ ءذلگئمةن، ويؤ-ورنةكتةرمةن سالئنعان قذلئپتاستار (200 دةن استام) كوپ. قذلئپتاستاردئث كوپشئلئگئ اق جانة اقسذر ءاكتاستان قاشالعان. بارئنئث بيئكتئگئ 1،2-2،0 مةتر ارالئعئندا. ولاردان ХVІІІ-ХІХ عاسئرلارداعئ قازاق شةبةرلةرئنئث قولتاثباسئن بايقاؤعا بولادئ. قذلئپتاستاردئث كوبئنة قازا بولعان كئسئ اتتارئ، قئسقاشا ءومئرباياندارئ اراب ارپئمةن جازئلعان، ءئشئنارا رؤ تاثبالارئ سالئنعان. ابات-بايتاق كةسةنةسئ ورنالاسقان قورئم مةملةكةت قورعاؤئنا الئنعان.
ءبئزدئث ءداؤئرئمئزدئث XIV-XV عاسئرلارئنا سالئنعان ابات-بايتاق كةسةنةسئ تؤرالئ العاش رةت ХІХ عاسئردا فرانسؤز ساياحاتشئسئ جوزةف كاستانة قذرعان ةكسپةديسيالئق توپ قورئمدا بولئپ، مالئمةت بةرگةن. ودان كةيئن ХХ عاسئردئث 70- جئلدارئندا تاريحشئ-عالئم مذحامةتقازئ مةثدئقذلوأ زةرتتةؤ جذمئستارئن جالعاستئرئپ، 1979-1980 جئلدارئ قازاق كسر مادةنيةت مينيسترلئگئنة قاراستئ «كازرةستاأراسيا» بئرلةستئگئنئث سةرئك اجئعاليةأ باسقارعان ةكسپةديسياسئ زةرتتةگةن. 1983 جئلئ جوندةؤ جذمئستارئ جذرگئزئلگةن. سوثعئ دةرةكتةردة ابات-بايتاق كةسةنةسئنئث قالئثدئعئ 3 مةتر، بيئكتئگئ 5 مةترگة جؤئق قاسبةت بولعاندئعئ دالةلدةنگةن. ال كةسةنةنئث جالپئ بيئكتئگئ 16 مةترگة جةتكةن. قازئرگئ ساقتالئپ تذرعان بيئكتئگئ 14،5 مةتر. سول كةزدةگئ زامان اعئمئنا ساي بذل ةسكةرتكئشتئث الئستان كةلة جاتقان جولاؤشئعا جارقئراپ كورئنئپ تذرؤئ ءذشئن توبةسئنة التئن جالاتقان بوياؤلارمةن ورنةكتةر سالئنؤئ مذمكئن دةگةن بولجام بار.
كةيئننةن ابات-بايتاق كةسةنةسئن قايتا قالپئنا كةلتئرؤ جذمئستارئ جذرگئزئلگةن. كةسةنةنئث جاثارتئلعان ذلگئسئ ءتذپنذسقادان اؤئتقئماي سالئنعان. ول ءذشئن ورتاعاسئرلئق ذلگئدةگئ كئرپئشتةر ازئرلةؤ ماقساتئندا قوبدا اؤدانئنان شاعئن كئرپئش زاؤئتئ دا ئسكة قوسئلعان. ايتا كةتؤ كةرةك «ابات-بايتاق» كةسةنةسئنئث ءدال كوشئرمةسئ رةسةيدئث چةليابينسك وبلئسئنان تابئلعان. الايدا ول جةردةگئ كةسةنة كةثةس ذكئمةتئ كةزئندة-اق قايتا جاثعئرتئلئپتئ.
2007 جئلئ ابات-بايتاق كةسةنةسئ قايتا جاثعئرتئلئپ، اقتوبة وبلئسئنداعئ رةسپؤبليكالئق دارةجةدةگئ قورعاؤعا الئنعان بئرةگةي حالئقتئق ساؤلةت ونةرئن ساقتاپ قالؤ ماقساتئندا 30 ميلليون تةثگة قاراجات بولئنگةن.
دةرةك كوزئ:
قازاقستان ذلتتئق ةنسيكلوپةدياسئ، 1 توم