اقىن اجالى اينالاسىنداعى اڭىز

بىزگە ول تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر اۋەلى «قارا ماشيناسى» ارقىلى جەتتى:

«ءۇش ۇلى ادام دارىن ەسكەن تۇرىنەن،

كەلبەتىنە قۇدايدايىن ۇڭىلەم.

ءبىر-اق جىلدا قايتىس بولعان، تاريحي،

قۇبىلىس دەپ ويلايتىنمىن مۇنى مەن.

ءبىر تىنباعان قامىن ويلاپ حالىقتىڭ،

كۇرەڭىتىپ تۇرماسىن دەپ جارىق كۇن.

ءبىراق «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ،

كەتكەندىگىن كەيىن ءبىلىپ، قامىقتىم» دەپ ايتۋ بۇگىن وڭاي. ال ول كەزدە باسىن عانا ەمەس، ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ دا بولاشاعىن قاتەرگە يتەرگەنمەن بىردەي ەدى.

كەيىن اقىننىڭ ءوزى ورتامىزعا كەلدى. 5-جاتاقحانادا گيتارا ۇنىنە قوسىپ، سىبىرلاپ قانا ايتقان كەزدە تاۋ مەن جەل سىبىرلاپ، شارتاراپقا تاراتتى، ونسىز دا الابۇرتىپ جۇرگەن قوعامنىڭ كوڭىلىن وتقا دا، سۋعا دا سالدى.

كەيىن 90-جىلدارى كوزدەن از عانا ۋاقىت تاسا بولعان اقىننىڭ ءولىمى تۋرالى اڭگىمە، اقىن مەن اكەسىنىڭ سوڭعى ساتتەردەگى ءتىل قاتىسۋى بىزگە دوستارى ارقىلى تاعى دا اڭىز بولىپ جەتتى.

دوسى سۆەتقالي نۇرجان «اقىندى 30 جاسىندا كوز جۇمعان ەسەنينگە ەلىكتەپ ۇسەنين دەپ نەگە ايتتىم» دەپ جوقتاسا، اكەسى مۇحان 32 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن نيكولاي وستروۆسكي كىتابىمەن اۋىزداندىرعانىن ايتىپ زارلاندى.

«سوڭعى كۇندەرى ەسى ءبىر كىرىپ، ءبىر شىعىپ جاتتى. قاسىندا قايعىرىپ وتىرعام. كوزىن اشتى. كوزىندە ەشقانداي نۇر جوق. «كوكە، مەنى نەگە وستروۆسكيدىڭ كىتابىمەن اۋىزداندىرىپ ەڭ؟ ونىڭ عۇمىرى تىم كەلتە ەدى عوي» دەپ كوزىن قايتا جۇمدى. «بالام-اۋ، مەن زارلىمىن. كەشىرە گور! كەشىرە گور، اكەڭدى!» دەيمىن بەتىمدى جاس جۋىپ. ءۇش كۇن بويى جىلادىم».

اڭىز بەن ەستەلىكتىڭ سوڭىنا تۇسە بەرسەڭ، اراجىگىن اجىراتا المايسىڭ. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە اقيقات قانا قالادى. ۇسەنيننىڭ «قارا ماشينادان» كەيىنگى ءومىرىنىڭ قالاي ورىلگەنىن بىزگە جارى، جۋالىداعى قاراشاڭىراعىن كۇزەتىپ وتىرعان گاۋھار تاجكەنوۆا اڭگىمەلەپ بەردى.

«جازۋشىلار وداعىندا وتكەن ءبىر جيىننىڭ سوڭى پوەزيا كەشىنە ۇلاسىپ، باۋىرجان «قارا ماشيناسىن» وقىپتى. دوسى سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ەستەلىكتەرىندە ك س ر و-دا مۇلدە جابىق تاقىرىپ بولىپ كەلگەن بۇل قاندى وقپان كەزەڭ تۋرالى ابىشتەن كەيىن جاريا جىرلاعان ۇسەنين ەكەنى ايتىلعان. كەيىنىرەك ستۋدەنتتەردىڭ باس قوسقان جەرلەرىندە، جاتاقحانادا وتەتىن اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردە وقىپ ءجۇردى. سودان ونى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە شاقىرىپ، انتيسوۆەتتىك ولەڭ جازۋعا بولمايتىنىن، بۇل ولەڭدى ەش جەردە وقۋعا رۇقسات جوق ەكەنىن ەسكەرتكەن. ۋاقىت وتە باۋىرجاننىڭ اكەسىن كوميتەتكە شاقىرتىپ، ەسكەرتۋ ايتقان» دەيدى جارى گاۋھار حانىم.

سول كەزدە قىز بەن جىگىت بولىپ كەزدەسىپ جۇرسە دە اكەسىن «ءۇش ءارىپتىڭ» وكىلدەرى شاقىرىپ الىپ، انتيسوۆەتتىك ولەڭ تۋرالى تۇسىندىرمە جۇمىسىن جۇرگىزگەن.

الەمدە «قارسىلاسۋ ادەبيەتى» (Résistance) دەگەن ۇعىم بار. اۆتور شىعارمالارىن ءسوز بوستاندىعى مەن تاۋەلسىز ويلاۋدى قورعاۋدىڭ باستى فورماسىنا اينالدىرادى، ۇلتتى تاۋەلسىزدىككە دايىندايدى. اقىننىڭ دوسى سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ايتۋىنشا، 1980- 1990-جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن بۋىندا تاپ باۋىرجانداي ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن شىر- پىرى شىققان اقىن از. «سەكسەۋىل»، «اۆەتيك يسااكيان»، «ءولىارا»، «كارى توبەتتىڭ سوڭعى ءسوزى»، «قاناتى كەسىلگەن قىران»، «قارا ماشينا» سول ۋاقىتتاعى قوعامدىق پىكىردىڭ بىزگە جەتكەن جاڭعىرىعى.

«باۋىرجان وسى ولەڭىن كوپشىلىك ءتۇسىنىپ، ساياسي كوزقاراستارى قالىپتاسسا ەكەن دەپ ويلايتىن. بىردە ول ءبىزدىڭ جاتاقحانادا مەنىڭ كوزىمشە ولەڭ جازىلعان پاراقتى ورتەپ جىبەردى. ولەڭدى ءوزى جاتقا بىلەتىنىن ايتتى. وسى كەز باۋىرجاننىڭ وقۋدان شىعارىلعان كەزى بولاتىن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تەمىربەك قوجاكەيەۆ وقۋدان شىعارعانىمەن، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرىلىس جۇمىسىنا جۇمىسشى ەتىپ تىركەگەن. بىردە «كومسومول كوميتەتىنەن ەدىم» دەپ ءبىر كىسى كەلدى. مەنەن باۋىرجاننىڭ قايدا جۇرگەنىن، قاي جەردە تۇراتىنىن، نە جوسپارى بارىن سۇرادى»، دەيدى گاۋھار حانىم.

1986-جىلى كۇندىزگى بولىمگە قايتا قابىلدانىپ، وقۋىن جالعاستىردى. سول جىلدىڭ سوڭىندا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، قاتتى ناۋقاستاندى.

«1987-جىلدىڭ باسىنان اۋىرعان باۋىرجان اۋرۋحاناعا تاڭىلدى. ميىنا قان قۇيىلىپ كەتتى، جان ساقتاۋ بولىمىندە جاتتى. وزىنە كەلگەندە كارديولوگيا بولىمىنە اۋىستىرىلدى. كەيىننەن ەكسپەريمەنتالدى حيرۋرگيا جانە جاساندى بۇيرەك ينستيتۋتىنا جونەلتتى. سول جەردە پەتەربۋرگ قالاسىنان كەلگەن اسپيرانت دارىگەر باۋىرجاننىڭ ميىنا قان قۇيىلىپ كەتكەنى دارىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعىنان نەمەسە قاساقانا جاسالعان ارەكەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن»، دەيدى گ. تاجكەنوۆا.

باستاپقىدا اۋرۋحانادا جاتقان كەزىندە ۇنەمى تانىس ەمەس كىسىلەر باۋىرجاندى سۇراپ كەلىپ تۇردى. ءبىراق كەيىن تىيىلىپ، دوستارىنىڭ دا قاتارى سيرەپ قالدى. ءومىرى قاس پەن كوز اراسىندا ءىلىنىپ تۇرعاندا ەسجان اينابەكوۆ باستاعان دوستارى اۋرۋحانانىڭ جانساقتاۋ ءبولىمىن كۇزەتىپ ءجۇرىپتى. «العاشىندا ءبىر قول، ءبىر اياق جاعى جانسىز بولدى، مۇگەدەكتەر ارباسىمەن جۇردىك. سوسىن ەكى بالداقپەن جۇرە باستادى، اۋرۋحانادان شىققاندا ءبىر تاياقپەن شىقتى. قاڭتاردا تۇسكەن اۋرۋحانادان مامىردىڭ سوڭىندا شىعىپ، اۋىلعا، قوشقاراتاعا قايتتىق. سولاي باۋىرجاننىڭ وقۋى تاعى توقتادى. ءوزى ايتىپ كەتكەندەي، كەۋدەسىندەگى التىن ساندىقتىڭ قۇپياسىن شەشپەگەن كۇيى ماڭگىلىك دۇنيەسىنە اتتانىپ كەتتى»، دەيدى جارى.

اقىننىڭ ەكىنشى ۇلى مۇحامەدسالىقتىڭ ايتۋىنشا، ءاربىر ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە «اتتەڭ-اي» دەگەن ءبىر وكسىك القىمىنان الىپ تۇرادى.

«ءبىر ويعا تاڭنان بەكىنەم تۇرىپ،

امان قاپ دەرتتەن نايزادان.

ارتىمنان ەرگەن ەكى بولتىرىك،

ارلان بولعانشا قاي زامان؟

اتاتىن تاڭدا جاڭالىق بارداي،

قۋانام كورگەن تۇسىمنەن.

ازۋلىلارعا تالانىپ قالماي،

وسسە ەكەن دەيمىن ىشىمنەن».

اكەم مارقۇم ەكى شۋماق ولەڭىنە ارتىندا قالعان ۇرپاعىنىڭ بار ۋايىمى مەن ماحابباتىن سىيدىرىپ كەتىپتى»، دەيدى ەكىنشى ۇلى. بولتىرىكتەرى ارلان بولىپ، ءىزىن جالعاستىرىپ ءجۇر.

...1981 -جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلدانىپ، 1991 -جىلى قولىنا ديپلومىن الدى. ول كەز اقىننىڭ داۋاسىز دەرت تىرناعىنا ءىلىنىپ قالعان كەزى. بۇيرەگىندە 1986 -جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سوققىدان العان اقاۋ بارى دا پوەززياسىندا تاڭبالانىپ قالدى.

«بۇيرەكتەن بولىنگەن ۋ باسقا شاۋىپ،

شابا الماي، قان قاقسايدى قاسقا شابىت.

مەزگىلسىز توسىرقادى ولەڭىم دە،

كەزىندە سىنايتۇعىن تاسقا سالىپ».

ديپلوم جازۋ، ونى قورعاۋعا جەتكىزۋ بارىسىن باۋىرجان جاقىپوۆ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپتى. «اۋداندىق اۋرۋحانادا جاتقان كەزى بولاتىن. ەكى بۇيرەگى بىردەي سولىپ، ناۋقاسى جانىنا باتقان كەز. «ديپلومعا كەلسە بولدى» دەگەن جاقىپوۆتىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي الماتىعا باردىق. ديپلوم قورعاپ بولعان سوڭ، كازگۋ قالاشىعىنا، سوسىن الماتىنىڭ تاماشا جەرلەرىنە سەرۋەندەدىك. جاقسى كوڭىل كۇيمەن اۋىلعا ورالدىق. ءبىراق الماتى ساپارى اقىننىڭ بوي جازۋى ەكەن»، دەيدى اقىننىڭ جارى.

«ىلەسىپ اپ سوڭىنان ءبىر اق قۇستىڭ،

جىراققا ۇشقىم كەپ ەدى،

جىراققا ۇشقىم.

جاتىر ەكەن ورتەنىپ تاۋ باۋرايى،

كۇيىپ قالىپ قاناتىم - قۇلاپ ءتۇستىم»

دەپ ءوز بولاشاعىنا تىم ەرتە ساۋەگەيلىك جاساپ كەتىپتى. دوسى، اقىن سۆەتقالي نۇرجاننىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «سۇلۋلىقتىڭ ءورتى ونىڭ قاناتىن كۇيدىردى، دۇلەيلىكتىڭ دەرتى جامباسىن جەرگە تيگىزدى»، دەيدى اقىننىڭ جارى.

باۋىرجان ومىردەن وتكەندە «قارا ماشينا» ولەڭىن سۇراۋشىلار كوبەيىپ كەتىپتى. جاراس سارسەكتىڭ «قارا ماشينا دا جوق، قايران اقىن دا جوق» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. قاراعاندىلىق ءانشى جاقسىكەلدى كەمالوۆتىڭ «قارا ماشينانى» تاسپاعا جازىپ العانىنىڭ ءوزى تاريح. «ولەڭ تابىلعاندا باۋىرجاننىڭ ءوزى قايتا تىرىلگەندەي قاتتى قۋاندىق. دوستارى باۋىرجان وماروۆ پەن باۋىرجان جاقىپوۆ ولەڭدەرىن جيناپ، كىتاپ شىعاردى. كىتاپقا ەنبەي قالعان شىعارمالارى، اناسى تۋرالى جازعان تولعاۋلارى قولجازبا كۇيىندە ۇيدە ساقتاۋلى»، دەيدى جارى گاۋھار تاجكەنوۆا.

قوعامدىق پىكىر اۋليەاتا توپىراعىندا اقىننىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعانىن قالايدى. بۇل ارماننىڭ سالماعى تارازدىق زيالىلارعا سىن بولىپ تۇر. ال 1980-1990 -جىلدارداعى ادەبيەتكە ءالى ساياسي باعا بەرىلگەن جوق. باعاسى ناقتىلانعاندا ۇسەنيننىڭ جۇمباعى ايقىندالادى. ول ءۇشىن اقىننىڭ ەكىنشى ءومىرىنىڭ جالعاسۋىنا جول اشاتىن باعىت تەرەڭ زەرتتەلۋى كەرەك.

الماتى

گۇلبارشىن ايتجانباي قىزى

egemen.kz