ذلت رؤحئنئث كونة باستاؤئ. بايراعئمئز - ءبورئ، ذرانئمئز - الاش، سالتئمئز - قازاق
سوندئقتان ءسوزئمئزدئث ارقاؤئن «قازاق» اتاؤئن اشؤعا ايشئقتاپ وتئرعان سالماعئ اؤئر ساؤالداردئ تؤدئراتئن «سالت» ءسوزئنئث «تئركةمةلئك» ماعئناسئن انئقتاؤدان باستاؤدئ ءجون ساناپ وتئرمئز. «قازاق» ةتنونيمئنئث ةتيمولوگياسئ تؤرالئ عئلئمدا سان الؤان پئكئرلةر بار. سولاردئث ئشئندة قازاق حالقئنئث عاسئرلار بويئ تذتئنعان تذرمئس سالتئنئث كورئنئسئن، ءومئر ءسذرؤ مةنتاليتةتئنئث نوبايئن بةينةلةي الاتئن پئكئر - قازاق اتاؤئنئث ورنئعؤئنا «ةلدةن بولةك كةتئپ، ةركئن، ازات ءومئر ءسذرؤ» دةگةن ماعئنانئ بايلانئستئراتئن، جارئستئراتئن تانئم. وتكةن عاسئردئث 80-جئلدارئندا قازاقتئث تالانتتئ عالئمئ ق.ومئراليةأ «قازاق» اتاؤئن كونة تذركئلئك «قاز» ةتئستئگئنةن شئعارئپ، ونئث ماعئناسئن «ءوز بةتئنشة كذن كورؤ» دةگةن ذعئمعا ساي كةلةتئنئن جازعان بولاتئن. عالئمنئث پئكئرئ وتة ورئندئ ايتئلعان ةدئ. وكئنئشكة قاراي، قايسئبئر زةرتتةؤشئلةردئث قازاق ةتنونيمئن ساق داؤئرئنةن تاراتا كةلئپ، «ناعئز ساق» دةگةن ماعئنا بةرةتئن «قايساق» («قاي» سذراؤ ةسئمدئگئنةن «ناعئز» دةگةن ماعئنانئث قالاي قيئساتئنئن ءتذسئنؤ وتة قيئن!) اتاؤئنان تؤعان دةگةن سياقتئ «اسئرةشئلدئكتةرئنةن» ول پئكئر ءارئ قاراي ءوز ءورئسئن كةثةيتة المادئ. «قايساق» - قازاق اتاؤئنئث قالماق-ويرات تئلدةرئندةگئ دئبئستالؤئ. بذل اتاؤ قالماق-ويرات ءينفورماتورلارئنان ورئس، قئتاي دةرةكتةرئنة تذسكةن.
جوعارئدا اتالعان «قاز» ةتئستئگئنة قاتئستئ ق.ومئراليةأتئث دايةگئ كونة تذركئ جازبا ةسكةرتكئشتةرئ مةن تذركئلةرگة قاتئستئ اراب-پارسئ جازبا دةرةكتةرئمةن سؤسئنداعان ةدئ. عالئم كونة تذركئ جازبالارئندا كةزدةسةتئن «قاداق بؤدؤن» تئركةسئندةگئ «قاداقتئ» بذگئنگئ «قازاق» سوزئنئث كونة ءتذبئرئ دةپ سانايدئ. وندا «د» دئبئسئ «ز»-نئث بالاماسئ. قازاق تئلئندة «د، ز» دئبئستارئنئث ءوزارا اؤئسؤئ ءتذبئر سوزدةردة جةكة-دارا ساقتالعان. مئسالئ، «قادا قاعؤ» مةن «قازئق قاعؤ» نةمةسة «قادالئپ سذراؤ مةن قازبالاپ سذراؤ» دةگةن تئركةستةردئث ماعئنالارئ قازاق ءذشئن ءبئر-بئرئنةن الئس ةمةس. كونة ءتذبئر سوزدةگئ «د» دئبئسئنئث «ز» سئثارئنداعئ جاثا بالاماسئ ХІІІ عاسئردان باستاپ تذركئ تئلئنة ابدةن ورنئعادئ. سةبةبئ ХІІІ عاسئردا جازئلعان اراب-قئپشاق سوزدئگئندة «قازاق» اتاؤئ «ةل-جذرتئنان ايئرئلعان، جالعئز قالعان كئسئ» دةگةن ماعئنادا تئركةلگةن. ولاي بولسا، كونة تذركئلةردةگئ «قاداق» پةن ورتا عاسئرلارداعئ قئپشاق تذرئكتةرئندةگئ «قازاق» اتاؤئنئث العاشقئ ماعئنالارئ «ةركئن، ءوز بةتئنشة كذن كورؤ» دةگةن ذعئمدا ساقتالعان. قازاق، قازاقئلئق - «قاز» ةتئستئكتئ تذبئردةن ءوربيدئ.
«قاز» تذبئرئندة «بولةك كةتؤ، بولةك شئعؤ» دةگةن ذعئمداردئ بةرةتئن حالئقتئث كونة دذنيةتانئمئنئث ئزدةرئ ءالسئز بولسا دا ساقتالئپ جةتكةن. سالئستئرؤعا دايةك رةتئندة تالاي عاسئرلار اسؤئنان اسئپ جةتكةن، وزگةرئسكة وتة باياؤ بوي بةرةتئن حالئقتئث كونة نانئم-سةنئمدةرئ، تذسئنئكتةرئ جيناقتالعان وتباسئنئث عذرئپتئق قذبئلئستارئنان پاراللةل ئزدةؤگة بولادئ. مئسالئ، حالقئمئز دذنيةدةن وزعان كئسئنئ «قاز+ا بولدئ» دةپ سانايدئ. مذندا «قاز+ا» ءسوزئ مارقذمنئث بذل دذنيةدةن و دذنيةگة (باسقا، بولةك دذنيةگة) كةتئپ بولئنگةنئن ءبئلدئرئپ تذر. بذل قازاق حالقئنئث دذنيةتانئمئنا عانا قاتئستئ ذعئم ةمةس. دذنية ءجذزئ حالئقتارئنئث كونة ميفولوگيالئق دذنيةتانئمئن سالئستئرا قاراستئرعان عالئمدار جةر ءجذزئنئث ءار تاراپئنان تابئلعان مئسالدار ارقئلئ ةرتةدةگئ ادامدار دذنيةنئ، سونئث ئشئندة ءولئمنئث ءوزئن دة ماثگئلئك ءومئردئث وزگةشة تذرلةنگةن جالعاسئ دةپ تانئعانئن جازئپ ءجذر. ءداستذرلئ دذنيةتانئم بويئنشا، ءولئم - ءبئر تذردةن ةكئنشئ تذرگة اؤئسؤدئث نةمةسة ءبئر دذنيةدةن ةكئنشئ ءبئر بولةك دذنيةگة كوشكةن كةرؤةن.
مذنداي ميفتئك تذسئنئكتئ حالقئمئزدا ةجةلدةن كةلة جاتقان تذساؤكةسةر عذرپئنان دا كورؤگة بولادئ. جاثا تؤعان بالا دذنيةدةن قايتقان اتا-بابالارئنئث رؤحئ ارقئلئ كةلةدئ نةمةسة ولگةن ادام جانئ باسقا تذرگة ةنئپ، قايتئپ ورالادئ دةگةن تذسئنئك كوپتةگةن حالئقتاردئث دذنيةتانئمئندا بةرتئنگة دةيئن ساقتالعان. ماسةلةن، ش.ؤاليحانوأ جازئپ العان «ءولئ مةن ءتئرئنئث دوستئعئ» اتتئ قازاق ةرتةگئسئندة: «اسپاندا دا ادامدار ءومئر سذرةدئ. ولار بةلدئكتئ تاماعئنا تاعئنادئ، جةردة، ورتادا ءومئر سذرةتئندةر بئزدةر بةلئمئزدئ بؤئنامئز، وزدةرئنئث بئزدةگئدةي كذن مةن ايئ، جذلدئزئ بار جةر استئنداعئلار بةلدئكتئ اياقتارئنا بايلايدئ»، - دةگةن تذسئنئك بار. قايتقان كئسئنئث جاثا جالعاسئ جاس نارةستةنئث اياعئن اپئل-تاپئل باسئپ، ءوز بةتئنشة تذرئپ-جذرؤگة ذمتئلعانئن ئرئمدايتئن ءراسئم - تذساؤكةسةر عذرپئ. سول عذرئپ ذستئندة ورئندالاتئن جئردا تذراقتئ قايتالاناتئن «قاز، قاز، قاز بالام// قادامئثا ءماز بولام» دةگةن جولدارداعئ اق تئلةكتة ءوز بةتئمةن جذرؤگة تالپئنعان ءسابيدئث تالابئنا قؤانؤ سةزئمئ «قاز» ةتئستئگئمةن بةرئلگةن. (بئزدة تذساؤكةسةردةگئ «قاز» ةتئستئگئن قازاق اراسئنا كةيئن اؤئسقان اسئراندئ قذستئث ءبئر ءتذرئ قازدئث جذرئسئنة بالاؤ ورئن العان. قازاقتار قازدئ اسئراندئ قذس ةتئپ باقپاعان. ءبئز ءذشئن قاز - «اسپاندا اؤةلةپ ذشقان» جئل قذسئ). جاس ءسابيدئث العاشقئ ذمتئلئسئنا ريزا بولعان بذل قؤانئش سةزئمئندة «قاز» ةتئستئگئنئث ورئن الؤئ تةگئننةن-تةگئن ةمةس، ويتكةنئ بذل دذنيةگة تئلسئم كذشتةردئث قولداؤئمةن كةلئپ، العاشقئ قادامئن تاي-تاي باسقان ءسابي حالئق تانئمئندا بوتةن دذنيةدةن بةرگئ دذنيةگة (بذل دذنيةگة) ءوتتئ دةگةن قؤانئشتئ بئلدئرةدئ. وسئنداي تذسئنئكتئث نةگئزئندة حالقئمئز قازا بولعان اتا-باباسئ جاثا تؤعان نارةستة ارقئلئ قايتئپ ورالادئ دةپ ساناپ، قايتقان كئسئنئث ارتئندا اتقارئلاتئن راسئمدةر (قئرقئ، جئلئ) جاثا تؤعان بالانئث ءوسؤ جولئندا (قئرقئنان شئعارؤ، تذساؤكةسةر) قايتالانئپ وتئرعان. ال سول بالا ةرجةتئپ، باليعاتقا تولعان ؤاقئتتا «ازامات» بولدئ دةپ، ذيلةندئرئپ، بولةك شئعارادئ.
اتالمئش مئسالدار عذرئپتئق سالتتاردئ «قاز» ةتئستئگئن قازاق ةتنونيمئندةگئ «ءبولئنؤ، ءوز بةتئنشة كذن كورؤ، ةركئن ءجذرؤ» سئندئ ماعئنانئ ساقتاپ قالعان كونة ساؤئت نةمةسة قذتئ دةپ تانؤعا بولاتئندئعئن ذعئندئرادئ.
بولةكتئك ماعئنا بةرةتئن «قاز» ةتئستئگئ قازاقباي، قازئبةك، قازئباي، قازئمبةك، قاز+تؤعان دةپ كةلةتئن كئسئ ةسئمدةرئندة ورئن الئپ وتئرادئ. بذل ةسئمدةردئ اتا-انا بالاسئنا «ةركئن، ازات بولئپ ءوسسئن» دةگةن نيةتپةن قويعان. «قازاقباي، قازئبةك، قازتؤعانداردئث» قازئرگئ كذندةگئ بالاماسئ - «ةركئن، ةرئك، ازات» دةپ كةلةتئن ةسئمدةر.
وتكةن تاريحتا ءوز ةسئمئمةن ةركئندئك سيمأولئنداي بولعان تذلعا -قازتؤعان جئراؤ. ХҮІ عاسئردان باستاپ وتئرئقشئ رةسةي پاتشالئعئ باسئپ الئپ، جاپپاي قالا، بةكئنئس سالئپ ورنالاسا باستاعان ةدئل بويئنداعئ قونئستاردان:
مةن سالمادئم، سةن سالدئث،
قايئرلئ بولسئن سئزدةرگة
مةنةن قالعان مئناؤ ةدئل جذرت، - دةپ، وزگة ولكةگة قونئس اؤدارئپ، ةركئن، ازات ءومئر ءسذرؤدئ قالاعان اتاقتئ جئراؤ قارعالئبويلئق («قارعالئ» -اقتوبة ولكةسئندةگئ وزةن اتاؤئ. قارعالئ+بويلئق ءسوزئ بئرئككةندة «لئ» قوسئمشاسئ ءتذسئپ قالئپ، جئراؤ «قارعابويلئق» دةپ اتانئپ كةتكةن. سالئستئرئثئز: سئربويلئق، جةمبويلئلئق، ت.ب.). قازتؤعاننئث ةسئمئ دة ونئث قونئستان، جذرتتان بولةك كةتؤئ ءئس-ارةكةتئنة بايلانئستئ قويئلعان لاقاپ ةسئم بولؤئ دا عاجاپ ةمةس. قارعابويلئلئق قازتؤعان تؤرالئ باتئرلئق جئر دا ونئث وسئ ارةكةتئن دارئپتةيدئ. نوعايلئ زةرتتةؤشئلةرئنئث كورسةتؤئنشة، قازتؤعان - ذلكةن نوعاي ورداسئنان (ةدئلدئث سول جاق بةتئ) كئشئ نوعاي ورداسئنا كوشئپ، كاأكاز ةتةگئنة قونئستانعان جذرتتئ بيلةگةن كئسئ. «قاز» ءتذبئرئ توپونيميكالئق اتاؤلاردا دا بار. ايتالئق، كاأكازداعئ تاؤلاردئث ءبئر بولئگئن «قازبةك» دةپ اتايدئ. بذل اتاؤ تاؤدئث ورنالاسؤ سيپاتئنا بايلانئستئ قويئلؤئ دا ابدةن مذمكئن. سونداي-اق قازاقتار داؤلاسؤشئ كئسئلةر كةلئپ جذگئنةتئن، داؤعا قاتئسئ جوق بولةك كئسئنئ «قازئ» دةپ اتايدئ.
«قاز» ةتئستئگئنةن «قازاق»، «قازاقئلئق» سئندئ اتاؤ ةسئمدةرئ تؤئنداعان. قازاقئلئقتئث ءتذپ باستاؤئ كونة رؤ-تايپالئق قوعامداعئ ةر كئسئلةردئث العاشقئ قوسئندار قذرئپ، اسكةري دةموكراتيا قذندئلئعئن قالئپتاستئرعان كةزةثگة بويلايتئنئ ءسوزسئز. مئسالئ، الدةبئر توپتئث ةلدةن ءبولئنئپ شةتكة شئعئپ، اسكةري قوسئن قذرؤ كورئنئستةرئ كونة تذركئ قاعاناتئنئث جازبا ةسكةرتكئشئ ورحون-ةنيسةي جازبالارئنداعئ جئر جولدارئنا دا كةستةلةنگةن. وندا بئلگة قاعان مةن كذلتةگئننئث ارعئ اتالارئ ةلدةن بولئنگةن ةرلةردئث باسئن قوسئپ، ذلكةن اسكةري قوسئن جاساقتاپ، تذركئ حالئقتارئن قايتا ةل قئلعانئ جئرلانادئ.
جازبا دةرةكتةر كوزدةرئنة سذيةنسةك، تذركئلئك كةثئستئككة قازاقئلئق ХІҮ-ХҮІ عاسئرلاردا الةؤمةتتئك ينستيتؤت بولئپ ورنئعا باستايدئ. اتالمئش عاسئرلاردا جازئلعان تاريحي جازبا ةثبةكتةردة «قازاق» اتانؤ نةمةسة «قازاقئلئق قذرؤ» ةلدةن ءبولئنئپ كةتئپ، اسكةري قوسئن قذرئپ ةشكئمگة باعئنباي جةكة تئرشئلئك كةشؤ سالتئن بئلدئرةتئن ماعئناعا ية بولا باستاعانئ ايقئن كورئنةدئ. مئسالئ، تولئق كذيرةؤگة بةت الئپ، بئرنةشة ذلئسقا بولئنة باستاعان التئن وردانئث ءبئر پذشپاعئ كوشپةلئ وزبةك ذلئسئنان «قازاق شئعئپ»، كورشئلةس شاعاتاي ذلئسئنئث شةكاراسئنا شابؤئل، جورئقتار جاساعان اسكةري قوسئندار تؤرالئ دةرةكتةر ХҮ عاسئردئث ورتا شةنئندة تيمؤريدتةر تاريحشئلارئنئث جازبالارئنا تئركةلگةن. ايتالئق، ءامئر تةمئردئث بالاسئ شاحرؤحتئث قئزمةتئندة بولعان ابد ار-راززاك ءيبن يسحاك سامارقانيدئث بايانئندا 1440-1441 جئلدارئ وزبةك اسكةرئنةن «قازاق شئعئپ» كةتكةن توپ تةمئر يةلئگئنئث شةتكةرئ ايماعئ مازاندارانعا شابؤئل جاساعاندئعئ تؤرالئ وقيعا تئركةلگةن. شاحرؤح بذل ولكةنئ قورعاؤ ءذشئن جئل سايئن تذمةن (ون مئث) باسقارعان امئرلةردئ ذستاپ، سول جاقتا قئستاپ شئعئپ وتئرؤعا ءماجبذر بولادئ.
سونئمةن قاتار ورتا عاسئرلاردا «قازاق» اتاؤئ نةمةسة «قازاقئلئق ةتؤ» جةكةلةگةن كئسئلةردئث ءئس-ارةكةتتةرئنة دة قولدانئلاتئن بولعان. ايتالئق، كوشپةلئ وزبةك ذلئسئنئث نةگئزئن قالاعان شايبان ءابئلقايئر حان تاعئنا كوتةرئلگةنگة دةيئن ءوزئن قولداعان ءبئر توپ ءامئر-بيلةرمةن قازاقئلئق ءومئر كةشةدئ. موعولستان حاندارئنئث ئشئندة «شئن پةيئلدئ مذسئلمان، وتانشئل، ئسكةر جانة ةرجذرةك» قاسيةتئمةن ةرةكشةلةنگةن ؤايئس حان اكةنئث تاعئنا وتئرعان نةمةرة اعاسئ شير مذحاممةدپةن باقتالاس بولئپ، اقئرئندا اعاسئنئث جانئنان كةتئپ، قازاقئلئقتئ سةرئك قئلادئ. ونئث جانئنا وزدةرئن باتئر (باهادذر) ساناعان موعول ذلئسئنئث جاستارئ قوسئلادئ. قوسئنئ كوبةيگةن ؤايئس حان وزئنة تيةسئلئ مذراگةرلئك حان تاعئن وزئنة قايتارئپ الادئ.
حذа عاسئردا ءومئر سذرگةن ءامئر تةمئردئث ذرپاعئ اتاقتئ بابئر دا بئرشاما ؤاقئت قازاقئلئق ةتةدئ. ولاي بولسا، ورتا عاسئرلئق كوشپةلئلةردئث اراسئندا ةركئن، ازات، تاؤةلسئز تئرلئك بالاماسئنا باعالانعان قازاقئلئق ءومئر سذرؤ سالتئنئث ورنئ ةرةكشة بولعان. سول سالتقا قذرمةت پةن سذيئسپةنشئلئكتئ ХҮІ عاسئرعا دةيئن ذزبةي ساقتاعان بئردةن-بئر حالئق - قازاق. مذنئ كةزئندة عالئم ش.ؤاليحانوأ ةرةكشة اتاپ وتكةن بولاتئن.
«قازاق» اتاؤئندا «ةركئن جذرگةن، تاؤةلسئز ةل دةگةن» ماعئنا بارلئعئن وقئمئستئ اقئن شاكارئم قذدايبةردئ ذلئ دا اتاپ وتكةن:
قذرالعان ءار رؤدان قازاق باسئ،
اندا بوپ قان قوسئلعان قارئنداسئ.
«ةل بولئپ، ءوز ةركئمةن ةركئن
جذرگةن»
دةگةن ءسوز قازاقتئقتئث ماعئناسئ، - دةپ جازادئ شةجئرةشئ اقئن.
قازاقئلئققا دةگةن قذرمةت تؤئسقان نوعاي حالقئندا دا ساقتالعان. ولاردا «قازاقئلئق» باقئتتئ سئرت ولكةدةن ئزدةؤ، قئساستئققا كةك الؤ دةگةن ذعئمدئ بةرةدئ. ءتئپتئ نوعايلاردئث اؤئز ادةبيةتئندة ارنايئ سالا بولئپ قالئپتاسقان «قازاق جئرلارئ» دةگةن جئر شوعئرئ (سيكلئ) بار. وندا ادام بويئنداعئ تاكاپپارلئق، قورقاقتئق، ساراثدئقتار سئنالئپ، ادئلةتتئ، ةركئن ءومئر، ءبئرسوزدئلئك سئندئ قاسيةتتةر ايرئقشا دارئپتةلةدئ.
توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي ءتذيئنئن ايتاتئن بولساق، ءبئزدئث حالقئمئزدئث دا جةكة ذلت بولئپ قالئپتاسؤئنا اتا-بابالارئمئزدئث كةث دالانئ مةريديان بويئنشا جاز جايلاؤ (سولتذستئك)، قئس قئستاؤ (وثتذستئك) اراسئندا ةركئن كوشئپ-قونئپ، ازات ةل بولؤعا ذمتئلعان قازاقئلئق سالت-ساناسئ اسةر ةتكةن. تاريحتان بةلگئلئ، ХҮ عاسئردئث ورتا شةنئندة كةرةي مةن جانئبةك حاندار باسقارعان رؤ-تايپالار جوشئ ذلئسئنداعئ كوشپةلئ وزبةك ذلئسئنان ءبولئنئپ، شاعاتاي ذلئسئنداعئ موعولستان جةرئندة جةكة حاندئقتئث نةگئزئن قالايدئ. ةل-جذرتتان ءبولئنئپ كةتكةن بذل تايپالار وداعئنا «قازاق» دةگةن لاقاپ اتاؤ تاعئلادئ. بذل دةرةك م.ح.دؤلاتيدئث «تاريح-ي راشيدي» ةثبةگئندة تايعا تاثبا باسقانداي جازئلعان. ول بئلاي دةپ جازادئ: «كةرةي حان، جانئبةك سذلتان سياقتئ كةيبئر سذلتاندار مةن باسقالار ازعانا توپپةن ءابئلقايئر حاننان قاشئپ، موعولستانعا كةلدئ. ...باسئندا ءوستئپ ةلدةن قاشئپ، ولاردان ءبولئنئپ جئرئلئپ قالئپ، ءبئراز ؤاقئت تارئعئپ ءارئ سةرگةلدةثدة بولعاندئقتان، ولاردئ «قازاق» دةپ اتادئ. بذل لاقاپ ات قازاقتارعا وسئلاي تاثئلدئ».
دةمةك، تاريحي جازبا دةرةك كوزدةرئ مةن اثئزدار مازمذنئنئث توعئساتئن جةرئ دةپ قازاق حالقئنئث جةكة ذلت بولئپ قالئپتاسؤئنا ازات، تاؤةلسئز، ةركئن تئرلئكتئ قالاعان «قازاقئلئق سالت» تئكةلةي اسةر ةتكةن دةگةن ءؤاجدئ اؤئز تولتئرا ايتؤعا بولادئ. ةركئندئك، ازاتتئق - قازاق ةتنونيمئنئث سينونيمئ. ءبئز تابيعاتئمئزدان ةركئندئكتئ اثساپ تؤعان جذرتپئز. مذنئ ذلت رؤحئنئث باستئ دئثگةگئ دةپ ساناؤعا بولادئ. ال قازاقئلئق سالت نةگئزئندة باسئ قذرالعان جذرتتان جةكة مةملةكةت قذرا بئلگةن شئثعئس حان تذقئمدارئنئث (كةرةي-جانئبةك، قاسئم-ةسئم، تاؤكة، ءابئلقايئر، ابئلاي حانداردئث) ساياسي قئزمةتتةرئنئث ورنئ وزئنشة بولةك ءبئر اثگئمة.
توتةم بابا. ءبورئ. بايراق. قانداي ءئس نةمةسة باستاما بولسئن الدئمةن يدةيا تذرئندة پايدا بولادئ. قازاقئلئق سالت تا بةلگئلئ ءبئر يدةولوگيالئق شاتئردئث استئندا ءوسئپ-ونگةنئ، دامئعانئ ءسوزسئز. ول شاتئردئث قازئعئ تةرةث، دئثگةگئ مئقتئ بولؤئ ءتيئس ةدئ. دالالئق ولكةلةردة تاؤةلسئز، ةركئن ءومئر ءسذرؤ سالتئن قالاعان قازاقئلئق مذددةگة قئزمةت ةتةتئن يدةولوگيالئق قذرالدئ توتةم بابالارعا دةگةن نانئم-سةنئم اتقاردئ. تذركئلةردئث توتةمئ دالالئق وثئردةگئ ةث جئرتقئش، ازؤلئ ءارئ ازاتشئل اث -قاسقئر. قاسقئر توتةمئ تؤرالئ اثگئمةلةر عذندار، كوك تذرئكتةر، ذيسئندةر، وعئزدار سئندئ ةجةلگئ حالئقتاردئث كونة ميفتةرئندة ساقتالعان. مئسالئ، كوشپةلئ عذن تايپالارئنئث تاريحئ باياندالعان قئتاي جازبالارئندا ساقتالعان عذن ميفئنئث بئرئندة عذندار - حان قئزئ مةن قاسقئردان تاراعان ذرپاقتاردان ءوسئپ-ونگةن حالئق.
قئتاي جازبالارئنئث ةندئگئ ءبئر تذسئندا قاسقئر - عذندار جاؤلاپ العان كونة ءذيسئن ةلئ بيلةؤشئسئنئث بالاسئن ةمئزئپ، قذتقارئپ قالعان كيةلئ اث. ҮІ عاسئردا تاريح ساحناسئنا دذركئرةي كوتةرئلگةن كوك تذرئكتةر دة وزدةرئن عذن تايپاسئنئث حانزاداسئن اسئراپ العان قانشئق قاسقئردان تاراعان اشينا تايپاسئنئث ذرپاعئمئز دةپ ساناعان. اشينا تايپاسئ تذركئلةردئث بيلةؤشئلةر ديناستياسئ بولعان. ل.گؤميلةأتئث جازؤئنشا، «اشين» ءسوزئ ةكئ تذبئردةن تذرادئ. «ا» ءتذبئرئ - قئتاي تئلئندة قذرمةتتةؤ پرةفيكسئ. ةكئنشئ ءتذبئر «شينا» - موثعولشا «شونو، چينو» ءسوزئ. بذل قاسقئر دةگةندئ بئلدئرةدئ. دةمةك، «اشينا» - «قادئرلئ ءبورئ» دةگةندئ ءبئلدئرةدئ.
كوك تذركئلةر قاسقئردئ ةرةكشة قذرمةت تذتقان. مئسالئ، قذتئلئق قاعاننئث اسكةري گأاردياسئ «بورئلةر» دةپ اتالعان جانة ولاردئث جاؤ كةلگةندة كوتةرةتئن بايراعئنا دا التئنمةن زةرلةنگةن ءبورئنئث باسئ بةينةلةنگةن. تذرئك قاعاناتئ تذسئندا تاستان قويئلعان بؤگؤت قورئمئنداعئ بةلگئدة (ستةلا) قاسقئردئث بةينةسئ بةدةرلةنئپ، ونئث بةينةسئ كوركةم جئر جولدارئنا تذسةدئ. بذل پوةتيكالئق وبرازدئ ورحون-ةنيسةي جازبا ةسكةرتكئشئندةگئ كذلتةگئن جئرئنان كورؤگة بولادئ. جئردا تذركئلةردئث اسكةرئ بورئگة تةثةلةدئ:
اكةم قاعاننئث اسكةرئ
بورئدةي بوپتئ،
جاؤلارئ قويداي بوپتئ.
قازاقتئث باتئرلئق جئرلارئندا «بورئدةي ءتيدئ»، «بورئدةيئن ءتذن قاتئپ» دةگةن جولدار ءجيئ كةزدةسةدئ. ءتئپتئ اتاقتئ قاراقئپشاق قوبئلاندئ باتئردئث جارئ، قامقورشئسئ قذرتقانئث ةسئمئندة قاسقئر اتاؤئنئث ءجذرؤئ كةزدةيسوق ةمةس.
قاسقئر توتةمئنئث بةينةسئ تذركئلةردئث ءبئر بذتاعئ وعئزداردئث دا فولكلورلئق مذرالارئندا ساقتالعان. مئسالئ، وعئزداردئث كونة جئرئ «وعئزنامةدة» قاعاندئ جةثئستئ جورئقتارعا باستايتئن اث - كوكتةن تذسكةن كوكجال. ةجةلگئ قئپشاقتاردئث دا قورعاؤشئ باباسئ - قاسقئر.
قاسقئر توتةمئنئث بةينةسئ كوشپةلئ باشقذرت حالئقتارئنئث ميفتئك اثگئمةلةرئندة، شةجئرةلئك اثئزدارئندا ساقتالعان. وندا قاسقئر بئردة باشقذرتتاردئ جاثا قونئسقا باستاپ كةلگةن كيةلئ اث بولسا، ةندئ بئردة قانشئق قاسقئر سذلؤ قئزعا اينالئپ، اثشئ جئگئتكة تيةدئ. ودان تؤعان بالا باش ءبورئ اتانئپ، سول رؤدان باشقذرتتار تارايدئ. قاسقئر توتةمئ باشقذرتتئث رؤ اتاؤلارئنا دا ةنگةن. باشقذرت اراسئنداعئ كذدةي ورمان رؤئنئث ارعئ اتاسئ كوك ءبورئ دةپ تة اتالادئ (باشكيرسكية پرةدانيا ءي لةگةندئ. ؤفا، 1985. 71-83-ب.7.)
تذركئ حالئقتارئنئث دالا جئرتقئشئ قاسقئر (ءبورئ) بةينةسئ قازاقتئث جاؤعا شاپقاندا جاؤئنگةرلئك رؤحئن وياتاتئن بايراققا بةدةرلةنگةن:
ءبورئلئ مةنئث بايراعئم،
ءبورئلئ بايراق كوتةرئلسة،
قوزئپ كةتةر قايداعئم، - دةپ جئرلايدئ اتاقتئ ءسذيئنباي اقئن.
كوشپةلئ تئرلئك قذرعان جاؤئنگةر، ازاتشئل تذركئ حالقئنئث ءبئر ذرپاعئ قازاقتاردئث بايراعئنا ءبورئنئث باسئ رامئز رةتئندة الئنؤئ - كونة رؤحتئث بةلگئسئ. ول رؤح «ءبئز كوك ءبورئنئث ذرپاعئمئز» دةگةن ذعئمدئ بةرةدئ. عالئم ق. ومئراليةأتئث «كونة زامانداردان «التئن ءبورئ باس» تؤ ذستاپ، «كوك ءبورئ» ذرانئن ذستانئپ، «تؤتؤث بؤدؤن»، «قاداق بؤدؤن»، «قازاقئلئق» سئندئ اسكةري قئزمةت اتقارعان جذرتتئث قازاق حالقئنا تئكةلةي قاتئسئ بار» دةپ جازؤئ - عئلئمي قؤاتتئ پئكئر. قازاق - كونة تذركئلةردئث ةلدئث رؤحئن جئگةرلةندئرةتئن ءبورئلئ بايراق رامئزئن ساقتاپ قالعان حالئقتئث ءبئرئ.
جوعارئدا كةلتئرئلگةن مئسالدار مةن تالداؤلار ءسذيئنباي اقئن جئرئنا ءبورئ بةينةلةنگةن بايراقتئث نة سةبةپتةن كةستةلةنگةنئن انئق ذعئندئرادئ دةپ ويلايمئز. ةندئگئ كةزةكتة جاؤعا قارسئ ءبورئلئ بايراق كوتةرئلگةندة جالاؤدئث بويئنا جان بئتئرةتئن ذران «الاش» ءسوزئنئث ماعئناسئن اشؤعا كئرئسةمئز.
ذلئ ةنة. توتةم بابا. الاش. تذركئ تةكتةس حالئقتاردئث اراسئنا كةث تاراعان تانئم بويئنشا الاش - ورتاق ذران جانة تذپكئ بابا. ذران مةن ذلئ بابا حالئقتئث توتةمدئك نانئم-تذسئنئگئنة بايلانئستئ قالئپتاساتئنئ بةلگئلئ. بورئلئ بايراقتئث توتةمدئك سيپاتئ سؤرةت ارقئلئ انئق بولسا، سوزبةن جةتكةن «الاش» ذرانئنئث تذپكئ ماعئناسئ وتة كومةسكئ. بايراقتاعئ ءبورئ باسئندا قانداي كونةلئك سيپات بولسا، ذرانعا اينالعان «الاش» ذرانئندا دا سونداي بةلگئ بارئ انئق. مذنئ العاش تئلگة تيةك ةتكةن الاش كوسةمئ ءا.بوكةيحان ةدئ. ول ХІХ عاسئردئث سوثئندا الاش قازاق رؤلارئنئث ورتاق ذرانئ ةكةنئن ايتادئ.
«اجال كةبئنئن كيةتئن قاؤئپكة قاراماستان الاش ذرانئنئث سوثئنا ةرةتئن قازاقتئث» كونة دذنيةتانئمئندا «الاشقا» قاتئستئ كومةسكئ تانئم بار ةكةندئگئن م. دؤلاتوأ تا اتاپ وتةدئ. ول بئلاي دةپ جازادئ: «قازاقتئث نة سةبةپتةن الاش، نة سةبةپتةن قازاق، ءذش ءجذز اتاعانئن باياندايتئن بذلاردان باسقا دا ةرتةگئلةر بار» ءبئراق مذنداي ةرتةگئلةر قازاقتئث اتئ، تةگئن زةرتتةؤشئلةردئ ويعا قالدئرارلئق جةرئ بار. ماسةلةن، قازاق، ءيا الاش، قالاي دا بولسا، ءبئر كئسئ ةمةس ةكةنئ راس-اؤ، ايتپةسة بئرئنة-ءبئرئ قايشئ كةلة بةرسة دة، كوپتةگةن حالئق اؤزئندا سويلةنئپ ةرتةگئ بولئپ جذرگةنئنة قاراعاندا، «قازاق»، «الاش» سوزدةرئنئث تذبئندة ءبئر كومةسكئلئك بار عوي دةگئزةتئن. تاريحشئلار مذنداي ةرتةگئ سوزدةردئ دة ةسكةرؤسئز قالدئرماي، تذبئندة سالئستئرا، قورئتا كةلة ءبئر دالةلدئ ماعئنا شئعارؤعا بولار دةگةن ذمئتپةن جيناپ جازادئ. ءبئراق ءالئ كذنگة شةيئن ونداي سوزدةردئ قولدانئپ، ءبئر ناتيجة شئعارعان جوق».
ХІХ عاسئردئث سوثئ، ХХ عاسئردئث باسئندا الاش زيالئلارئنئث تاراپئنان قويئلعان بذل ماسةلة ءالئ كذنگة دةيئن ءوز ماثئزئن جويعان جوق. بئزدئثشة، الاش ذرانئن جالپئ حالئقتئق دذنيةتانئممةن، اتاپ ايتقاندا، تذركئ-موثعول كةثئستئگئندةگئ حالئقتاردئث توتةمدئك نانئم-سةنئمئمةن جانة كوشپةلئلئك تانئممةن بايلانئستئرا زةرتتةگةن دذرئس. ويتكةنئ «الاش» - قئرعئز، قاراقالپاق، نوعاي، وزبةك سئندئ كوشپةلئ تذركئ حالئقتارئنا دا ورتاق ذران. ءتئپتئ گ.پوتانيننئث ايتؤئنشا، «الاش» ذرانئن موثعولدار دا قولدانادئ. قازاق تاريحشئسئ م.تئنئشبايةأ قئرعئز بةن قاراقالپاقتار قازاقتارمةن ءجذز ارقئلئ ةمةس، ورتاق «الاش» ذرانئ ارقئلئ بئرئگةتئنئن اتاپ وتةدئ. تذركئ-موثعولدئق تؤئسقان حالئقتاردئ الاش ذعئمئ ارقئلئ جاقئنداتئپ تذرعان باستئ نارسةنئث ءبئرئ - تةگئ مةن ءتئلئ ءبئر تؤئسقاندئق قانا ةمةس، كوشپةلئ تذرمئس-تئرشئلئكتةن تؤئندايتئن دذنيةتانئمنئث ءبئر ئزدئلئگئ.
دذنيةتانئمنئث ءبئر ئزدئلئگئ كوشپةلئ حالئقتاردئث سئرتقئ جاؤعا بئرگة تئزة قوسئپ كذرةسؤ ءذمئتئ مةن تئلةگئنة دة سذيةؤ بولادئ. كوشپةلئ تذركئ حالئقتارئن، ياعني «الاشتئ» ءبئر شاثئراق استئنا بئرئكتئرؤگة ذمتئلؤ كورئنئسئ قازاق تاريحئندا بئرنةشة رةت ورئن العان ةدئ. ايتالئق، ХҮІІІ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة حاندئق بيلئك پةن وتارشئلدئق ةزگئگة قارسئ كوتةرئلئستئث جةتةكشئسئ سئرئم باتئر كوشپةلئ تئرشئلئك ةتةتئن التئ الاش حالقئن - قاراقالپاق، سارت، وزبةك، قازاق، تذرئكمةن، ةستةكتةردئ (باشقذرت) ورئس ذكئمةتئنة قارسئ بئرئگئپ كذرةسؤگة شاقئرعاندئعئ تؤرالئ اثئز ساقتالعان.
قازاقتئث سوثعئ حانئ كةنةسارئ دا كورشئلةس قئرعئز حالقئن رةسةيدئث وتارلاؤ ساياساتئنا قارسئ كوتةرؤگة ذمتئلعانئ تاريحتان بةلگئلئ. ولاي بولسا، قازاقتاردا الاش ذعئمئنا قاتئستئ دذنيةتانئم وزگة تذركئ تةكتةس حالئقتارعا قاراعاندا تةرةثئرةك ساقتالعان. قازاقتئث شةجئرةسئ دة الاشتان تاراتئلئپ، العاشقئ حاننئث ةسئمئ دة الاشا. الاش تؤرالئ شةجئرةلةردة كوشپةلئ حالئقتاردئث (وزبةك (قازئرگئ وزبةك حالقئ ةمةس، كوشپةلئ كونة وزبةك)، قاراقالپاق، تذرئكمةن) اتتارئ اتالسا، الاشا حان تؤرالئ اثئزداردا دالالئق ولكةدة ةركئن كوشئپ-قونئپ جذرگةن، ةرجذرةك تاؤةلسئز كوشپةلئ تذرمئس ارداقتاؤ سارئنئ باسئمدئلئق تانئتادئ.
كوشپةلئ، ةركئن تذرمئستئ اثساؤ سارئنئ ءماشهذر ءجذسئپ جازبالارئنا تئركةلگةن اثئزدئث مازمذنئنان ايقئن كورئنةدئ. ونئث قئسقاشا مازمذنئ مئناداي: «بذقارا حانئ (نازار اؤدارئثئز:وتئرئقشئ ولكةنئث حانئ - ا.ءا.) قئزئل ارئستاننئث انادان الا تؤعاندئقتان سئرءداريادان ءارئ وتكئزئپ (دالالئق ولكةگة - ا.ءا.) قؤئپ جئبةرگةن بالاسئ الاشا ؤاقئت وتة كةلة ةل بولئپ قاتتئ كذشةيةدئ. ونئ ةستئگةن حان قوتان، قوعام، قوندئگةر، قوبان، مايقئ بيلةرگة ةلشئ جئبةرئپ، بالاسئن قايتارؤدئ سذرايدئ. بيلةر ءوز تاراپئنان ءجذز جئگئتتئ جئبةرئپ، «قايتسئن» دةگةن حان تئلةگئن جةتكئزگةندة، الاشا حان ماثئنداعئلار:
«اتئ بةستئسئندة قارتاياتئن،
جئگئت جيئرما بةسئندة قارتاياتئن،
كوك ءشوپتئ جذلعاننان باسقا ءئسئ جوق،
ةركةگئ ات بولاتئن، ذرعاشئسئ جات
بولاتئن،
تئماقتئ تاقياعا ايئرباستايتئن،
پئشاقتئ قاسئققا ايئرباستايتئن،
تارئ مةن ءبيدايدئث نانئن جةگةنگة،
جاؤمةن كوجةنئث سؤئن ئشكةنگة
قذتئراتئن،
بودةنةنئث ءبئر سانئن جةگةنگة كذپتئ بولاتئن سارتتئث جاز بولسا تذزئن، قئس بولسا وتئنئ مةن كومئرئن تاسئعاننان باسقا قئزئعئ جوق جةردة نة اقئلارئث بار؟» - دةپ جاؤاپ قاتئپ، وتئرئقشئ ءومئردئ جاقتئرمايتئنئن جةتكئزةدئ. «ءبئز ةندئ ةل بولعانئمئزدئ، جذرت بولعانئمئزدئ جذرت كوزئنة تذسئرةلئك» دةپ الاشانئ ذلئتاؤدئث باسئندا حان سايلايدئ». اثئزدئث سوثئ كوشپةلئ قازاقتارعا بيلئك قذرعان الاشا حاننئث تذسئ حالئق تذرمئسئنئث باعئ جانئپ، تاتؤلئعئ جاراسقاندئعئن ماتةل سوزبةن جةتكئزةدئ:
«كةشة الاش، الاش بولعاندا،
الاشا حان بولعاندا،
ءذيئمئز اعاش بولعاندا،
ذرانئمئز الاش بولعاندا،
ءذش ءجذزدئث بالاسئ قازاق
ةمةس پة ةدئك؟!»
اثئزداعئ «ءذيئمئز - اعاش» دةگةن تئركةس - كوشپةلئ تذرمئستئث باستئ سيمأولئ كيئز ءذيدئث بةينةسئ. ال «ذرانئمئز الاش بولعاندا //ءذش ءجذزدئث بالاسئ قازاق ةمةس پة ةدئك» دةگةن جولدار «الاش» ذرانئ ارقئلئ كوشپةلئ قازاق رؤلارئنئث ءذش ءجذز بولئپ بئرئككةندئگئنةن حابار بةرئپ تذر. «قازاق حالقئنئث، - دةپ جازادئ ق.حاليد، - «ذران» دةيتئن ءسوزئ بار. قئزدئرؤ، جينالؤ، قايرات بةرؤ ماعئناسئندا ايتئلادئ. ...ءار رؤدئث وزئنة ءتان ذرانئ بولادئ. ةگةر وزگة تايپالارمةن ذرئس-قاقتئعئس بولا قالسا، «الاش، الاش» دةپ شاقئرادئ».
الاش ذرانئ، ءسوز جوق، «وزگة تايپالارمةن ذرئس-قاقتئعئستا» شاقئرئلاتئن «بذكئل اسكةرگة ورتاق ذران». سوعئس، ذرئس ذستئندة جاؤلاسؤشئ جاقتار ذران ءسوزئ ارقئلئ وزدةرئنة جاردةمگة، كومةككة كةلةتئن توتةم باباسئن، ارؤاق يةلةرئن، اؤلية-انبيةلةردئ، پئرلةردئ شاقئرادئ. «الاش» - ءيا توتةم بابا، ءيا قذدئرةتتئ ارؤاق يةسئ.
«الاش» ذرانئندا قالماق، موثعول تئلئندةگئ «كئسئ ولتئرگئش»، «جان العئش» دةگةن ماعئنا بار ةكةندئگئ بةلگئلئ. ءبئراق ول قالماق، موثعول تئلدةرئنة قالاي ورنئققان. بئزدئثشة، ول كوشپةلئلةردئث «ءبورئ، قاسقئر» دةگةن ذعئمئنان الئنعان. الاش - جئرتقئش قاسقئردئث اتئن تؤرا اتاماي، تذسپالداپ اتايتئن كوپ اتاؤلارئنئث ءبئرئ. مئسالئ، قازاقتار قاسقئردئ «ءبورئ»، «ءيت-قذس» دةپ تة اتايدئ.
«الاش» ءسوزئنئث قاسقئر ذعئمئن بةرةتئن ماعئناسئنئث تذزئلؤئنة كوشپةلئ تذركئ-موثعول تةكتةس حالئقتاردئث كونة ميفتئك تذسئنئگئ ارقاؤ بولعانعا ذقسايدئ. بذل تذسئنئكتئث قالئپتاسؤئنا شئثعئس حاننئث ارعئ شئققان تةگئن باياندايتئن كونة اثئزدئث تئكةلةي اسةرئ بار دةپ ةسةپتةيمئز. ول - موثعول تةكتةس تايپالاردئث شئعؤ تةگئن باياندايتئن الاث-قوعانئث (سذلؤ) تاعدئرئ مةن بةس ذلئ جايلئ بولئپ كةلةدئ...
قازاق فولكلورئنئث ماتةريالدارئ بويئنشا، الاش - ءتذرلئ تايپالاردئث وداعئنان قذرئلعان «ءذش ءجذز قازاق» اتتئ ساياسي بئرلةستئكتئث جالپئ حالئقتئق ذرانئ. قازاق اثئزئ: «الاش» دةگةن اتتئ ذرانعا قويئپ، جاؤعا شاپقاندا «الاش، الاش» دةپ شابئثدار. «الاش، الاش» دةمةگةندئ اكةث دة بولسا ذرئپ جئق دةپ باتا قئلئسئپتئ»، - دةيدئ. دةمةك، الاش ذرانئ - اكة ورنئنان دا جوعارئ ذعئم. سةبةبئ ول تذپكئ - توتةم بابا.
قورئتا كةلگةندة، كوشپةلئلةرگة «الاشتئث» ذران بولئپ جذرگةن سةبةبئ بئرنةشةؤ. بئرئنشئدةن، ول - ةؤرازيا كةثئستئگئندة ХІІІ عاسئردان باستاپ تذتاس دذنيةتانئمعا اينالعان شئثعئسيزمنئث باستاؤ ارناسئ. ةكئنشئدةن، الاش - ءبئر انا مةن ءبئر اتادان (توتةم بابادان) تاراعان ذعئمنئث تذسئنئگئ. ذشئنشئدةن، الاش - بئرلئكتئث سيمأولئ.
اتا-بابالارئمئزدئث ءبورئلئ بايراققا قانئ قالاي قئزاتئن بولسا، «ءبورئنئث ذرپاعئمئز» دةگةن ماعئنا بئلدئرةتئن «الاش» ذرانئنا دا سولاي قانئ تؤلايتئن بولعان. دالا جئرتقئشئ، ازاتشئل قاسقئر بةينةسئن بايراق پةن ذرانعا ارقاؤ ةتئپ تاؤةلسئز، ةركئن، ازات تئرلئكتئ قالاعان قازاقئلئق سالتقا جةبةؤشئ ةتئپ العان ءبئزدئث بابالارئمئز كةث دالادا كوشپةلئ تئرشئلئك كةشكةن. بذگئنگئ قازاقستان مةملةكةتئنئث التايدان اتئراؤعا، سئر بويئنان ءسئبئر ولكةسئنة دةيئن سوزئلعان كةث-بايتاق جةرگة ية بولئپ قالؤئنا اتا-بابالارئمئزدئث كوشپةلئ، قازاقئلئق سالتتئ ذستانؤئ دا ءوز سةپتئگئن تيگئزگةن. ازاتشئلدئق ذعئمئ سئثگةن قازاقئلئق سالتتئ مذرات تذتئپ، سونئث نةگئزئندة تاريحتا بئرنةشة رةت جةكة مةملةكةت قذرعان ءبورئ تةكتةس قازاق ذلتئنئث شئن مانئندةگئ ازات، تاؤةلسئز تئرلئگئ بذگئنگئ تاثدا جذزةگة اسؤدا. سوندئقتان بئزدةر قازاق دةگةننةن ةركئندئكتئ، ازاتتئقتئ، الاش دةگةننةن بئرلئكتئ تانؤئمئز قاجةت. سول مذراتتاردئ ينتةللةكتئك(اقئل-وي) باسئمدئلئق، ةكونوميكالئق ذستةمدئك تالاس-تارتئسئ قاتاث ءجذرئپ جاتقان جاثا زامان تالابئنا ساي ذيلةستئرة ءبئلؤ، ونئ ساقتاپ، ارداقتاپ، دامئتا ءبئلؤ - ءار قازاقتئث باستئ پارئزئ.
الماس ءابسادئقوأ،
ا.بايتذرسئنوأ اتئنداعئ قوستاناي مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث كافةدرا مةثگةرؤشئسئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ
(«انا ءتئلئ » گازةتئ. مامئردئث 20 سئ. 2010 جئل)