تذرسئن جذرتباي، جازؤشئ، عالئم: الاش يدةياسئ ةشقاشان وشپةك ةمةس

>- تذرسئن اعا، بذگئنگئ اثگئمةنئ تةك الاش ارئستارئنا ارنالعان «ذرانئم - الاش» اتتئ ءذش تومدئق زةرتتةؤلةردةن تذراتئن كئتابئثئزعا ارناساق. ويتكةنئ ءيئسئ قازاق ءذشئن «الاشوردا» قايراتكةرلةرئنئث ورنئ ةرةك.
None
None

سةبةبئ «تاؤةلسئز قازاق مةملةكةتئن قذرساق، وزگة جذرتپةن تةرةزةمئزدئ تةث ةتسةك، جةرئمئزگة ية بولساق» دةپ سول ءذشئن كذرةسئپ، سول جولدا جانئن قذربان ةتكةن ءبئرتؤار اياؤلئ ذلدار قازاق دةگةن حالئقتئث ماثگئلئك جادئندا. شئنئن ايتساق، وسئ ؤقئتقا دةيئن، ةشقانداي زةرتتةؤشئ، تاريحشئ ءتئسئ باتئپ بارا الماعان، دذرئسئ قورقاقتاپ، اينالئپ وتكةن نة بولماسا مذنداي قذپيا قذجاتتارعا قولئ جةتپةگةن تاقئرئپقا قالاي كةلدئثئز؟

- تةرگةؤ ئسئمةن تانئسؤ، بارلئق ةلةؤلئ وقيعالار سياقتئ كةزدةيسوق ءارئ تابيعي تذردة باستالدئ. «تابيعي بولؤئنئث» سةبةبئ، الاش يدةياسئ بالا جاسئمنان ماعان تانئس، ءتئپتئ مذحتار اؤةزوأتئث «اباي جولئنداعئ» ءازئمحان بةينةسئ مةن ساكةن سةيفؤلليننئث «تار جول، تايعاق كةشؤئندةگئ» الاشوردا قايراتكةرلةرئ تؤرالئ دةرةكتةر مةن ذلت كوسةمدةرئنئث جاعئمسئز بةينةسئن سالئستئرا ادةبي كةش وتكئزئپ، مةكتةپ قابئرعاسئنان ايعا جؤئق شةتتةپ قالعانئمئز دا بار بولاتئن. ؤنيأةرسيتةتتة كؤرستئث تةث جارتئسئ: «تاريحئمئزدئ بئلگئمئز كةلةدئ» دةگةن جةلةؤمةن شةت ءتئلئ ءپانئ رةتئندة اراب ءتئلئن وقئدئق. كؤرستاستار ذلتتئق كئتاپحانانئث سيرةك قورلار بولئمئندة «ايقاپ» پةن «قازاق»، «سارئ ارقا»، «الاش»، «اق جول»، «قازاق ءتئلئ»، «سانا»، «ايةل تةثدئگئ»، «قذس جولئ» باسئلئمدارئ مةن سول جئلدارئ شئققان سيرةك كئتاپتاردئ الدئرئپ وقيتئنبئز. كةيئن بذلاردئث ءبئرازئ سئرت تارتئپ كةتتئ. ال ءبئزدئث ئنتامئز ذدةي ءتذستئ. ذستازئمئز رئمعالي نذرعاليةأ س.بةگاليننئث، س.ماشاقوأتئث، ج.ةلةبةكوأتئث ذيئندةگئ م.دؤلاتوأتئث «ويان، قازاق»، ج.ايماؤئتوأتئث «جان جذيةسئ»، ماعجاننئث «ولةثدةرئ» سياقتئ كئتاپتاردئ الئپ كةلئپ، ذيئنةن شئعارماي وقئتتئ. سويتسةك، اياؤلئ ذستازئمئز بئزگة «ةن سالئپ» ءجذر ةكةن. كذزدة شاقئرئپ الئپ: «مةن ساعان ءبئر سئر ايتامئن. كةلئسسةث دة، كةلئسپةسةث دة تئسئثنةن شئعارما. ءوزئث ماعان شاكئرت بولعئث كةلة مة؟ ةندةشة، مةن ءبئر سةنئمدئ شاكئرت ئزدةپ ءجذر ةدئم. ولةثدئ سئرباي مةن قاليجان دا جازادئ. مةن عانا ةمةس، بذكئل قازاق قارئزدار مةنئث ذستازدارئم بار ةدئ. سولاردئث پارئزئن وتةيئن دةپ ءار جئلدارئ ةكئ شاكئرت دايئنداپ ةدئم. بئرةؤئنةن ةشتةثة شئقپادئ. ةكئنشئسئ اؤئلعا كةتئپ قالدئ. ةندئ ساعان تاثداؤئم ءتذسئپ تذر. سةن ولاردئ ءبئلئپ ءجذر. مةن ساعان ولاردئث ةثبةكتةرئمةن قايدان، قالاي تانئسؤدئث جولئن كورسةتةمئن»،- دةدئ.

ورةكپئگةن جذرةگئمئزدئ باسئپ ذلگةرگةنشة، ؤنيأةرسيتةتتئث سول كةزدةگئ رةكتورئ ومئربةك جولداسبةكوأكة الئپ بارئپ، تابان استئندا ذلتتئق كئتاپحانانئث سيرةك قورئنا ئلةسپة حات جازدئردئ. ودان ذلتتئق كئتاپحاناعا جةتةكتةپ اپارئپ، سيرةك قوردئث ةمةس، ارنايئ قذپيا قوردا ئستةيتئن ساؤلة مذساتاي قئزئ اقئنجانوأا اپايمةن جةكة تانئستئردئ. توعئز ايدان كةيئن ءوزئ ةمتيحان الئپ، ريزاشئلئعئن ءبئلدئرئپ: «ولاردئث زامانئ كةلةدئ. ءبئز كورةرمئز، كورمةسپئز، ءبئراق سول كةزدة سةن دايئن بول»،- دةپ باتاسئن بةرئپ ةدئ. 1987 جئلئ قاثتار ايئندا جازؤشئلار وداعئنئث جانئنان قذقئق كوميسسياسئن قذرئپ، مةنئ ءتوراعالئققا بةكئتئپ، جةلتوقسان وقيعاسئنا قاتئستئ دةرةكتةردئ جيئپ، حاباردار ةتئپ وتئرؤدئ تاپسئرعان جانة جوعارئداعئ جايدان ماعلذمدار ولجاس سذلةيمةنوأ 1988 جئلئ قاثتار ايئندا ءبئزدئ سول كةزدةگئ جوعارعئ سوتتئث ءتوراعاسئ تاماز ايتمذحامةدوأكة جئبةرئپ: «مئنة، كذنئ تؤدئ ولاردئث. ذستازئثنئث ءذمئتئن اقتايتئن كةز كةلدئ. الاش قايراتكةرلةرئن اقتاؤئمئز كةرةك. سةن سولاردئث تةرگةؤ ئسئمةن تانئسئپ شئعئپ، ادةبي ةكسپةرت بول»،- دةپ ةدئ. كذردةلئ كةزدئث قيئن ذكئمدةرئنة قول قويئپ جذرگةن جوعارعئ سوتتئث ءتوراعاسئ: «ءبئزدئث ذلتئمئزعا جانئ اشئمايدئ دةيسئثدةر مة؟ دايئندالئپ كةلگةن ذكئمگة قول قويامئز. ءبئز قويماساق، باسقاعا قويدئرتادئ. ولجاس جئبةرسة - ساعان سةنةمئن. «الاش» قايراتكةرلةرئنئث تةرگةؤ ءئسئن قاراپ جاتئرمئز. ونئمةن جوعارعئ سوتتئث مذشةسئ قازئحان كةنجةبايةأ اينالئسئپ وتئر. سونئمةن بئرئگئپ وزئثة كةرةكتئ دةرةكتةرمةن تانئس. بئزگة دة كةثةس بةر»، - دةدئ. قازئحان ةكةؤمئزدئث قاتار وقئعانئمئزدئ جانة ونئث كةلئنشةگئ گذلنار سةيئتبةك قئزئ مةن مةنئث ايةلئم ءامينا سةيئت قئزئنئث كلاستاس ةكةنئن بئلگةن سوث: «ةندةشة، كذندة تاثةرتةث ساعات وننان باستاپ كةلئپ مةنئث بولمةمة وتئر. ساعات ذشتة بوسات. قالعانئن قازئحان ذيئمداستئرادئ»،- دةدئ.

- دةرةكتةردئ قالاي جيدئثئز؟...

- ءسويتئپ، بذل داپتةردةگئ العاشقئ كوشئرمةلةر جوعارعئ سوتتئث كةثسةسئندة ءتذسئپ ةدئ. 1988 جئلئ كوكةك ايئندا «الاشوردانئث» 14 مذشةسئنئث ازاماتتئعئ اقتالئپ، و.سذلةيمةنوأتئث اتئنان گ.أ.كولبينگة ق.كةنجةبايةأ دايئنداعان ءبئر جارئم بةتتئك حات جولداندئ. سول كةزدة وزبةكالئ جانئبةكوأ حاتشئ بولئپ كةلة قالدئ دا، 4 قاراشادا باس پروكؤروردئث رةسمي قارسئلئعئ جاسالئپ، اكادةميك ج.ءابدئلدين باستاتقان ذكئمةت كوميسسياسئ قذرئلئپ، ءئس قايئرئمةن اياقتالدئ. ءسويتئپ، اؤلية قايرةكةثنئث - الاش ارداگةرلةرئنئث الدئنداعئ، مةنئث - قايرةكةثنئث الدئنداعئ پارئزئم وتةلئپ، ذلت كوسةمدةرئ اقتالدئ. كةيئن قاؤئپسئزدئك كوميتةتئ ءتوراعاسئنئث ورئنباسارئ س.ق.ابدئراحمانوأتئث رذقساتئمةن 1988-1992 جئلدارئ ارالئعئندا جانة 1997 جئلئ كوميتةتتئث ارحيأئمةن بارئنشا ةركئن وتئرئپ تانئسؤعا مذمكئندئك الدئم. ءسويتئپ، بذل دةرةكتةر قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث الماتئداعئ عيماراتئنئث سولتذستئك قاناتئنداعئ 2-قاباتتاعئ 14-بولمةدة جازئلدئ. قاؤئپسئزدئك كوميتةتئنئث پولكوأنيگئ قارابي مذحامةتقاليةأ پةن شئثعئس سالئقبايةأ سئندئ ازاماتتار بئزگة بارئنشا ةركئندئك بةردئ. سول ءذشئن دة ولارعا ءئلتيپات بئلدئرةمئن. الاش يدةياسئنئث ساثئلاؤئن سةزؤگة مذمكئندئك بةرگةن مةكتةپتةگئ ادةبيةت ءپانئنئث مذعالئمئ جاثگئر ءيسايئنوأ اعا، تاريح ءپانئن ساناما سئثئرگةن ساعئنتاي كةرئمقذلوأقا، سئنعا سالئپ سئناقتان وتكئزگةن يسابةك شئثعئسبايةأقا، قذپيا تذردة ساناما سئثئرگةن رئمعالي نذرعاليةأكة، مذحتار ماعاؤينگة، قادئرمةندئ الاشتئث «اق باس بؤرا» ارداگةرئ قايئرجان بةكحوجينگة، سول ذستازدئث پارئزئن وتةؤگة جاعداي جاساعان ولجاس سذلةيمةنوأكة شاكئرتتئك، ئنئلئك تاعزئم.

بذل ءافسانانئث وسئنداي رؤحاني تاريحئن ةسكة الا وتئرئپ، ةندئ داپتةردةگئ سئپاتتامالارعا ورئن بةرةلئك. تةرگةؤ: كونتررةأوليؤسيالئق-تةررورلئق، باسماشئلئق ذيئمنئث (جةتةكشئسئ دئنمذحامةد ادئلةأ)؛ كةثةس وكئمةتئنة قارسئ قذرئلعان ورئنبورداعئ استئرتئن ذيئمنئث (جةتةكشئسئ احمةت بايتذرسئنوأ)؛ شةتةل ينتةرأةنسياسئنئث كذشئنة سذيةنگةن تاشكةنتتةگئ كونتررةأوليؤسيالئق ذيئمنئث (جةتةكشئسئ مذحامةدجان تئنئشبايةأ پةن ح.دوسمذحامةدوأ) «قئلمئستئ ئستةرئن» ءوزارا بايلانئستئرئپ، دابئل قاعارلئقتاي اشكةرةلةؤ باعئتئندا جذرگئزئلگةن. گولوششةكين تةرگةؤ ءذردئسئن باقئلاپ وتئرعان. ودان الئنعان مالئمةتتةردئ تةرگةؤ قورئتئندئسئ شئقپاي تذرئپ-اق باياندامالارئنا پايدالانعان.

- تةرگةؤ ءئسئ قالاي جذرگئزئلئپتئ؟

- تةرگةؤ جاؤاپتارئنئث مازمذنئنان تذتقئندالعان ادامداردئث ةركئندئكتة جذرگةن كةزئندةگئ ءوزارا قارئم-قاتئناسئ، دةثگةي-دارةجةسئ انئق اثعارئلادئ. «الاشوردا» ذكئمةتئ مذشةلةرئنئث، ياعني سامودةرجاأية تذسئندا تذرمةنئث ءدامئن تاتئپ، سئناقتان وتكةن، العاشقئ توپتا تذتقئندالعان قايراتكةرلةردئث جاؤاپتارئ ءبئر ئثعايدا، ءبئر ماعئنادا، اؤماعئ ولشةمدئ ذعئممةن بةرئلگةن. ولار ءسوز اراسئندا كةزدةيسوق ادامداردئث اتئن اتاماعان، جاناما وقيعالاردئ كئرئكتئرمةگةن. يدةياسئ، ماقساتئ، كذرةس جولئ، سةنئمئ مةن پايئمدارئ دا ذقساس ءاليحان بوكةيحانوأتئث، احمةت بايتذرسئنوأتئث، مئرجاقئپ دؤلاتوأتئث، حالةل عابباسوأتئث، ةلدةس وماروأتئث جاؤاپتارئ ءبئر جةردةن شئققان. ءبئر قئزئعئ، تةرگةؤشئلةر ولاردئ «جذزدئك جاقئندئقتارئنا» قاراپ توپقا ءبولئپتئ (مئسالئ، ءبئرئنشئ توپ - احمةت بايتذرسئنوأ، مئرجاقئپ دؤلاتوأ، سةيدازئم قادئربايةأ، ماعجان جذمابايةأ، جذسئپبةك ايماؤئتوأ، مذحتار اؤةزوأ، ءالئمحان ةرمةكوأ، ةلدةس وماروأ؛ ةكئنشئ توپ - حالةل مةن جاهانشا دوسمذحامةدوأتةر، ءيسا قاشقئنبايةأ، كارئم جالةنوأ؛ ءذشئنشئ توپ - مذحامةدجان تئنئشبايةأ، جذماقان كذدةرين، ءبئلال سذلةيةأ). «قازاقئ قارعا تامئرلئق» بذل ادامدارعا ءتان ةمةس ةكةنئن تةرگةؤشئلةر ةسكةرمةگةن سياقتئ.

- تةرگةؤگة تارتئلعاندار وزدةرئن قالاي ذستاپتئ؟ ويتكةنئ تذرمة قئسئمئنا شئداماعاندار جالت بةرئپ، شئندئقتئ جايئپ سالئپ، وزگةلةردئث وبالئنا قالئپ جاتاتئنئ بةلگئلئ...

- ءاليحان بوكةيحانوأتئث جاؤابئ قئسقا دا نذسقا. ويئن شئمئرلاتا قورئتئپ: «ماعان «الاشوردانئ» بئلةسئز بة، - دةپ سذراق قويما. مةن - «الاش» پارتياسئ مةن «الاشوردا» كةثةسئنئث ءتوراعاسئمئن، «الاشوردا» ذكئمةتئنئث ءتوراعاسئمئن. سوندئقتان دا ونئث ءئس-ارةكةتئنة تولئق جاؤاپ بةرةمئن. ال «الاشوردا» كةثةس وكئمةتئن مويئنداپ، ونئث بذرئنعئ ءئس-ارةكةتئ ءذشئن ةشكئم دة، ةشقاشاندا جاؤاپقا تارتئلمايتئنئ تؤرالئ لةنين قول قويعان كةلئسئمنةن كةيئن، ول ذكئمةت تاريحتان كةتتئ. ةگةر دة لةنيننئث قولئ ونئث ءوزئ ولگةن سوث جذرمةي قالسا، وندا ءذشئنشئ ادام بولئپ ستالين قول قويعان. ول كةلئسئم كذشئن جويعان جوق. جويسا، كةلئسئم بويئنشا، ماعان حابارلار ةدئ. مةن ستاليننةن ونداي حات العام جوق. الدة سةندةر ونئ مويئندامايسئثدار ما؟ وندا ماعان جازباشا جازئپ بةرئثدةر. ال جازباساثدار، دةمةك، ول كةلئسئم كذشئندة، ودان دا كةلةسئ سذراعئثا كوش»،- دةگةن مازمذندا جاؤاپ بةرگةن. بذل كئسئنئث مئسئ قاشاندا باسئم تذراتئنئن كورگةن جاننئث ءبارئ (الكةي مارعذلان، قاليجان بةكحوجين، عالئم احمةدوأ، ءماريام مذقانوأا، أالةنتينا نيكولاةأنا اؤةزوأا) ايتئپ ةدئ. ءتئپتئ تذتقئنداؤعا كةلگةن «جاندئ ارلدارد» دا ونئ باسئنا الماپتئ. بذعان ليزا ءاليحان قئزئ بوكةيحانوأانئث: «اكةمدئ ذستاؤعا ساؤئلداپ كئرئپ كةلگةن تةرگةؤشئلةردئ كورگةندة ساسپاستان: «ليزا، شاي قوي. قوناقتار كةلدئ. مادةنيةتتئ كئسئلةر ءداستذر اتتامايدئ»،- دةدئ. ولار ذندةي الماي قالدئ. سول پاؤزانئ پايدالانئپ: «كةشئرئثئزدةر، تةلةفون شالؤعا بولا ما؟» دةدئ. ولار رذقسات بةردئ. كورشئسئ، اسا بةلگئلئ كةثةس عالئمئ ترؤبكانئ العاندا: «أاسيا! مةن ذزاق كومانديروأكاعا كةتئپ بارامئن. ليزانئ ساعان تاپسئردئم. امانات» دةدئ دة ماعان قاراپ: «ليزا! سةن اندا-مذندا جذگئرمة. ودان ةشتةثة شئقپايدئ. بذل «بارسا - كةلمةستئث» كومانديروأكاسئ» دةدئ سابئرمةن. تةرگةؤشئلةر مذنئث ءبارئن ءذنسئز تئثداپ تذردئ، ذندةؤگة باتا المادئ. مةن سوعان تاثعالدئم» دةپ كةثةس تذسئندا الاش تاريحئنان جابئق تاقئرئپتا دوكتورلئق ديسسةرتاسيا قورعاعان تاريحشئ جاقساليةأكة ايتئپ بةرگةن وسئ وقيعا تولئق دالةل. جاؤاپ الئنعان جةتپئس ادامنئث ءبارئ دة: «ءبئز بوكةيحانوأپةن ةركئن سويلةسة المايمئز. ونئث مئسئ باسئپ تذرادئ جانة استارلاپ سويلةيدئ» دةپ جاؤاپ بةرگةن. ال ءوزئ: «مةن تةك بايتذرسئنوأپةن، دؤلاتوأپةن عانا ذلت تؤرالئ اشئق سويلةسة الامئن» دةپ جازئپتئ. احمةت بايتذرسئنوأتئث دا جاؤاپتارئ سونداي سوزگة ساراث، بايئپتئ، تةك دئنشة ادئلةأپةن بةتتةسكةندة عانا: «كئلتئ ئشئنة سالئنعان شيفرلئ حاتتئ سةندةي پئسئقايلاردان گورئ دؤلاتوأ پةن بوكةيحانوأقا سةنئپ تاپسئرعان بولار ةدئم» دةپ قاباعئن شئتقان. ماعجاندئ: ول - اقئن عوي. اقئندار جةثئلتةك كةلةدئ. سوندئقتان دا ونئمةن پئكئر الئسپايمئن؛ تذراردئ: ول - بولشةأيك قوي، ال مةن بولشةأيكتةردئ ذناتپايمئن؛ سذلتانبةكتئ: ول - كوممؤنيست قوي، كوممؤنيستةر مةنئ جةك كورةدئ. جالپئ، بذل ةكةؤئمةن سويلةسةتئن ورتاق تاقئرئبئم جوق. ولار عئلئممةن اينالئسپايدئ. ال مةن بوس سوزگة ابدةن تويعامئن، - دةپ وزئنةن اؤلاقتاتا جاؤاپ بةرگةن. سول ارقئلئ ولاردئ تةرگةؤ اياسئنان سئرت قالدئرئپ وتئر. ايتپةسة تذرار مةن سذلتانبةكتئ ؤاقئتشا بولسا دا تاتؤلاستئرعانئ - دةرةك ارقئلئ دالةلدةنگةن شئندئق.

- ماتةريالداردئ جاريالاؤ بارئسئندا قانداي توسئن وقيعالار كةزدةستئ؟
- تاعدئردئث مئنا مازاعئن قاراثئز، تةرگةؤ ئسئمةن تانئسئپ وتئرعاندا، احاثدئ ذستاپ، تةرگةپ، اتؤ جازاسئنا كةسئپ، ذكئم شئعارئپ، «ذكئم ورئندالدئ» دةپ جازعان ادامنئث اؤئل-ايماعئن، اعايئن-تؤئسئن جاقسئ بئلةتئن بوپ شئقتئق. تالاي ادامعا، ونئث ئشئندة مةنئث جان دوسئم جانئبةك كارمةن ذلئنا ئستةگةن جاقسئلئعئ ءذشئن ول ادامعا ءسذيئنئپ تة جذرةتئنمئن. ءتئپتئ سوناؤ جةتپئسئنشئ جئلئ ماعان داستان دا جازدئرماق بولدئ عوي دةيمئن. بالاسئ حابارلاسئپ، وثاشادا جاي-جاپساردئ ءبئلئپ، ءذنسئز قالعانئ: «ةندئ جاريا ةتةسئز بة؟» دةگةندةگئ سذراؤلئ جانارئ ءبئزدئث جذرةگئمئزدئ شئمئرلاتتئ. وزگةنئ قايدام، ءبئز ول كئسئنئث اتئن اتاماؤعا ئشتةي بةكئندئك. ول ءذشئن كةشئرئم وتئنةمئن. ال كؤا رةتئندة تارتئلعان، احاثنئث اتئلؤئنا سةبةپكةر بولعان عاينيجامال قابداليةأانئث ءوزئ ءبئزدئ ئزدةتتئرئپ، باسئنان كةشكةنئن ايتئپ بةرگةندة، توبة شاشئمئز تئك تذردئ (بذل وقيعا ءبئرئنشئ ءبولئمنئث قورئتئندئسئ رةتئندة بةرئلدئ. قايتالاپ ءبئر كوز قيئعئن سالساثئز، ءسئزدئث دة جذرةگئثئزدئ شئمئرلاتاتئنئ انئق). ال احاثنئث نذرجانوأ دةگةن تةرگةؤشئ جةرلةسئ: «مةن بايتذرسئنوأتان جاؤاپ الدئم. سوندا ءبئر اپتا دايئندالئپ بارعاندا، ءبئلئمئم ءذش ساعاتقا قانا جةتةتئن»، - دةپ باسپاسوزدةردة ةستةلئك ايتئپ ءجذردئ. ءبئز ونئ قاپةرگة ئلمةدئك، ويتكةنئ 1928-1931 جانة 1937 جئلعئ تةرگةؤ ئستةرئندة ونداي ةسئمدئ كةزدةستئرمةدئك. مذمكئن، ونئث تؤئستارئ تةرگةؤگة قاتئسقان شئعار. مئرجاقئپ دؤلاتوأ - وجةت پئكئرئنةن تةرگةؤ بارئسئندا دا قايتپاپتئ. تةرگةؤگة بارعاندا دا قئرئنئپ، كيئمئنئث قئرتئسئن جازئپ، كةؤدةسئن تئك ذستاپ بارادئ ةكةن. تةك امانگةلدئنئث قازاسئ تذسئنداعئ جاؤاپتارئندا ابدئراپ قالعاندئعئ، «ةسئمدة جوق» دةپ كئبئرتئكتةگةنئ بايقالادئ. ال حالئق اؤئزئندا: امانگةلدئنئث قازاسئنا سةيدازئم قادئربايةأتئث، باقئتجان قارالديننئث قاتئسئ بارلئعئ ايتئلئپ قالاتئن. ءبئز تانئسقان تةرگةؤ ئسئندة ونداي ماعلذمات كةزدةسپةدئ. كةرئسئنشة، قئزئل پارتيزانداردئث ءوز قولئنان وققا ذشقانئنا كوزئمئز جةتة تذسكةن سياقتئ. ال گذلنار مئرجاقئپ قئزئ دؤلاتوأا وسئ ارحيأ مذراعاتتارئمةن تانئسؤ بارئسئندا ةث جاقئن تئلةؤشئمئز، كةثةسشئمئز، سةنةرئمئز بولدئ.

- تةرگةؤ دةرةكتةرئ جاريالانعاننان سوث ولاردئث ءذرئم-بذتاقتارئنان رةنئشتةر تذسكةن جوق پا؟

- «ذرانئم - الاشتئث!..» «جةگئ» اتتئ ءبئرئنشئ ءبولئمئ جاريالانعاننان كةيئنگئ ةث بةلسةندئ وقئرماندار - استانا قالاسئنا شوعئرلانا ورنالاسقان تورعايلئق زيالئلار بولدئ. كئتاپتئ سذراتئپ تا، قولقالاپ تا الدئ. الاش رؤحتئ سةيئتبةك نذرقان ذلئ اعامئز عانا كةثةسئن بةرئپ، كةثئنةن پئكئر ءبئلدئردئ. ءسويتئپ، ءتذثئلئپ جذرگةندة كئتاپتا اتئ اتالئپ، حاتئ جاريالانعان قورعانءامئرةحامزين دةگةن قارت ئزدةپ كةپ، كئتاپتئ سذرادئ. ةكئ كذننةن كةيئن كةلئپ: «ءسئز دذرئس جازباعانسئز. ءبئرئنشئ: امانگةلدئنئ ولتئرگةن - مئرجاقئپ دؤلاتوأ. ول اقتالؤعا ءتيئستئ ةمةس ازامات. مةن ونئ دالةلدةپ شئعامئن. ةكئنشئدةن، ءسئز ءالئبي جانگةلديندئ، ياعني قئپشاقتاردئ قورلاعانسئز. مةن مذنئمةن توقتالمايمئن» دةپ زئل تاستاپ كةتتئ. كةيئن تةلةفون ارقئلئ دا ءبئراز «ايئپ» تاقتئ. الاش ارداگةرلةرئ اقتالار تذستا وسئ ادام ءبئراز جةرگة حات جازئپ، مئرجاقئپتئث اقتالؤئن كةشئكتئرئپ ةدئ.

- تذرمة پسيحولوگياسئ دةگةن بار عوي. كئم ءوزئن قالاي ذستاپتئ؟ قئسقاشا مئنةزدةمة بةرة كةتسةثئز.

- حالةل عابباسوأ - تذرمةنئث وزئندة دة شئندئق ءذشئن كذرةسئپ، پئكئرئن دالةلدةپ، زاثدئ تالاپتارئنان باس تارتپاعان. تةرگةؤشئلةر دة ةرةگةسئپ، ونئ وزگةلةردةن بولةك جةكة كامةرادا ذستاعان. ءسويتئپ، جذيكةسئن جذقارتقان. سوعان قاراعاندا: اتؤ جازاسئنا كةسئلگةن ذكئمدئ ةستئسئمةن، كةشئرئمدئ كذتپةي، ءوز ةركئمةن ومئردةن باس تارتقان-مئس - دةگةن قاؤةسةت تة بار.

جذسئپبةك ايماؤئتوأ - شئعارماشئلئعئ ارقئلئ كوركةم كوزقاراسئن جةتكئزؤگة ذمتئلعان. ءبئر وكئنئشتئسئ، ءوزئنئث سوثعئ رومانئ جاثا ةكونوميكالئق ساياساتتئ بةينةلةيتئنئن، ونداعئ كةيئپكةر - كاپيتاليزمنئث ءتئلئن بئلةتئن، جاثا ةكونوميكالئق ساياسات تذسئندا كاپيتال جيعان قازاقتئث بايئ،- دةپ كورسةتةدئ. سول قولجازبانئ 1934 جئلئ ةأگةنيا ايماؤئتوأا عابيت مذسئرةپوأكة امانات ةتئپ تاپسئرئپتئ. ال ول قالامگةردئث تؤرا سول تاقئرئپتاعئ اتاقتئ شئعارماسئنان ج.ايماؤئتوأتئث جازؤ مانةرئ بئردةن بايقالادئ. ءوزئ: «مةنئث ذستازئم - جذسئپبةك. انا روماندئ سوعان ةلئكتةپ جازدئم»، - دةپ بئزگة دة، باسقالارعا دا، باسپا جذزئندة دة ايتئپ قالعانئ بار. كذماننان قذداي ساقتاسئن. ايتةؤئر ايماؤئتوأتئث سول رومانئ جوعالئپ كةتتئ. ةندئ تابئلا قويؤئ نةعايبئل. ماعجان جذمابايةأ - ءوزئن تذرمةدة دة اقئن رةتئندة ذستاعان. ونئث كورسةتئندئلةرئندةگئ سوزدةرئنةن كوركةم ويدئث تابئ شارپئلئپ تذرادئ. مذحامةدجان تئنئشبايةأتئث جاؤاپتارئ ذزاق ءارئ شاشئراثقئ، اثعال باياندالعان، ويئنئث ةتةك-جةثئ جينالماعان. ءسوزئ دة، جازؤئ دا سوزئلمالئ، نةم كةتتئلئك باسئم. ونئث ساياساتكةرلئگئنة تذرمةلةستةرئنئث ةشقايسئسئ باعا بةرمةيدئ. العاشقئ كورسةتئندئلةرئندة وزئنة تاعئلعان بارلئق ايئپتاردئ مويئندايدئ. ءبئراق تا كةيئنگئ جاؤاپتارئندا ودان باس تارتئپ: «مةنئث ول جولئ دةنساؤلئعئم ناشارلاپ تذر ةدئ. نة ايتقانئمدئ، نةگة قول قويعانئمدئ تذسئنبةدئم. ةندئ ءبارئ ةسئمة ءتذسئپ وتئر» دةگةن ءؤاج بئلدئرگةن. مذحتار اؤةزوأ باسئندا ءوزئن سئپايئ ذستاعان. تةرگةؤ سوثئندا «ءجئبي باستاعانئ» سةزئلةدئ... ةث كوپ سذراق-جاؤاپقا الئنعاندار م.تئنئشبايةأ، ح.دوسمذحامةدوأ جانة ءا.ةرمةكوأ. ولاردئث بذل جاؤاپتارئ كةيئن ايئپتاؤ ذكئمئندة ءذزئندئ-ءذزئندئ رةتئندة پايدالانئلعان.

- الاشورداشئلار مةن كوممؤنيستةردئث اراسئنداعئ كوزقاراس قايشئلئقتارئ تةرگةؤدة قالاي باياندالعان؟

- ارينة، تذرمةدةگئ تذتقئنداردئث جانئن جالداپ بةرگةن ايعاقتارئنئث شئندئعئنا تولئق سةنؤدئث قيسئنئ جوق. دةگةنمةن دة جيئرما-وتئز ادامنئث پئكئرئنئث ورايلاس كةلؤئنة قاراپ، س.قوجانوأ پةن ت.رئسقذلوأتئث، س.سادؤاقاسوأتئث اراسئنداعئ شيةلةنئستئث سةبةبئ: قازاقستان مةن تذركئستاننئث قوسئلؤئ تؤراسئندا ةكةنئنة كوز جةتكئزؤگة بولادئ. تةرگةؤ ئسئندةگئ سذراقتار مةن كورسةتئندئلةردئث بةستةن ءبئرئ وسئ ءذش قايراتكةر تؤرالئ. الاشورداشئلار بذل ءذش ازاماتتئ دا باعالاعان. ءئش تارتقان. ا.بايتذرسئنوأ ولاردئ تاتؤلاستئرعان. ءبئراق كةيئننةن ارالارئنا ستاليننئث ءوزئ سئنا قاقتئ. گولوششةكين ءوزئنئث رةسپؤبليكاداعئ بةدةلئن نئعايتؤ ءذشئن وسئ ءذش ازاماتتئ ءبئر-بئرئنة قارسئ قويعان سياقتئ. ت.رئسقذلوأ ورتاق تذركئستان رةسپؤبليكاسئن قذرؤدئ، ال س.قوجانوأ سولتذستئكتئث حالقئن وثتذستئككة قونئستاندئرئپ، تاشكةنتتئ استانا ةتئپ، تاؤةلسئز قازاقستان رةسپؤبليكاسئن قذرؤدئ، س.سادؤاقاسوأ وثتذستئك پةن سولتذستئكتئ قوسئپ، رةسةيدئث قذرامئنداعئ دةربةس قازاقستان اأتونومياسئن قذرؤدئ ذسئنعان. ارينة، مذنئث بارلئعئ جةكة باستارئنئث مذددةسئ ءذشئن ةمةس، ةلئ ءذشئن تذسكةن ةرلةردئث ةرةگةسئ ةدئ. ذشةؤئنئث دة مذددةسئ ءبئر، كذرةس جولئ، امالداؤ ءتاسئلئ وزگة. بذل ذشةؤئنة قاراعاندا، مةثدةشةأتئث، سةيفؤلليننئث، نذرماقوأتئث كوزقاراستارئ مذلدةم باسقا. «الاشوردا» قايراتكةرلةرئن اشكةرةلةيتئن «تار جول، تايعاق كةشؤدئث» تؤرا سول تةرگةؤ ءئسئ جذرگئزئلئپ جاتقان كةزدة جازئلئپ، جاريالانؤئ كةزدةيسوق ذندةستئك دةؤگة جاتپايدئ. ول دا ءوزئنئث ذگئت-ءناسيحاتتئق مئندةتئن اتقاردئ. ساياسي ساحناعا و.يسايةأ، ذ.قذلئمبةتوأ، ءئ.قابئلوأ، ة.ةرنازاروأ سياقتئ قولجاؤلئقتار شئقتئ.

- ح.عابباسوأقا، ج.ايماؤئتوأقا، ا.س.يؤسؤپوأقا، ءا.بايدئلدينگة، د.ادئلةيةأكة قاراتا شئعارئلعان اتؤ جازاسئن ورئنداتئپ تئنؤعا كئم مذددةلئ ةدئ جانة كئمنئث قذزئرلئ مذمكئندئگئ بولدئ؟ ماسكةؤدة «الاشوردا» قوزعالئسئ مةن ونئث قايراتكةرلةرئن بئلةتئن، وسئ تةرگةؤ ئسئنة جاقسئ جاعئنان بولسئن، مةيلئ جازالاؤ تذرعئسئندا بولسئن، «كةثةس بةرة الاتئنداي» ادام بار ما ةدئ؟

- ةث ءبئرئنشئ «كةنة» - ةجوأ ةسكة تذسةدئ. ول سةمةيدة گؤبكومدا جذرگةندة - م.دؤلاتوأ، ح.عابباسوأ، ءا.ةرمةكوأ، ج.ايماؤئتوأ، م.اؤةزوأ، ورئنبوردا قئزمةت ةتكةندة - ا.بايتذرسئنوأ، س.سادؤاقاسوأ، قئزئلوردادا - س.قوجانوأ، س.مئثبايةأ سياقتئ قازاق قئزمةتكةرلةرئ ونئ «كوممؤنيست-كولونيزاتور» رةتئندة اشكةرةلةپ، يئقتارئمةن ئعئستئرعان ةدئ. اسئرةسة، سةمةي گؤبكومئن تاراتقان س.سادؤاقاسوأقا ةرةكشة ءتئسئن باسقان. ماسكةؤدةگئ ورتالئق كوميتةتتئث قاراماعئنا بارئپ، قذقئق مةكةمةلةرئ دارگةيئنة كوشكةن سوث «الاشورداشئلاردئث» تةرگةؤ ءئسئن جةلةؤ ةتئپ «مايدانعا ةركئن ارالاسقان». وعان - «الاش ئسئنة» قاتئستئلار ذشتئكتئث ذكئمئمةن سوتتالئپ جاتقان كةزدة دنةپروپةتروأسكئدةن كرةملگة «قئزمةت بابئمةن» شاقئرئلئپ»، تاثةرتةث امان-ةسةن كئرئپ، كةشكة تابئتقا سالئنئپ شئققان، «كاسئپتئك ؤلانؤ» دةپ دياگنوز قويئلعان س.سادؤاقاسوأتئث كذدئكتئ ءولئمئ دالةل. جذرتتئ كذدئكتةندئرمةس ءذشئن م.ي.كالينين سياقتئ «كرةملدئث قاثباق شالئن» جةرلةؤ راسئمئنة قاتئستئرعان. بذل تؤرالئ س.مذقانوأتئث ةستةلئگئندة ناقتئ شئندئق ايتئلعان. اسئرةسة، ن.ي.ةجوأپةن ةجةلدةن ةرةگةسئ بار ح.عابباسوأ پةن ج.ايماؤئتوأتئث وزگةلةردةن ةرةكشةلةنئپ اتئلئپ كةتؤئنئث ءوزئ سونداي كذمان تؤدئرادئ. 1924 -1925 جئلدارداعئ جةر مةجةلةؤ كةزئندةگئ كوميسسيا ءتوراعاسئ رةتئندة قاتئسئپ، سولتذستئك وبلئستاردئ ةكئنشئ رةت رةسةيدئث قذرامئنا كئرگئزؤگة ذمتئلئسئنئث الدئن كةسكةن س.سادؤاقاسوأ پةن س.قوجانوأ باستاعان قايراتكةرلةر ةجوأ ءذشئن «باسماشئ» عانا بولاتئن. تةرگةؤدئث ذكئمئنة ئقپال جاساي الاتئن ةكئنشئ ادام تذرار رئسقذلوأ ةدئ. «ساياسي باعدارئن ستاليننئث ئرقئنا ئقتاپ انئقتايتئن» (ءوز ءسوزئ) ساياساتكةردئث ستالينگة قذپيا تذردة جازعان جاسئرئن مالئمدةمةلةرئندةگئ: ا) الاشورداشئلاردئث سوثئنا تئثشئ قويؤدئ، ءا) ولاردئث ز.أاليدوأپةن استاسقان جاسئرئن ذيئمدارئن (ءوزئن اقتاي وتئرئپ) اشكةرةلةؤدئ، ب) س.قوجانوأ پةن س.سادؤاقاسوأتئ ساياسي ساحنادان شةتتةتؤدئ، أ) بايلاردئ تاركئلةؤ مةن كولحوزداستئرؤدئ تةزدةتؤدئ، گ) قازاقستانداعئ پارتيا مذشةلةرئن تازالاؤدئ «جةرگئلئكتئ ةرةكشةلئكتئ ةسكةرة وتئرئپ قاتاث جذرگئزؤدئ»، د) ءوزئنئث ز.أاليدوأپةن تانئس ةكةنئن، سذلتانعاليةأپةن حات الئسقانئن، قازاقستانداعئ قازاق قئزمةتكةرلةرئنئث ذلتشئلدئق ارةكةتتةرئن دةر كةزئندة «ورتالئق كوميتةتكة، ستالين جولداستئث جةكة وزئنة حابارلاماعانئنا» قاتتئ وكئنةتئنئن، وعان كةزدةيسوق وقيعا رةتئندة قاراؤدئ وتئنگةن «قولدانبا قئزمةت حاتتارئ» ءار قيلئ ويعا جةتةلةيدئ. ت.رئسقذلوأتئ: جيئرماسئنشئ جئلدارئ ساياسي-جازالاؤ ناؤقانئنان كةزدةيسوق تئس قالدئ، تازا ذلتشئلدئق باعئت ذستاندئ، اشارشئلئق تذسئندا قازاق حالقئنئث مذددةسئن قورعاپ حات جازدئ (انئعئندا ول حات اشارشئلئق ءوتئپ كةتكةننةن كةيئن، گولوششةكين ورنئنان تذسكةننةن سوث، ونئث قئزمةتتةن الئنؤئن نةگئزدةؤگة ءتيئستئ پارتيالئق تاپسئرمامةن، اشارشئلئقتئ «ابئرويمةن جذرگئزگةن» وراز يسايةأتئث مالئمدةمةسئ نةگئزئندة جازئلعان ةدئ) - دةگةن سياقتئ ذگئت-ءناسيحاتتئق باسئلئمداردئث ئقپالئ ناقتئ تاريحي شئندئقتئث بةتئن بذركةپ كةتكةن جايلارئ دا بار ةكةنئن ةسكةرؤئمئز كةرةك. ويتكةنئ مذندا ءبئردئث، مئثنئث ةمةس، ميلليونداردئث، سونئث ئشئندة ذلتتئث تاعدئر تاؤقئمةتئ جاتئر.

- الاش يدةياسئ وتئزئنشئ جئلدارئ تئنئم تاپتئ ةمةس پة؟!

- الاش يدةياسئنئث رؤحئ اؤةزوأ سياقتئ تذلعالاردئث ارقاسئندا وشكةن جوق. تاؤةلسئزدئك العانشا جالعاسئپ كةلدئ. سةكسةن جةتئنشئ جئلئ مامئر ايئندا وتؤگة ءتيئستئ قازاقستان ورتالئق كوميتةتئنئث پلةنؤمئندا جاسالؤعا ءتيئستئ باياندامادا ذلتشئلدئقتئ قوزدئرعان جةتئ جازؤشئنئث اتئ اتالعان. سونئث سوثئ: «جاس الاشورداشئل تذرسئن جذرتبايةأ...» دةپ اياقتالاتئن. دةمةك، كةيبئر تاريحشئلارئمئز ايتئپ جذرگةنئندةي، الاش يدةياسئ وتئزئنشئ جئلداردان باستاپ قذردئمعا كةتكةن جوق. سوندئقتان دا الاش يدةياسئنئث وشپةگةنئن جانة وشپةيتئنئن قاپةرگة سالعئم كةلئپ، «تالقئ» اتتئ ءذشئنشئ كئتاپتا م.اؤةزوأتئث تاعدئرئن الا وتئرئپ، سةكسةنئنشئ جئلعا دةيئنگئ كةثةستئك يدةولوگيالئق جازالاؤ ساياساتئن اشكةرةلةيتئن دةرةكتةردئ نازارعا ذسئندئم. سوثئندا: 1917 جئلئ شئلدة-تامئز ايلارئنئث ءولئ اراسئندا جالپئ قازاقتئق І قذرئلتايئندا باعدارئ انئقتالئپ، كةيئننةن تالقئ ارقئلئ دامئتئلئپ، 1921-1922 جئلدارئ تياناقتالعان ءبئرتذتاس الاش يدةياسئنئث تذجئرئمداماسئ ذسئنئلدئ. ول يدةيا بذگئنگئ تاؤةلسئز قازاق ةلئنئث ئشكئ قوعامدئق قوزعالئسئنئث رؤحاني ذستانئمئنا نةگئز قالايتئنئنا سةنئمدئمئن. ول ماقساتتار ورئندالماي، قازاق ةلئ تولئق ساياسي، ةكونوميكالئق، رؤحاني تاؤةلسئزدئككة جةتتئ دةؤگة بولمايدئ.

- ول قانداي يدةيا؟

- نةگئزئندة، بذل تاريحشئلاردئث «سئباعاسئ» ةدئ. ولاردئث دارگةيسئزدئگئنةن بذل مئندةتتئ جازؤشئنئث اتقارؤئنا تؤرا كةلدئ. ال الاشتئث ذلتتئق يدةياسئ بةس ءتذرلئ تذجئرئمعا نةگئزدةلدئ. ءبئرئنشئ ذستانئم: جةر، جةر جانة جةر. جةرسئز وتان جوق. ءاليحان بوكةيحانوأتئث ذيعارئمئ بويئنشا: «قازاقتئث بايئرعئ جةرئن قاشان قازاقتار ءوز بةتئنشة عئلئم مةن تةحنيكاعا سذيةنئپ تولئق يگةرمةيئنشة، جةر جةكةمةنشئككة دة، قونئستانؤشئلارعا دا بةرئلمةيدئ». ةكئنشئ ذستانئم: جةردئث استئنداعئ، ذستئندةگئ، اسپانئنداعئ بارلئق يگئلئك قازاق مةملةكةتئنة قئزمةت ةتؤئ كةرةك. ءا.بوكةيحانوأتئث ايتؤئنشا: «ونئث ءاربئر ءتذيئر تاسئ قازاقتئث وثئرئنة تذيمة بولئپ قادالؤ كةرةك» بولاتئن. ءذشئنشئ ذستانئم: ءا.بوكةيحانوأتئث جوباسئ بويئنشا، «قازاقتئث جةرئندة وندئرئلگةن «ءبئر ؤئس ءجذن سول مةملةكةتتئث ازاماتتارئنئث ذستئنة توقئما بولئپ كيئلؤئ» كةرةك، ياعني تولئقتاي ةكونوميكالئق تاؤةلسئزدئككة قول جةتكئزؤگة ذمتئلؤئ ءتيئس ةدئ. ءتورتئنشئ نئسانا: قازاق مةملةكةتئندة مةملةكةت قذرؤشئ ذلتتئث ءتئل، ءدئن، ءدئل ذستةمدئگئ بولؤئ كةرةك. بةسئنشئ، تذپكئ ماقسات: عئلئمعا، ذلتتئق سالت، داستذرگة نةگئزدةلگةن زاثعا سذيةنة وتئرئپ، جاپونيانئث ذلگئسئندةگئ ذلتتئق-دةموكراتيالئق مةملةكةت قذرؤ ةدئ.

- «ذرانئم - الاش!..» اياقتالدئ. وقئرمانعا قانداي تئلةگئثئز بار؟

- جالپئ، قازاقتئث تاؤقئمةتتئ تاعدئرئن، تاؤةلدئلئك پةن تاؤةلسئزدئكتئث اراسئنداعئ ءذش ءجذز ةلؤ جئل تارتقان ةل قاسئرةتئن دةرةكتةر ارقئلئ تولعايتئن «بذزئلعان بةسئك...»، «بةيؤاق»، «بةسئگئثدئ تذزة!..»، «بةسئگئثدئ ايا!..»، «بةسئگئثدئ ايالا!..»، «بةسئگئثدئ ذمئتپا!..» اتتئ ءافسانالار ءتذزئلئمئ وسئ «ذرانئم - الاش!..» اتتئ ذشتاعانمةن اياقتالادئ. راس، وعان بذكئل سانالئ ءومئرئمئز كةتتئ. ءبئراق وعان وكئنبةيمئن. تةك ةلئمنئث يگئلئگئنة جاراسا ةكةن، ذلتتئق تاؤةلسئزدئكتئ ورنئقتئرؤ مةن نئعايتؤ ءذشئن كادةگة جاراتسا ةكةن دةپ تئلةيمئن.

اثگئمةلةسكةن سةيسةن امئربةك ذلئ

(«ايقئن» گازةتئ. اقپاننئث 10 ئ. 2010 جئل)

سوڭعى جاڭالىقتار