ارال جانە ورتالىق ازيا: بىرلەسىپ تەڭىزدى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن بە

بۇعان سولتۇستىك ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ باستاماسى، اۋقىمدى ەكولوگيالىق جوبالار، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى دالەل. تام-تۇمداپ جاسالعان قادام تەڭىزدى قايتا تولتىرماسا دا، قالعان بولىگىن ساقتاپ قالۋعا ۇلەس قوسۋدا. الداعى مىندەت قانداي، كەلىسىمدەر ناتيجە بەرە مە؟ تاقىرىپتى «Kazinform» اگەنتتىگىنىڭ بىشكەكتەگى ءتىلشىسى تالدادى.

ورتاق مۇددە

كەزىندە الەمدەگى ءىرى ىشكى سۋ ايدىنى بولعان ارال تەڭىزى بۇگىندە اۋقىمدى ەكولوگيالىق داعدارىستىڭ سيمۆولىنا اينالىپ ۇلگەرگەن. سەبەبى XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋىن جاپپاي ەگىستىككە بۇرۋ ناۋقانى باستالعان بولاتىن. كەيىن مۇنداي قادام ەكوجۇيەنى كۇيرەتتى: ىزىنشە شولەيتتەنۋ ۇلعايدى، تۇز-شاڭدى بوراندار كوبەيدى، ميلليونداعان ادام الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق تىعىرىققا تىرەلدى.

ماسەلەنى جەكە-دارا شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تۇسىنگەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى 1993-جىلى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن (ح ا ق ق) قۇرعان-دى. ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان كىردى. بۇگىنگە دەيىن قور بىرلەسكەن ەكولوگيالىق باعدارلامالاردى ۇيلەستىرىپ كەلەدى.

ماسەلەن، ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەزەكتى كەزەڭى بيىل ساۋىردە جالعاستى. استانادا حاقق قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا استانا مالىمدەمەسىنىڭ قابىلدانعانىنا كۋا بولدىق. كەلەشەكتە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ، سۋدى ەسەپكە الۋدىڭ سيفرلىق تەتىگى جاندانباق. بۇعان قوسا، سول جيىندا 26-ناۋرىز حالىقارالىق ارال تەڭىزى، ءامۋداريا جانە سىرداريا كۇنى دەپ بەلگىلەندى.

ارال تەڭىزىن ساقتاۋ باعىتىنداعى ەڭ ەلەۋلى ناتيجە، ءسوزسىز، قازاقستاننىڭ ەنشىسىندە. 2005-جىلى ۇكىمەت دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ» جوباسى اياسىندا كوكارال بوگەتىن سالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك ارالداعى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلىپ، سۋدىڭ تۇزدىلىعى تومەندەدى ءارى بالىق شارۋاشىلىعى قايتا جاندانا باستادى. سۋ ايدىنى 18,9 تەكشە شاقىرىمنان 23,5 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايىپ، ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى. جوبا كوكارال بوگەتىن قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى سۋ دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بولاشاقتا سولتۇستىك ارالدىڭ اۋقىمى 34 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.

بۇگىندە كىشى ارال پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى. سونىمەن قاتار استانا سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ايماق كوشباسشىسىنا اينالىپ ۇلگەردى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن سۋدى ەسەپكە الۋدىڭ ءبىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيەسىن قۇرۋ جانە ەكولوگيالىق جوبالارعا حالىقارالىق قارجىلاندىرۋ كوزىن تابۋدا بەلسەندى.

وزبەكستان ماسەلەنىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ كەلەدى. ويتكەنى بۇرىنعى ارال تەڭىزىنىڭ تابانىندا ارالقۇم ءشولى جاتىر.

مەملەكەت ءشولدى كوگالداندىرۋدى نەگىزگى باعدارعا اينالدىرۋدا. سوڭعى جىلدارى مۇندا 2 ميلليون گەكتاردان استام اۋماققا اعاش وتىرعىزىلدى. ءبارى دەرلىك سەكسەۋىل سەكىلدى قۇرعاققا ءتوزىمدى وسىمدىكتەر. ولار توپىراقتى بەكىتىپ، تۇزدى شاڭنىڭ تارالۋىن ازايتۋعا سەپتەسەدى دەگەن دەرەك بار. سونداي-اق وزبەكستاندا سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسى ەنگىزىلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ۇلەسى ارتتى.

تاشكەنتتىڭ باستاماسىمەن ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى ارال ءوڭىرىن ەكولوگيالىق يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالار ايماعى دەپ جاريالاعان بولاتىن. بۇعان قوسا ارال وڭىرىندە ب ۇ ۇ-نىڭ ادام قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى كوپسەرىكتەستىك تراست قورى جۇمىس ىستەيدى. مەديتسينالىق، الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق جوبالاردىڭ كەيبىرى قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىر.

قىرعىزستان مەن تاجىكستان ايماقتاعى ەڭ ءىرى وزەندەردىڭ باستاۋىنا، ورتالىق ازيانىڭ سۋ تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى.

اتاپ ايتار بولساق، قىرعىزستان ءۇشىن تيان-شان مۇزدىقتارىن ساقتاۋ وزەكتى. ويتكەنى ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزدى وزەن - سىرداريا تيان-شان تاۋ سىلەمدەرىنەن باستاۋ الادى. ال سىرداريا تارتىلسا، ايماقتا جۇزەگە اسىپ جاتقان ەكولوگيالىق جوبالاردىڭ ناتيجە بەرۋى قيىن. سول سەبەپتى بىشكەك مۇزدىقتارعا مونيتورينگ جاساۋ باعىتىنداعى باعدارلاماعا قاتىسىپ، گيدروتەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسىنا كىرىسكەن.

ەسكەرەتىن جايت، قىرعىزستان 2016-جىلدان باستاپ حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنان شىقتى، ايتكەنمەن سۋ جانە ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى بويىنشا وڭىرلىك ديالوگقا قاتىسۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى.

ال تاجىكستان اۋماعىندا ءامۋداريا وزەنىنىڭ جىلدىق اعىنىنىڭ شامامەن 60 پايىزى قالىپتاسادى. ەل پامير مۇزدىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارماق. دۋشانبە باستاماسىمەن بۇۇ 2025-جىلدى مۇزدىقتاردى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق جىل دەپ جاريالاپ، 21-ناۋرىزدى دۇنيەجۇزىلىك مۇزدىقتار كۇنى رەتىندە بەكىتتى.

ەكى ەل دە وزەننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى مەملەكەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعىمەن قاتار، گيدروەنەرگەتيكا مۇددەسىن ەسكەرۋى قاجەت دەپ سانايدى.

تۇرىكمەنستان سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەپ وتىر. ءامۋداريا الابىنا تۇسەتىن ەكولوگيالىق سالماقتى ازايتۋعا دا مۇددەلى. قازىر تۇرىكمەنستاندا كارىزدىك-درەناجدىق سۋدى جيناۋ جانە قايتا پايدالانۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بيلىك تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ۇلعايتۋعا ىنتالى. سونىمەن قاتار شولەيت ايماقتاردى كوگالداندىرۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

اشحاباد حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا 2017-2019 -جىلدارى ءتوراعالىق ەتتى. سول كەزدەڭدە ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ءتورتىنشى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇيلەستىرگەنىن بىلەمىز. ساراپشىلار بۇل قۇجات وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتىن ايقىندادى دەپ باعالاعان ەدى.

حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋى

ارال تەڭىزى ماسەلەسى الدەقاشان وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ، جاھاندىق دەڭگەيدەگى وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعانى جاسىرىن ەمەس. بۇگىندە ارال ءوڭىرىن قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىنا ب ۇ ۇ، دۇنيەجۇزىلىك بانك، ەۋروپالىق وداق، ازيا دامۋ بانكى، ب ۇ ۇ دامۋ باعدارلاماسى، JICA، GIZ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار قاتىسىپ كەلەدى.

ۇيىمدار اتسالىسقان باعدارلامالار گيدروتەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ، ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋ جانە ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ارنالعان.

حالىقارالىق قولداۋدىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلعانىن تاعى ايتا كەتۋىمىز قاجەتى. سەبەبى جوبا ارقىلى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارىپ، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارى ارال ماڭىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەسىنە اۋدى.

ەكونوميكالىق مۇددە ەكولوگيالىق شەشىمگە قولبايلاۋ بولىپ وتىر ما؟

قول جەتكىزگەن ناتيجەگە قاراماستان، ارال تەڭىزىنىڭ ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. نەگىزگى سىن- قاتەردىڭ قاتارىندا سۋ تاپشىلىعى، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ارتۋى، كليمات وزگەرىسى مەن مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى بار.

كوپ ەلەنە بەرمەيتىن تاعى ءبىر ولقىلىق - ايماق ەلدەرىندە سۋدى پايدالانۋ ءتاسىلى ءارقيلى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تولونبەك ابدىروۆ «Kazinform» اگەنتتىگىنىڭ مەنشىكتى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ارال ماسەلەسى ەكولوگيالىق سيپاتپەن شەكتەلمەيدى دەگەن بولاتىن.

- بۇگىندە ارال تەڭىزىندەگى احۋال - بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋ ماسەلەسى. ول ەكونوميكاعا، ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە، حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ايماقتىق تۇراقتىلىققا تىكەلەي اسەر ەتەدى،- دەپ توپشىلادى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ايماق مەملەكەتتەرى سۋ ديپلوماتياسىن ايتارلىقتاي جانداندىردى. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى جۇمىس ىستەپ تۇر، ب ۇ ۇ، دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە باسقا دا حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ قولداۋىمەن بىرلەسكەن باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. دەگەنمەن، داعدارىستى تولىق ەڭسەردىك دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە.

- ءار ەلدىڭ ءوز ەكونوميكالىق مۇددەسى بار. قىرعىزستان مەن تاجىكستان سۋ رەسۋرستارىن، ەڭ الدىمەن، گيدروەنەرگەتيكانىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرسا، قازاقستان، وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان كوبىنە سۋعا ەگىن مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن تاۋەلدى. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق جانە اگرارلىق مۇددەلەر اراسىنداعى تەڭگەرىمدى تابۋ ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى،-دەپ اتاپ ءوتتى تولونبەك ابدىروۆ.

بولاشاققا باعدار

ساراپشىلار ارال تەڭىزىن ودان ارى قالپىنا كەلتىرۋ ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتپەيىنشە مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىردە. اسىرەسە كليمات وزگەرىسىن بىرلەسە زەرتتەۋ ماڭىزدى.

گيدرولوگ گۇلبارا وموروۆانىڭ بولجامىنشا، ارال باسسەينىنىڭ بولاشاعى تيان-شان مەن پامير مۇزدىقتارىنىڭ جاي-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى.

- مۇزدىقتاردىڭ جەدەل ەرۋى كەلەشەك ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ اعىنىن وزگەرتۋى مۇمكىن. بۇل ايماق ەلدەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى،-دەدى مامان.

ونىڭ ايتۋىنشا، بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ، مالىمەت الماسۋدىڭ ءمانى تەرەڭدە. وعان قوسا مۇزدىقتار، كليمات جانە سۋ رەسۋرسىنا قاتىستى تەرەڭ تالداۋ جاساۋدى ۇمىتپاعان ءجون.

سوڭعى وتىز جىل ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ رەسۋرستارى ءۇشىن باسەكەدەن الشاقتاپ، ورتاق شەشىم ىزدەۋگە بەت بۇردى. سولتۇستىك ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ، اۋقىمدى كوگالداندىرۋ باعدارلامالارى جانە وڭىرلىك ديالوگتىڭ دامۋى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى ناتيجە بەرەتىنىن كورسەتتى.

دەگەنمەن، قاۋىپ جوق ەمەس. ايماقتا حالىق سانى ارتىپ كەلەدى جانە سۋ تۇتىنۋ كولەمى كوبەيدى. دەمەك ارال ماسەلەسى تەك ەكولوگيالىق ەمەس، بۇكىل ستراتەگيالىق سىن-قاتەر دەۋگە نەگىز مول. ەندىگى ناتيجە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسىپ قانشالىقتى ءتيىمدى ارەكەت ەتە الاتىنىنا بايلانىستى.

بۇعان دەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى امەريكالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن جاريالادىق جانە ارال ماڭى حالقىنا وتەماقىدان باسقا قانداي كومەك كەرەك ەكەنى تۋرالى جازدىق.

ەرسىن شامشادين