الىشەر ناۋايدىڭ قولجازباسى قازاقستانعا قالاي كەلدى؟

XV عاسىردىڭ تۋىنىدىلار مەن ەڭبەكتەرىن XXI عاسىردىڭ ادامى قالاي قابىلدايدى؟!

عارايب ال-سيعار، ناۆادير الشاباب، بادايد ال-ۆاسات، فاۆايد ال-كيبار، پارسىشا ديۋانى، حايرات ءال-ءابرار، فارحاد شيرين، ءلايلى-ءماجنۇن، ساددي يسكاندار، ساب’اسايار، ءماجاليسۋن-نافايس، ناسايمۋل-مۋحاببا، ريسالا-ي مۋامما، ميزانۋل-اۋزان، مۋحاكاماتۋل-لۋعاتاين، مۋناجات، چيحيل حاديس، نازمۋلجاۆاحير، ليسانۋت-تاير، ماحبۋب ءال- كۋلۋب، سيراجۋل-مۋسليمين، تاريح-ي انبيا ۆا حۋكاما، تاريح- ي مۋلۋكي ءاجام، زۋبداتۋت- تاۋاريح، حالاتي سايد حاسان ارداشير، حامساتۋل مۋتاحايرين، حالات-ي پاحلاۆان مۋحاممەد، ۆاقفيە، مۋنشاات.

بۇل سوزدەردى وقىعاندا كونە سوزدەر جيىنتىعى عوي دەپ ويلارسىز. مۇمكىن ءبىر-ەكىلى ءسوزدى شىرامىتارسىز. بۇل اتاۋلار تۇركيادا جارىق كورگەن الىشەر ناۋاي اقىننىڭ جيىرما توعىز ەڭبەگىنىڭ اتاۋى ەكەنىن بىلمەۋىڭىز مۇمكىن.

نيزامۋددين مير الىشەر ناۋاي (1441-1501) تۇتاس تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق تەڭدەسى جوق اقىن دەپ تانيمىز. بار عۇمىرىن ادەبيەتكە، عىلىم مەن ونەرگە ارناعان جانە عىلىم مەن ونەر سالاسىنىڭ وكىلدەرىنە قولداۋ كورسەتۋمەن تانىمال بولعان ەرەن تۇلعا. ارتىنا مول شىعارماشىلىق مۇرا قالدىرعان جانە شىعارمالارى وقىرماندار تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولعان.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ونىڭ وتىزدان استام، دەرلىكتەي شىعارمالارى بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن. ەڭبەكتەرى «تۇركى» تىلىندە جازىلعاندىعىمەن دە باعالى. اقىن تۇركىتىلدەس تارماقتاردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ شىققان تەگى قاي ۇلت ەكەنىن ايتپاعان. ءبىراق تۇرىك ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى ەكەنىن ءاربىر ەڭبەگىندە كورسەتىپ وتىرعان. قالا بەردى، تۇرىك ءتىلىنىڭ پارسى تىلىمەن باسەكەلەسە الاتىنىن، ءتىپتى پارسى تىلىمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇراتىنىن ايتادى.

الىشەر ناۋايدىڭ ءومىرى تۋرالى مالىمەتتەر ءبىرقاتار تۇرىك جانە پارسى تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەردە ساقتالعان جانە ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى اقىنى، ويشىلى، ءبىلىمدى ادامى عانا ەمەس، مەملەكەت قايراتكەرى بولعانى جازىلعان.

ورتاعاسىرلىق ءبىرقاتار تانىمال اۆتورلار الىشەر ناۋاي تۋرالى ەڭبەكتەرىندە - ەرەكشە تالانت يەسى، ونەر ادامدارىنىڭ جاناشىرى بولعانىن جازعان. الىشەر- بەك دەپ اتاعان بابىر (1483-1530) «بابىر-ناما» مەمۋارلىق شىعارماسىندا ناۋايدىڭ مىنەزى تۋرالى: «ول وتە سەزىمتال، ءوزى تۋرالى قالجىڭدى ۇناتپايتىن ادام ەدى» دەپ جازادى.

سونداي-اق شىعارماشىلىعى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتى بابىردان تىس بىرنەشە تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن كەزىكتىرۋگە بولادى. ماسەلەن، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ناۋايدان كەيىن ەشكىم تۇرىك تىلىندە ونىڭ دەڭگەيىندە كولەمدى شىعارما جازباعانىن، مۋزىكا، تاريح، ارۋز، قۇسبەگىلىك جانە ت. ب. ونەر سالالارىنىڭ بارىنە ۇشقىر بولعانىن ايتادى.

ناۋايدىڭ شاكىرتى، حوندەمير ەسىمىمەن تانىلعان عياس اد-دين يبن حۋمام اد-دين يبن حۆ اند ءامىر (1475-1535) اقىن تۋرالى ەكى بىردەي ەڭبەگىندە جان-جاقتى توقتالىپ، ناۋايدىڭ ديپلوماتيالىق قابىلەتىنە، شەشەندىگىنە تاڭدانىپ، بىرنەشە ءبايىت ارناعانى تۋرالى مالىمەت بار.

اقىن قولجازبالارىنىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى تاشكەنتتەگى قولجازبالار قورىندا قاتتاۋلى.

وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتسياسىندا ساقتالعان قولجازبالارىنىڭ كاتالوگىن 1970 -جىلى ك. مۋنيروۆ جانە ا. ناسيروۆ قۇراستىرعان. بۇدان باسقا م. حاكيموۆ «الىشەر ناۋاي قولجازبالارىنىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن اتپەن وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ح. سۋلايمونوۆ اتىنداعى قولجازبالار ينستيتۋتىندا ساقتالعان الىشەر ناۋاي قولجازبالارىنىڭ كاتالوگىن جارىققا شىعارعان.

م. حاكيموۆ بۇل كاتالوگتا الىشەر ناۋايدىڭ 175 توم قولجازباسى بۇگىنگە جەتكەنىن جانە ءاربىر قولجازبانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار بولعاندىقتان، 24 شىعارماسىنىڭ 254 نۇسقاسى وسى كاتالوگقا عىلىمي سيپاتىمەن ەنگەنىن اتاپ كورسەتەدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ نۇسقادا ساقتالعانى - «باداي’ ال-بيدايا» (البدایھ بدایع) اتىمەن تانىلعان، ءوز قولىمەن قۇراستىرعان ديۋانىنا (ولەڭدەر جيناعى) جازىلعان كىرىسپەنىڭ 31 نۇسقاسى، «ماحبۋب ءال-قۋلۋب» شىعارماسىنىڭ 19 نۇسقاسى، «حازوينۋل ماوني» اتىمەن اتالاتىن ديۋانىنىڭ 110 نۇسقاسى، ال بەس پوەمادان تۇراتىن «حامسا» شىعارماسىنىڭ 47 نۇسقاسى بار.

بۇدان باسقا، الىشەر ناۋايدىڭ 24 شىعارماسىنىڭ كەيبىرى ەڭ از دەگەندە ءبىر نۇسقادان، كوبى ەكى- ءۇش نۇسقادان وسى كۇنگە جەتىپ وتىر. تاشكەنت قالاسىنان باسقا، سامارقاند، بۇحارا، قوقاند قالالارىندا جانە دۋشانبە، سانكت-پەتەربۋرگ، ماسكەۋ، پاريج، لوندون، باكۋ، تبيليسي، ەريەۆان، اشحاباد، قازان، وكسفورد، كەمبريدج، دۋبلين، بەرلين، ميۋنحەن، ۆەنا، ريم، ۋپسالا، نيۋ-يورك، فيلادەلفيا، ىستامبۇل، تەگران، كابۋل، حايداراباد، كاير جانە باسقا قالالاردىڭ قولجازبا قورلارىندا ساقتالعانى م. حاكيموۆتىڭ كاتالوگىنىڭ كىرىسپەسىندە ايتىلعان.

بۇدان باسقا زەرتتەۋ جۇمىستارىندا دا اقىننىڭ مۇرالارى ساقتالعان قورلار اتاپ كورسەتىلگەن. ءبىراق بۇل تىزىمدە، باسقا تىزىمدەردە دە الماتى مەن استانا قالاسىندا ساقتالعان الىشەر ناۋايدىڭ قولجازبالارى تۋرالى ءسوز قوزعالماعان. الەمنىڭ وسىنشا قالاسىن شارلاعان قولجازبالاردىڭ ءبىزدىڭ ارحيۆتەردە دە بولۋى - باعا جەتپەس بايلىق دەسەك بولادى.

قازاقستان جەرىندەگى الىشەر ناۋايدىڭ قولجازبالارى قالاي ساقتالدى، كىتاپحانالاردا قانشا قولجازباسى بار جانە قر ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنا جانە ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا قورىنا قاشان كەلىپ ءتۇستى؟ بۇل تۋرالى مالىمەتتەر ەشبىر جەردە كەزدەسپەيدى.

الىشەر ناۋايدىڭ ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى سيرەك قورىنداعى قولجازبالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قوماقتىسى - «حازا’ي ال-ما‘اني» - «دانالىق ويلار قازىناسى» دەپ اتالادى. قولجازبا گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا 1831 -جىلدىڭ تامىزىنا سايكەس كەلەتىن حيجرانىڭ 1247 -جىلعى رابي ' ءال-ءاۆۆال ايىندا اياقتالعان.

ءماتىنى - شاعاتاي (تۇرك) تىلىندە، ناستا‘ليك-شيكاستە ۇلگىسىندە ەكى باعاندا جازىلعان. جازۋ ءستيلى جانە جولدار سانى (ءار بەتتە 20-21 جول بار) تالاپقا ساي ءبىر كالليگرافتىڭ قولىنان شىققان.

ءماتىننىڭ باسى: (ل. 3 ب): س م الله الرحمن الرحيم فصاحت ديواني نينك غزل سراي لاري طبع مخزنيدين شوريده حال عاشقلار خسرين جانبيغه اوت..

ءماتىننىڭ سوڭى: (ل. 494 ب): كر قايده فلك حابه كبود روز ديكرش نو ما خواهد بود. تمت الكتاب بعون الملك الوهاب . آمين يا رب العالمين تمت تمام .

جازىپ العان يا كوشىرگەن - مۋكيم- دجان بين ۋستدا ناقتى كورسەتىلگەن. ءبىراق ونىڭ كىم ەكەنى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. مۇقاباسى ءوز داۋىرىنە تيەسىلى ورتاازيالىق مانەرمەن قاپتالعان. تىعىز كارتوننان جاسالعان، جيەكتەرى قىزىل ءتۇستى بىلعارىمەن جەلىمدەلگەن. باستاپقى مۇقاباسىنا قارا- قوڭىر ءتۇستى لاكتالعان قاعاز جاپسىرىلعانى اڭدالادى، ءتۇرلى داقتارى بار («ءمارمار استىندا»)، ىشكى جاقتارى ابراعا بويالعان قاعازبەن جەلىمدەلگەن. تۋرۋنۋدج جانە سار تۋرۋندج بەدەرلى ورنەكتەرمەن تولتىرىلعان. ال قاعازى - ورتاازيالىق، قولونەر ءوندىرىسىنىڭ ۇلگىسى. تىعىزدىعى ورتاشا، جىلتىراق، اقشىل، ۆەرجەرلەرى جارىقتا ايقىن كورىنەدى، فيليگرانسىز جانە پوتيۋزوسىز. قولجازبانىڭ فورماتى - 52x29 س م. بلوكتىڭ قالىڭدىعى - 6 س م.

قولجازبا يەسىنىڭ مىنانداي مەنشىكتىك جازباسى بار: «ۋشبۋ كيتاب بيزيم مۋلكيميمز، ميلاد- ە ماسيح يلە 1918 سانەدە داحيل ۋلدۋ. مۋحامماد حاليل بين مۋللا مۋحامماد فاتيح كارميشيەۆ ال-ساماري يلميني سۋمما ال- كۋلجاۋي» - «بۇل كىتاپ - 1918 -جىلى ءماسىحتىڭ (يسا) تۋعان شاقتا الىنعان ءبىزدىڭ مەنشىگىمىز. [يەسى] مۇحاممەد حاليل مۋللا مۇحاممەد فاتيح كارميشيەۆ سامارچاننىڭ ۇلى، يلمينەلىك، كەيىنىرەك قۇلجا».

كىتاپتىڭ باسىندا جانە سوڭىندا كىتاپتىڭ بۇرىنعى يەسى بولعان كىتاپ مۇراجايى ءمورى مەن قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ مورلەرى باسىلعان. قولجازبادا كەڭىنەن تانىمال اقىن، مەملەكەت قايراتكەرى جانە XV عاسىر ويشىلى الىشەر ناۋايدىڭ ولەڭدەرى جيناقتالعان. بۇل كىتاپقا ونىڭ ءتورت ديۋانى جازىلعان. كىتاپ مۋكادديمامەن اشىلادى (كىرىسپە پ. 3 ب-10 ب)، 1498 -جىلى اقىننىڭ ءوزى قۇراستىرعان. كىرىسپەدە سەناتى) تۋرالى جازعان.

ولار - دەرۆيش- مۇحاممەد سۇلتان، زامانىندا گەراتتىڭ حاكىمى بولعان، ال ەكىنشىسى دوسى، سامارقاندتىڭ مەملەكەتتىك بيلىگىن ۋىسىندا ۇستاعان تيمۋريد بيلەۋشىسى حوراسان ابۋلگازي حۋساين بايكار. ءارى قاراي قولجازبادا ءتورت ديۋان قامتىلعان، ولاردىڭ ءارقايسىسى اقىن ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى: «گارا’يب اس-سيگار» («بالالىق شاق تۋرالى ەستەلىكتەر»)، «ناۋادير اش-شاباب» («جاستىق پەن رومانتيكا»)، «باداي‘ال- ۆاسات» («جەتىلۋ مەن تاجىريبە»)، «فاۋا’يد ال-كيبار» («كارىلىك دانالىعى»).

ديۋانداردان باسقا، ءار بولىمدە مۇحامماس، مۇسادداس، مەستەزادا، قىت، رۋباي سياقتى باسقا جانرداعى ولەڭدەر، سونداي- اق تۇركى حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ەلەمەنتتەرى - تۋيۋگ تە (تۋيۋگ، كلاسسيكالىق تۇركى- ءتىل ادەبيەتىندەگى ليريكالىق جانر ءتۇرى) بار.

قولجازباداعى ديۋاندار رەتى كەلەسىدەي: «ناۋادير اش- شاباب» (پ. 11 ب-140 ب)، «گارا’يب اس-سيگار» (پ.141ب-272 ب)، «فاۋا’يد ال- كيبار» (پ.173ب-364 ب)، «باداي‘ ال- ۆاسات» (پ.365 ب- 505 ب). بيبليوگرافيالىق ماڭىزدىلىعى - راريتەت جانە ورتاعاسىرلىق تۇركى ادەبيەتىنىڭ جازبا مۇراسى.

بۇل الىشەر ناۋاي ەڭبەكتەرىنىڭ ءتۇپنۇسقا ماتىنىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قۇندى قولجازبا. بۇل ەڭبەك شاعاتاي تىلىندە جازىلعان تاريحي، ادەبي جانە ت. ب. تاقىرىپتارداعى جازباشا بىرەگەي مۇرا.

جالپى العاندا، الىشەر ناۋاي شىعارمالارىندا پارسى سوزدەرىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى XV- XVI عاسىرلار ءۇشىن قالىپتى جاعداي. اقىن ءومىر سۇرگەن كەزدە پارسى سوزدەرىن ارالاستىرىپ سويلەۋ جانە پارسىشا جازۋ قالىپتى جايت ەدى.

ءبىراق الىشەر ناۋايدىڭ ەرەكشەلىگى - پارسى ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ جەتەگىندە كەتپەي، تۇرىك تىلىندە جىرلاعانىندا. پارسى ءتىلى مەن تۇرىك ءتىلىنىڭ تەرەزەسى تەڭ ەكەنىن ءوز شىعارمالارى ارقىلى دالەلدەگەنىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. دەگەنمەن بۇل قولجازبالارعا قىزعۋشىلىق تانىتىپ، زەرتتەگىسى كەلەتىن عالىمدار بولسا، پارسى ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. پارسى ءتىلىنسىز قۇندى ەڭبەكتىڭ سىرى تولىق اشىلمايدى.

سوندىقتان اقىن شىعارمالارىن پارسى ءتىلى ماماندارى مەن يرانتانۋشىلاردىڭ تۇركولوگ ماماندارمەن بىرگە زەرتتەۋى قاجەت.

ۇلى ويشىلدىڭ بۇل ەڭبەگى قازاقستانعا قالاي كەلدى، سيرەك قولجازبالار قورىنا كىم تاپسىردى؟ بۇل سۇراقتار كەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

ءمولدىر تولەپباي،

ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى